Gubin

Niem.Guben,dolnołuż.Gubin miasto i gmina w województwie lubuskim,w powiecie krośnieńskim,na prawym brzegu Nysy Łużyckiej,nad Lubszą.Gubin leży w polskiej części Dolnych Łużyc,na granicy z Niemcami i do 1945 roku było wschodnią częścią miasta Guben.Zlokalizowane były tutaj drogowe i kolejowe przejścia graniczne.W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zielonogórskiego.

Historia

Okolice Gubina we wczesnym średniowieczu były miejscem starć Sasów pod wodzą Henryka I Ptasznika ze słowiańskimi siłami Serbów łużyckich oraz Polaków.Po raz pierwszy wzmiankowany w początku XIII w.(1211)w dokumencie Henryka Brodatego zwalniającym z opłat celnych sól importowaną z Gubina i podającym,że posiadał prawo składu.1 czerwca 1235 roku z rąk margrabiego Miśni i Marchii Wschodniej Henryka Ilustrisa nadano Gubinowi przywilej lokacyjny i magdeburskie prawa miejskie,a w roku 1311 prawo do bicia własnej monety.W XVI wieku(od 1526)miasto należało do Czech,następnie w 1620 roku wraz z całymi Dolnymi Łużycami weszło w skład Saksonii,by po klęsce Napoleona i wspierającej go Saksonii,na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego w 1815 roku,stać się częścią Prus,a następnie Brandenburgii.W Gubinie w 1563 roku powstał serbski kościół i aż do 1844 roku w tej świątyni odbywały się msze w języku serbołużyckim.W XIX wieku zbudowano linie kolejowe:w 1846 roku otwarcie linii do Berlina i Wrocławia(jedna z najstarszych na terenie dzisiejszej Polski),a w roku 1870 do Krosna Odrzańskiego.W latach 1904-1938 w Gubinie kursowały tramwaje.Podczas II wojny światowej miasto odniosło ogromne zniszczenia(ok.90%)w 1945 roku,trwały szczególnie zacięte walki o tzw.Góry Śmierci zostały zakończone 28 lutego 1945 roku zdobyciem miasta przez oddziały sowieckie.W trakcie konferencji jałtańskiej Alianci wyznaczyli granicę powojennej Polski wzdłuż linii Odry i Nysy Łużyckiej,w wyniku czego prawobrzeżna część miasta została włączona do Polski pod dzisiejszą nazwą.Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec.Do miasta przybyli m.in.repatrianci z Kresów Wschodnich.

Zabytki

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są:

• miasto w obrębie ulic:Piastowska-Nadbrzeżna-Roosevelta-3 Maja
• katedra kościół parafialny farny pod wezwaniem Świętej Trójcy,z połowy XV wieku,XVI wieku jeden z największych zabytków architektury gotyku w zachodniej części Polski.Budowany od XIV do XVI wieku stanowił ozdobę obecnej ziemi lubuskiej.Pierwsza wzmianka o bazylice w formie trójnawowej,zbudowanej w stylu romańskim pochodzi z roku 1324.Po trzęsieniach ziemi w XIV zostaje rozebrany,a w jego miejscu rozpoczęto budowę gotyckiego kościoła.Prace zakończono w 1844 roku.Efektem był największy,najokazalszy kościół na Dolnych Łużycach.Podczas II wojny światowej uległ prawie całkowitemu zniszczeniu.W późniejszym okresie,mimo starań,nie udało się przywrócić obiektowi dawnej świetności obiektu.W latach 70.został zabezpieczony jako trwała ruina.Aby uratować zabytek,w 2005 powołano polską fundację"Fara Gubińska Centrum Spotkań Polsko-Niemieckich"oraz niemiecką:"Stowarzyszenie Wspierające Odbudowę Fary".Legendy farne:1.W miejscu,gdzie stoi dziś kościół farny,znajdował się staw.Ze stawu wyłaniał się biały jeleń.Miejscowa ludność uznała więc,że jest to miejsce święte i wybudowała świątynię.2.W czasie oblężenia miasta przez husytów jedna z zakonnic uciekła na dach kościoła zabierając ze sobą kozę i wiązkę siana.Karmiąc się kozim mlekiem,zakonnica pozostała w ukryciu aż do czasu opuszczenia miasta przez husytów i tym sposobem ocalała.Na pamiątkę tego zdarzenia u stóp wieżyczki narożnej wmurowano figurki zakonnicy i kozy.3.Na zachodniej stronie wieży widnieją trzy krzyże.Upamiętniają one śmierć robotników,którzy ponieśli śmierć w czasie budowy świątyni
• mury obronne z basztami-wieżami,z XIV-XV wieku:
  • wieża Bramy Ostrowskiej zabytek wraz z fragmentami muru obronnego pochodzi z przełomu XV i XVI wieku.Obiekt ten stanowił część systemu obronnego Bramy Ostrowskiej
  • brama i mury przy ul.3 Maja jest to część fortyfikacji muru zachodniego przy Bramie Ostrowskiej
  • wieża Dziewicza zlokalizowana była w najbardziej na wschód wysuniętym narożniku muru miejskiego.Pochodzi z tego samego okresu co wieża Bramy Ostrowskiej
  • brama i mury przy ul.Dąbrowskiego dekoracyjna brama z murami o charakterze ozdobnym.Symbol architektury romantycznej.Nawiązuje do dawnych murów obronnych średniowiecznego miasta.Właściciel firmy przewozowej Wilhelm Wilke wybudował"mury obronne"w 1892 by oddzielić podwórze spedycji od części parkowej.Był to swoisty prezent dla miasta
• ratusz,z XV/XVI wieku
• dom,ul.Bohaterów 3,z połowy XIX wieku
• domy,ul.Dąbrowskiego 1,3,6,8,11,15 willa i ogród,22,z połowy XIX wieku,z początku XX wieku
• dom,ul.Jedności Robotniczej 6,szachulcowy,z 1820 roku
• dom,ul.Konopnickiej 4,z XVIII wieku
• willa,ul.Kunickiego 4,z lat 1881-1887,po 1920 roku:ogród,fontanna,altana,drewniana
• domy,ul.Lenino 3,5,7,z połowy XIX wieku
• domy,ul.3 Maja 3,14,z XIX/XX wieku
• domy,ul.Obrońców Pokoju 1,5,7,z połowy XIX wieku,z początku XX wieku
• dom, ul. Oświęcimska 1 – willa i ogród, 2, 3, 4, z połowy i końca XIX wieku
• domy,ul.Piastowska 3,6,7,8 willa i ogród,9,11,12,14,16,18,23,24,25,26,27,28,28a,29,39,42,43,47,48,49,50 willa i ogród,57 willa i ogród,61,64,65 willa i ogród,z XIX/XX wieku
• dom Wilhelma Piecka,ul.Piecka 5
• domy,ul.Racławicka 1,6,z początku XX wieku
• kamienice,ul.Roosevelta 8,10,z XIX/XX wieku
• domy,ul.Śląska 4,5,12,14b,16,17,18,19,26,27,28,29,33,35,44,46,55,58,74,z XIX/XX wieku
• domy,ul.Świerczewskiego 2,4,6,8,10,12,13,14,16,17,18,19,45,z początku XX wieku;nr 20,22,24,z XIX/XX wieku
• domy,ul.Wojska Polskiego 9 willa i ogród,20,22,25,59,z połowy XIX wieku
• domy,ul.Wyspiańskiego 6,11,13,z początku XX wieku
• wille z ogrodami,ul.Zwycięstwa 1,18,20,22,24,26,po 1920 roku
• dom,ul.Żwirki i Wigury 24,z końca XIX wieku
• domy,ul.Żymierskiego 13,15,16,19,z połowy XIX wieku,z początku XX wieku
• piekarnia,dwa budynki,ul.Fabryczna 5,z XIX/XX wieku
• winiarnia z oficyną,ul.Piwna 1,z XIX/XX wieku

inne zabytki:

• synagoga znajdowała się w mieście od 1878 roku,ale w czasie„kryształowej nocy”z 9 na 10 listopada 1938 roku została zniszczona.Obecnie to miejsce wydarzeń upamiętnia pamiątkowy kamień znajdujący się przy ul.Dąbrowskiego
• krzyże pokutne trzy stojące obok siebie krzyże pokutne,wykonane z granitu.Są przykładem rozumienia,traktowania i stosowania średniowiecznego prawa oraz ówczesnym sposobem"resocjalizacji".Jedna z legend głosi,iż,to trzej bracia w okresie wielkiego głodu w burzliwej sprzeczce o jajko pozabijali się nawzajem.Krzyże usytuowane są przy skrzyżowaniu ulic Kołłątaja i Śląskiej.

Parki

• Park Aleksandra Waszkiewicza park powstał w roku 1977.Znajduje się na wzniesieniu,które wcześniej zagospodarowane było turystycznie.W sąsiedztwie znajdowały się restauracje i kawiarnie,a z tarasów można było podziwiać przemysłową część miasta.Na szczycie wzgórza gubiński fabrykant Erich Wolf wybudował swoją willę.Była ona zaprojektowana przez Ludwiga Meisa van der Rohe w 1926.Był to początek serii projektów i do dziś jest uznawany jako kluczowe dzieło tego architekta.Willa została wybudowana z sześciennej cegły klinkierowej.Jej układ opierał się na asymetrycznej aranżacji płaskich kamieni o różnych kształtach.W 1945 została częściowo spalona.
• Wyspa teatralna pierwotnie nazwana Wyspą Strzelniczą.Właśnie na niej swoją siedzibę w XIX w.miało bractwo strzeleckie i tu odbywały się zawody strzelnicze.W 1874 roku wybudowano tu teatr,a jego widownia mogła pomieścić 750 osób.
• Park Adama Mickiewicza park powstał w 1870 r.Został zlokalizowany między ul.J.Dąbrowskiego,a Lubszą.Królują tu lipy,są i kasztanowce,dęby,buki,jesiony,grochodrzewy.
• Park przy ul.Obrońców Pokoju zbudowany w samym centrum miasta na terenie którego znajduje się fontanna,a wokół niej kompozycja zieleni składająca się z modrzewi,oliwnika wąskolistnego,surmii,pokaźnego cisa.Wokoło parku żywopłot ze śnieguliczki i ligustru w który ładnie wkomponowano głogi,berberysy i derenie.
• Park im.5 Dywizji wypełnia przestrzeń pomiędzy ul.F.Chopina i ul.II Armii Wojska Polskiego.Wzdłuż alejek krzewy formowane w stylu angielskim.Od strony zachodniej oaza klonów,lip i dębów.

Garnizon Gubin

W latach 1951–2002 Gubin był dużym garnizonem wojskowym.W latach 1951-1957 stacjonowały w nim jednostki 19 Dywizji Zmechanizowanej przeformowanej w 1957 roku w 5 Saską Dywizję Pancerną im.Aleksandra Waszkiewicza.W roku 1990 w wyniku zmian organizacyjnych 5 Saską Dywizję Pancerną przekształcono w 5 Kresową Dywizję Zmechanizowaną im.Króla Bolesława Chrobrego,a następnie 5 Kresową Brygadę Zmechanizowaną,by w 2002 roku całkowicie zlikwidować gubiński garnizon.

Gospodarka

Miasto miało handlowy charakter,ze względu na swoje dogodne położenie pogranicze słowiańsko-germańskie,szlaki handlowe z północy na południe z Pomorza Zachodniego do Czech(wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej)oraz z zachodu na wschód z Łużyc do Wielkopolski.Handlowano wołami i zbożem z kupcami szkockimi,węgierskimi i polskimi.Ponadto uprawiano tu winorośl i wytwarzano wino,z którego swego czasu Gubin słynął.Zajmowano się również żeglugą na Nysie i Odrze W XIX w.założono na lewobrzeżnych,zachodnich przedmieściach Gubina pierwszą na Łużycach mechaniczną przędzalnię wełny.Od tego czasu Gubin staje się znanym ośrodkiem włókienniczym.Mimo niewielkiej liczby mieszkańców w mieście funkcjonuje ok.60 salonów fryzjerskich.W mieście działają dwa targowiska spożywcze ul.Obrońców Pokoju i przemysłowe ul.Śląska

Warunki naturalne

Według danych z roku 2002 Gubin ma obszar 20,68 km²,w tym:

• użytki rolne:61%
• użytki leśne:5%

Miasto stanowi 1,49% powierzchni powiatu.

Demografia

Od końca XIX wieku miasto notowało dynamiczny rozwój demograficzny w 1814 Gubin liczył 6718 mieszkańców,w 1854 już 13400,w roku 1860 miasto liczyło ok.15000 mieszkańców,a w 1884 liczył 26130,by w roku 1939 posiadać ich około 45770(z czego ok.28000 w części prawobrzeżnej).Wraz z Gubenem tworzy aglomerację transgraniczną liczącą 35967 mieszkańców.
Dane z 30 czerwca 2004:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	17150	100	8959	52,2	8191	47,8
gęstość zaludnienia(mieszk./km²)	829,3		433,2		396,1

Służba zdrowia w Gubinie

W 1945 w okresie walk o miasto budynek szpitala miejskiego uległ poważnemu uszkodzeniu.Na szpital zaadaptowano więc budynek przy ul.Śląskiej 53.Nowy szpital oddano do użytku 25 listopada 1945.W szpitalu mieściły się wówczas oddziały:wewnętrzny,chirurgiczny,zakaźny,ginekologiczny i gruźliczy.Szpital zatrudniał lekarza,felczera,7 pielęgniarek,jedną położną,6 sanitariuszek i jednego sanitariusza.Oprócz Szpitala Powiatowego i Ośrodka Zdrowia istniały też ambulatoria przy PUR,PCK,Ubezpieczalni Społecznej oraz kolejowe przy ul.Kosynierów.Pod koniec lat pięćdziesiątych szpital dysponował zbyt małą ilością łóżek,postanowiono więc by na jego potrzeby oddać budynek A kompleksu przy ul.Śląskiej,zajmowany dotychczas przez Ośrodek Zdrowia i Wydział Zdrowia.Pod koniec stycznia 1960 w bloku A oddano do użytku oddział chirurgiczny,położniczo-ginekologiczny i blok operacyjny.Wzrost liczby pacjentów,oraz rozwój świadczeń medycznych spowodowały konieczność stworzenia nowych warunków dla funkcjonowania lecznictwa otwartego.Przychodnia Rejonowa została przeniesiona z budynków szpitalnych do pomieszczeń w budynkach przy ul.Dąbrowskiego,Nowej i Piastowskiej.W 1982 roku ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Zdrowia rozpoczęto budowę nowej Przychodni Rejonowej z Pogotowiem Ratunkowym przy ul.Gdańskiej.19 lipca 1985 przychodnia zostaje oddana do użytku,a 5 kwietnia 1986 otrzymuje imię dr Tadeusza Kunickiego.Istnienie Pogotowia w Gubinie datuje się od 1954.Początkowo jego siedzibą był budynek przy ul.Śląskiej.W 1962 zostaje przeniesione na ul.dr T.Kunickiego,a w 1985 do pomieszczeń nowej Przychodni Rejonowej przy ul.Gdańskiej.Pierwszy gabinet stomatologiczny w powojennym Gubinie prowadził Włodzimierz Dubowik.Sprzęt pochodził z nie do końca"wyszabrowanych"gabinetów poniemieckich.Do 1949 był jedynym dentystą w mieście.Pierwsza powojenna apteka mieściła się w budynku przy ul.Wyspiańskiego 24.Leki były wydawane nieodpłatnie.

Oświata w Gubinie

W 1945 roku rozpoczęto organizację szkolnictwa w powojennym Gubinie,poważnym problemem było wówczas znalezienie odpowiedniego lokum dla szkół.Szkoła przy ul.Świerczewskiego(przyszła Szkoła Podstawowa nr 2)była użytkowana przez Państwowy Urząd Repatriacyjny.Budynek przy ul.Racławickiej(dawna szkoła dla głuchoniemych,późniejsza Szkoła Podstawowa nr 1)był poważnie uszkodzony.Pożar uszkodził górną część i dach szkoły przy ul.Piastowskiej(dawna szkoła zawodowa dla dziewcząt).Ocalał jedynie budynek Wyższej Szkoły Realnej przy ul.Warszawskiej(obecnie ul.Obrońców Pokoju).Naukę rozpoczęto 6 września 1945 i zorganizowano tu klasy I-VI dla dzieci w wieku szkolnym i jedną dla młodzieży starszej.Grono nauczycielskie składało się początkowo z czterech nauczycieli,po pewnym czasie ich liczba wzrosła do ośmiu.W tym samym budynku,utworzono też Liceum Ogólnokształcące.Pod koniec listopada liczba uczniów gubińskiej szkoły średniej wynosiła 39 osób.W nocy 23 lutego 1946 w budynku szkolnym przy ul.Warszawskiej wybuchł pożar,budynek wraz z większością wyposażenia spłonął.W związku z tym na szkołę przeznaczono częściowo uszkodzony obiekt przy ul.Racławickiej 2.Był to budynek po byłym instytucie dla głuchoniemych.Obie szkoły podstawowa i średnia musiały zawiesić na pewien czas działalność.Dla LO przydzielono budynek przy ul.Piastowskiej 52/54.Budynek wyremontowano i przystosowano dla potrzeb szkolnych.Ponowne otwarcie szkoły nastąpiło 5 marca 1946.8 marca 1946 PUR w Gubinie przekazał szkole podstawowej pierwsze piętro i świetlicę w zajmowanym przez siebie budynku przy ul.Świerczewskiego.We wrześniu 1946 otwarto szkołę podstawową przy ul.Racławickiej 93.We wrześniu 1947 najstarsze klasy przeniesiono na ulicę Świerczewskiego i tym samym utworzono Szkołę Podstawową nr 2.W 1948 nastąpił podział szkoły średniej na gimnazjum i liceum.Gubińskie liceum przeniesiono do budynku szkoły podstawowej przy ul.Świerczewskiego.Szkoła otrzymała nazwę:Szkoła Jednolita Stopnia Podstawowego i Licealnego,później Szkoła Ogólnokształcąca Stopnia Podstawowego i Licealnego.W początkowym okresie lat siedemdziesiątych Szkołę Podstawową nr 2 przemianowano na Zbiorczą Szkołę Gminną w Wałowicach z siedzibą w Szkole Podstawowej nr 2 w Gubinie.Od stycznia 1976-1984 funkcjonuje jako Zbiorcza Szkoła Gminna w Gubinie.Od 1 września 1984 decyzją Kuratora Oświaty i Wychowania w Zielonej Górze powraca do nazwy Szkoła Podstawowa nr 2 w Gubinie.W 1960 wprowadziło do planu inwestycyjnego budowę nowej szkoły w Gubinie.Szkoła nr 3 rozpoczęła swoją działalność z dniem 1 września 1963.Nowy budynek szkoły został przekazany do użytku dopiero w dniu 6 stycznia 1964.Do tego czasu nauka odbywała się w pomieszczeniach zastępczych.Początki szkolnictwa specjalnego w Gubinie związane są z utworzeniem w roku szkolnym 1964/65 klas specjalnych w Szkole Podstawowej nr 1.Od września 1965 na klasy specjalne przeznaczono budynek przy ul.Piastowskiej.Od września 1966 filia usamodzielniła się i powstaje Szkoła Podstawowa Specjalna.W 1976 szkoła otrzymała imię M.Konopnickiej.W 1984 nastąpiła reorganizacja placówki.Otrzymuje ona nazwę Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Gubinie.Dopiero w 1957 zaczęto tworzyć szkolnictwo zawodowe.1 września 1957 roku rozpoczęła działalność Zasadnicza Szkoła Zawodowa w Gubinie.Na siedzibę szkoły został przeznaczony budynek po byłej szkole podstawowej przy ulicy Wyspiańskiego 14.Znajdowało się w nim 8 sal,z których 2 przeznaczono na warsztaty szkolne z punktem usługowym.Młodzież(64 uczniów)rozpoczęła naukę w 2 oddziałach:odzieżowym(krawiec miarowy lekki) i obuwniczym(obuwnik przemysłowy).W połowie roku szkolnego kierunek obuwniczy przekształcono na metalowy(ślusarski)z umiejscowieniem warsztatów przy ul.Repatriantów.W 1960 szkoła pozyskała budynek przy ul.B.Chrobrego 1,w którym zlokalizowane zostały warsztaty metalowe i odzieżowe,internat na 80 miejsc,kuchnia ze stołówką oraz dwie pracownie.We wrześniu 1962 powołano Technikum Odzieżowe na podbudowie szkoły podstawowej o pięcioletnim cyklu kształcenia.Naukę w Technikum rozpoczęło 41 uczniów.Z okazji"Dnia Włókniarza"w 1965 pracownicy Zakładów Odzieżowych ufundowali szkole sztandar.W roku szkolnym 1968/69 oddano po remoncie budynek przy ul.Racławickiej 1.Od 1 września 1969 w skład szkoły wchodziły:Zasadnicza Szkoła Odzieżowa,Technikum Odzieżowe,Zasadnicza Szkoła Zawodowa Budowlana,Technikum Obuwnicze i Odzieżowe dla Pracujących.W 1975 szkoła otrzymała nazwę Zespół Szkół Zawodowych.W 1959 powstała w Gubinie Szkoła Rolniczo-Ogrodnicza.Została ona zlokalizowana w części budynku użytkowanego przez Zielonogórskie Przedsiębiorstwo Budowlane.W 1960 budynek został całkowicie przekazany szkole i jesienią tego roku powstała obok istniejącej Szkoły Rolniczo-Ogrodniczej dwuletnia Zasadnicza Szkoła Rolnicza.Szkoła Rolniczo-Ogrodnicza,działając w latach 1959-1964,przygotowała do pracy 46 absolwentów.W 1964 roku powstała Zasadnicza Szkoła Rolnicza,oraz Trzyletnie Technikum Rolnicze(na podbudowie Zasadniczej Szkoły Rolniczej).W 1962 roku z inicjatywy ówczesnego dyrektora szpitala zostaje utworzona w Gubinie Szkoła Asystentek Pielęgniarskich.Pierwszą klasę zlokalizowano w budynku Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej na ul.Kosynierów.W roku szkolnym 1963/64 szkoła otrzymuje status liceum.W 1965 budynek przekazany został Liceum Medycznemu na własność.W 1979 Liceum przeszło kolejną reorganizację i jako szkoła typu zawodowego zostało włączone w skład Zespołu Szkół Zawodowych.Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia w Gubinie powołana została zarządzeniem nr.55 Ministra Kultury i Sztuki z dnia 17 sierpnia 1974 roku,początkowo jako filia krośnieńskiej szkoły muzycznej.Od następnego roku gubińska Państwowa Szkoła Muzyczna działała już jako samodzielna placówka artystyczna.W 1977 wspólnie ze Społecznym Ogniskiem Artystycznym Szkoła usytuowana została w budynku przy ul.Piastowskiej

Kultura

Gubin w literaturze:

• Miejscowość o nazwie Gubin pojawia się w powieści Sergiusza Piaseckiego"Siedem pigułek Lucyfera".Główny bohater odwiedza to miasto w 1945 roku.
• W powieści"Kocioł"Larry'ego Bonda w trakcie walk polsko-niemieckich w okolicach miejscowości Zasieki bierze udział"5.Saska dywizja Zmechanizowana z Gubina"
• Gubin pojawia się również w powieści“A Short History of Tractors in Ukrainian”Mariany Lewyckiej,brytyjskiej pisarki pochodzącej z Ukrainy.W czasie II wojny światowej jeden z bohaterów ucieka przez Gubin na zachód Europy.
• Nazwa Gubin jest również wymieniana w trzeciej części Trylogii Husyckiej"Lux perpetua"Andrzeja Sapkowskiego.

Sport

Życie sportowe w Gubinie można wiązać z pierwszymi miesiącami po wyzwoleniu.Jednak zorganizowany ruch sportowy w Gubinie rozpoczął się z chwilą powołania Powiatowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego 15 listopada 1946.

Kluby sportowe w Gubinie

Wiosną 1946 powstał Klub Sportowy"Pionier".Jego założycielami byli kolejarze.Zarząd stanowili pracownicy Polskich Kolei Państwowych,a gracze rekrutowali się spośród kolejarzy i mieszkańców Gubina.Klub ten początkowo przyjął nazwę Kolejowy Klub Gubina.Z chwilą zarejestrowania go w Poznańskim Okręgowym Związku Piłki Nożnej jesienią 1946,nazwa Klubu brzmiała Kolejowy Klub Sportowy"Pionier"w Gubinie.W 1949 większość kolejarzy-zawodników i działaczy odeszła z Gubina,pozostali zawodnicy nie kolejarze przenieśli się do Klubu Sportowego"Gwardia".W 1946 w Gubinie zorganizowane zostało Milicyjne Koło Sportowe,które po kilku miesiącach działania rozwiązało się.Dorobek,choć bardzo skromny przejął Klub Sportowy"Gwardia".Klub Sportowy"Gwardia"zarejestrowany był w Okręgowym Związku Piłki Nożnej w Poznaniu,a od 1950 w Zielonej Górze i brał udział w rozgrywkach w klasie A.Boiskiem macierzystym był stadion przy ul.Sportowej.Klub ten rozwiązał się w 1955.Jesienią 1950 powstał Klub Sportowy"Spójnia".Opiekę nad nim sprawowały Związki Zawodowe przy Państwowych Zakładach Zbożowych,a następnie przy Spółdzielni Remontowo-Budowlanej"Nowa Era".Od 1954 Klub występował pod nazwą"Sparta".Istniały przy nim sekcje:piłki nożnej,koszykówki i sekcja bokserska.W lutym 1957 roku przeorganizował się na Cywilno-Wojskowy Klub Sportowy"Polonia"działający przy Gubińskich Zakładach Obuwia i Odzieży.Niedowład organizacyjny spowodował ograniczenie działalności klubu i w 1962 roku został przemianowany na koło sportowe"Gubinianka",który w sezonie piłkarskim 1963/1964 awansował do rozgrywek centralnych.W latach 1947-1950 działał Klub Sportowy"Ogniwo".Klub prowadził trzy sekcje:kolarską,piłki siatkowej i tenisa stołowego.W 1960 r.na bazie Gubińskich Zakładów Obuwia powstał Klub Sportowy"Nysa".W 1966 r.klub przyjął nazwę"Granica".W 1972 walne zgromadzenie członków podjęło uchwałę o zmianie jego nazwy na Międzyzakładowy Klub Sportowy"Carina",który w 1987 roku zdobył puchar okręgu,a w sezonie 1991/1992 zdobył mistrzostwo klasy okręgowej.W 1998 r.Carina zajęła 3.miejsce w IV lidze co do tej pory pozostaje najlepszym osiągnięciem.Wiosną 1946 grupa aktywistów sportowych założyła Koło Sportowe"Orlęta".W 1950 zawodnicy przeszli do Ludowego Zespołu Sportowego przy Gminnej Spółdzielni.10 listopada 1950 przy Liceum Ogólnokształcącym w Gubinie powstaje Szkolne Koło Sportowe"Błyskawica".Działały w nim dwie sekcje:koszykówki i siatkówki.Podczas zjazdu absolwentów Liceum w 1965 zostaje zmieniona nazwa na SKS"Chrobry".1 kwietnia 1993 roku powstało Gubińskie Towarzystwo Sportowe"Sparta",które popularyzowało grę w piłkę ręczną kobiet.19 kwietnia 1993 roku nabyło osobowość prawną.W 1995 roku odniosło pierwsze sukcesy zdobywając mistrzostwo makroregionu młodziczek.W tym samym roku zawodniczki"Sparty"uczestniczyły w Otwartym Pucharze Europy Zespołów Klubowych w Danii.W 1994 roku założono klub karate,a jego zalążkiem była powstała w 1984 roku sekcja karate(liczyła trzech amatorów sztuki wschodnich walk).Organizatorami sekcji byli:Krzysztof Dubiel i Bogdan Surowiec.Do sukcesów klubu zaliczyć należy zdobycie mistrza makroregionu w 1994 i 1995 roku przez Radosława Naumowicza,który w mistrzostwach Polski seniorów doszedł do 1/8 finałów.
Piłka nożna:

• Gubinianka
• MKS Nysa(grała na boisku przy ul.Budziszyńskiej)
• WKS Granica do 1972
• Carina od 1972 do chwili obecnej

Wspólnoty religijne

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

• Kościół rzymskokatolicki
  • Parafia pw.Trójcy Świętej
  • Parafia pw.MB Fatimskiej
  • Parafia pw.Podwyższenia Krzyża Świętego,Komorów
• Kościół Nowoapostolski
• Kościół Zielonoświątkowy
  • Zbór w Gubinie
• Świadkowie Jehowy
  • Dwa zbory i Sala Królestwa

Gubinianie

Osoby urodzone bądź mieszkające w Gubinie:

• Olga Borys
• Marek Cebula
• Wincenty Cybulski
• Urszula Dudziak mieszkała w Gubinie
• Czesław Fiedorowicz
• Jarosław Frączyk
• Krzysztof Gierczyński
• Stanisław Kimszal
• Andrzej Ostrowski
• Tadeusz Raczkiewicz
• Bolesław Śliwicki

Miasta partnerskie

Przewodniczący Rady miejskiej Ryszard Sibiński i burmistrz Gubina Czesław Fiedorowicz w dniu 19 stycznia 1991 roku podpisali z reprezentantami miast Laatzen i Guben umowę o partnerstwie.Z węgierskim miastem Paks Gubin nawiązał partnerskie kontakty w 1993 roku

• Kwidzyn
• Guben
• Laatzen
• Paks

Kwidzyn

(łac.Quedin/Insula Sanctae Mariae,niem.Marienwerder)miasto i gmina w województwie pomorskim,w powiecie kwidzyńskim,położone nad rzeką Liwą,prawym dopływem Nogatu,5 km od Wisły,siedziba władz powiatu.Według danych z 31 marca 2011 roku,miasto miało 38632 mieszkańców W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.

Historia

Pomezańskie grodzisko o nazwie Kwedis(w zapisach kronikarskich wymieniana jako Quedin,Quidino,Quedzyn)istniało w XI wieku.Najprawdopodobniej zostało zniszczone podczas walk toczonych na tych terenach.Osada,została ponownie założona przez zakon krzyżacki w 1233 r.przez mistrza Hermanna von Balk.Gród otrzymał prawa miejskie po lokacji na prawie chełmińskim w 1233 lub 1235.Miasto zostało zniszczone podczas walk prusko-krzyżackich w 1243 r.Odbudowane przez Krzyżaków.W latach 1285-1587 stolica biskupstwa pomezańskiego.Ponowna lokacja miasta miała miejsce w 1336 r,od tego roku oficjalna nazwa brzmiała Marienwerder(niem.Werder wyspa rzeczna,ostrów,kępa;Marien mariacki Ostrów Maryjny,Kępa Mariacka),zapisywana również po łacinie jako Insula Sanctae Mariae.W 1440 roku powstał tu Związek Pruski.Po wojnie trzynastoletniej(1466)pozostał przy Prusach jako polskie lenno.Od 1772 roku siedziba departamentu,od 1818 rejencji w prowincji Prusy Zachodnie.W 1828 roku wybudowano utwardzoną szosę z Kwidzyna do przeprawy na Wiśle i portu rzecznego w Korzeniewie.Dzieje Kwidzyna zostały opisane w 1873 przez historyka Prus Maxa Toeppena w monografii Stadt Marienwerder.

XX wiek

W 1920 roku odbył się tutaj plebiscyt,w wyniku którego Kwidzyn pozostał w granicach Niemiec,tym razem jako siedziba rejencji zachodniopruskiej w Prusach Wschodnich.30 stycznia 1945 roku opustoszały Kwidzyn został zajęty bez walki przez Armię Radziecką i zamieniony w szpital polowy dla ok.20 tys.rannych.Rosjanie,opuszczając miasto,spalili zabytkową starówkę wraz z ratuszem.Od 1945 roku w granicach Polski.Po przejęciu miasta przez administrację polską wypalone kamienice zostały rozebrane,a uzyskane w ten sposób cegły wykorzystano do odbudowy Warszawy.Od 1999 roku miasto powiatowe w województwie pomorskim.23 września 2007 roku wybuchł pożar Urzędu Miasta i Starostwa w Kwidzynie.W maju 2007 odnaleziono w kryptach kwidzyńskiej konkatedry szczątki ciał mistrzów krzyżackich.Udało ustalić się tożsamość wszystkich trzech mistrzów Wernera von Orselna,Ludolfa König von Wattzau oraz Henryka von Plauena.

Architektura miasta

Zabytki

Przed II wojną światową w Kwidzynie istniała dzielnica Starego Miasta z ratuszem i kamienicami podcieniowymi. 
Obecnie,z zabytków Starego Miasta,zachowały się:

• zespół zamkowo-katedralny:
  • zamek kapituły pomezańskiej wzorowany na zamkach krzyżackich.Jego budowę rozpoczęto w roku 1322 a ukończono w drugiej połowie XIV wieku.Skrzydła południowe i zachodnie zostały rozebrane w końcu XVIII w.
  • konkatedra św.Jana Ewangelisty z XIII i XIV wieku).
  • cela przykościelna w której ostatni rok życia spędziła błogosławiona Dorota z Mątowów.
• fragmenty murów miejskich z XIV w.
• ruiny wieży ratusza z XIV w.rozbudowywanego w XIX i zniszczonego w czasie wojny
• tzw.pałac Fermora z lat 1757-1763,rozbudowany na siedzibę władz rejencji w XIX w.z płaskorzeźbionym fryzem z 1802
• dawny szpital św.Jerzego z XVIII w.przebudowany w latach 1859-60
• budynek Wyższego Sądu Ziemskiego z lat 1798-1800
• domy klasycystyczne z około 1800
• spichlerz szachulcowy z początku XIX w.
• dawna synagoga z lat 1830-32
• dawne Gimnazjum Królewskie z lat 1835-38 i 1873
• kościół Św.Trójcy z lat 1846-1858 zbudowany w tzw.stylu arkadowym(Rundbogenstil)wg projektu K.F.Schinkla
• dawna siedziba Zachodniopruskiego Ziemstwa Kredytowego z lat 1864-66,rozbudowana w 1879,w 1920 roku siedziba Komisji Plebiscytowej,obecnie sąd rejonowy
• neogotycki zespół koszar wojskowych z lat 1877-79(budynek sztabu,koszary,wartownia,hala sportowa,ujeżdżalnia,magazyn)
• kaplica metodystów z końca XIX w.
• kaplica staroluterańska(obecnie rzym.-kat.)z końca XIX w.
• spichlerze murowane z XIX w.
• kamienice i domy z okresu od końca XIX do początku XX w.
• budynek dawnego Urzędu Finansowego z końca XIX w.
• neogotycka poczta z lat 1911-13
• zespół zabudowy dawnej Królewskiej Stadniny Koni z lat 1907-10(na Miłosnej)
• Urząd Miasta z lat 1918-25.Wieczorem 23 września 2007 roku poddasze gmachu zostało zniszczone wskutek pożaru.
• budynki z okresu międzywojennego:konsulat Polski(ob.przedszkole),Gimnazjum Polskie z lat 1934-36,szkoła zawodowa(ob.szkoła podstawowa nr 2)
• W maju 2007 roku w murach konkatedry odnaleziono groby wielkich mistrzów krzyżackich.Jest to odkrycie na skalę światową,bowiem nigdy wcześniej nie odnaleziono czegoś podobnego.Szczątki ciał tych wybitnych w Prusach postaci zostały poddane wielu analizom antropologicznym,a trumny dendrologicznym.Udało się potwierdzić tożsamość wszystkich trzech szkieletów Wernera von Orselna,Ludolfa König von Wattzau oraz Henryka von Plauena

Przyroda

W otoczeniu miasta znajdują się duże skupiska lasów mieszanych,a w mniejszych ilościach także liściastych i iglastych.Leżą one na terenie Nadleśnictwa Kwidzyn.Głównym wyróżnikiem miasta jest jego położenie w pętli rzeki Liwy(a także 5 km od Wisły).Miasto znajduje się na skraju Doliny Dolnej Wisły i w Dolinie Kwidzyńskiej.Na terenie Kwidzyna istnieje rezerwat przyrody Kwidzyńskie Ostnice.

Gospodarka

Na terenie Kwidzyna znajduje się Specjalna Strefa Ekonomiczna,w której mieszczą się najważniejsze ośrodki przemysłowe w mieście,eksportujące swoje wyroby do klientów z Polski i Europy.Na całym terenie miasta(w tym również w SSE)istnieje wiele ośrodków przemysłowych.Według danych z 28 lutego 2010 r.liczba bezrobotnych mieszkańców obejmowała 1696 osób,co stanowi szacunkową stopę bezrobocia na poziomie 10,3%.Na całym terenie miasta istnieje wiele ośrodków przemysłowych.
Najważniejsze przedsiębiorstwa działające w Kwidzynie to:

• amerykański koncern przemysłu papierniczego International Paper-Kwidzyn Sp.z o.o.
• znaczący,amerykański producent w branży elektronicznej Jabil Circuit Poland Sp. z o.o.
• polski lider branży injection moulding,europejski zakład przetwarzania tworzyw sztucznych FPP Kwidzyn Sp.z o.o
• producent wyrobów drewnianych PPH TOR-PAL Sp.z o.o.
• usługi konstrukcyjno-montażowe BE&K Europe Sp. z o.o.
• ośrodek produkcji podzespołów elektronicznych Lacroix Electronics Sp.z o.o.
• ośrodek przemysłu elektronicznego Plati Polska Sp.z o.o.
• środek produkcji opakowań styropianowych Knauf Pack Sp.z o.o.
• papiernicze Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe Kompap S.A
• ośrodek produkcji wyrobów z tworzyw sztucznych B.M. Polska Sp.z o.o.
• Warmińskie Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego Kwidzyn Sp.z o.o.
• ośrodek przemysłu naftowego MODEX Sp.z o.o.
• Zakłady Elektroniki Motoryzacyjnej POLMO
• ośrodek produkcji napoi i win MIX S.A.

W części miejscowości Miłosna działało Państwowe Gospodarstwo Rolne Państwowe Stado Ogierów Kwidzyn.W 1993 jako Stado Ogierów Kwidzyn.W 1994 po przekształceniu jako Zakład Treningowy Skarbu Państwa Kwidzyn.W 1999 ponownie jako Stado Ogierów Skarbu Państwa Kwidzyn.Zlikwidowano zakład treningowy,a pozostałą część sprywatyzowano.

Handel

Na terenie miasta działają markety.Istnieją również dwa targowiska miejskie otwarte dla przyjezdnych handlarzy.Wyróżnić możemy także galerię handlową Kopernik,galerię handlową Stary Młyn,dom towarowy Tęcza,Centrum Handlowe,a także małe centra handlowe w supermarketach.

Turystyka

Kwidzyn znajduje się na Szlaku Zamków Gotyckich

Demografia

Rok	Liczba ludności
2007	37947
2008	38057
2009	38192
2010	38296
2011	38632

Edukacja

• Szkoły średnie
  • I Liceum Ogólnokształcące im.dr.Władysława Gębika[dawne Polskie Gimnazjum]
  • II Liceum Ogólnokształcące im.Stanisława Wyspiańskiego
  • Społeczne Liceum Ogólnokształcące im.Polskich Noblistów
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im.Stanisława Staszica
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im.Marii Skłodowskiej–Curie
  • Zespół Szkół Technicznych im.Mikołaja Kopernika
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
• Gimnazja
  • Gimnazjum nr 2 im.Armii Krajowej
  • Gimnazjum nr 3
  • Społeczne gimnazjum im.Polskich Noblistów
• Szkoły podstawowe
  • Społeczna Szkoła Podstawowa
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im.dr.Władysława Gębika
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im.Zjednoczonej Europy
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im.Adama Mickiewicza
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im.mjra Henryka Sucharskiego
• Przedszkola
  • Niepubliczny Punkt Przedszkolny"Przedszkole GAMA"
  • Niepubliczne Przedszkole„Jedyneczka”
  • Niepubliczne Przedszkole„Promyk”
  • Niepubliczne Przedszkole„SMYK”
  • Niepubliczne Przedszkole Ekologiczne
  • Niepubliczne Przedszkole Nr 2 z Grupą Żłobkową
  • Przedszkole Integracyjne
  • Przedszkole Niepubliczne„Chatka Puchatka”z Grupą Żłobkową
  • Przedszkole Niepubliczne„Radość”z Grupą Żłobkową
• Inne
  • Powiślańska Szkoła Wyższa w Kwidzynie
  • Centrum Nauki i Biznesu„Żak”
  • Szkolne Centrum Edukacyjno–Kulturalne ESCEK
  • Centrum Edukacji Ekologicznej
  • Szkoła Muzyczna I stopnia im.Feliksa Nowowiejskiego
  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy

Życie kulturalne

W mieście działa Kwidzyńskie Centrum Kultury,które zajmuje się rozwojem kulturalnym społeczności w Kwidzynie.Organizuje zajęcia kulturalne,oferuje zajęcia w dziedzinie kształcenia komputerowego oraz językowego.
Główne ośrodki,gdzie realizowane są założenia Kwidzyńskiego Centrum Kultury to:

• Kwidzyńskie Towarzystwo Kulturalne
• Czarna Sala
• Centrum Komputerowo-Językowe
• Teatr Miejski im.Witolda Gombrowicza

Scena Lalkowa im.Jana Wilkowskiego

Stowarzyszenie twórcze Scena Lalkowa im.Jana Wilkowskiego w Kwidzynie,nurt off,autorski teatr lalek. Działa od 2001 roku,jest m.in.:

• organizatorem „Międzynarodowego Festiwalu Miniatur Lalkowych ANIMO Kwidzyn”,
• tworzy spektakle teatralne(zarówno dla widza dorosłego jak i dla milusińskich),
• pomaga młodym twórcom w rozwijaniu ich pasji(film,fotografia,muzyka,sztuki plastyczne,pisarstwo,publicystyka kulturalna,)
• działa na rzecz popularyzacji teatru lalek oraz rozwoju kulturalnego społeczności lokalnej.

Zamek w Kwidzynie

Muzeum Zamkowe w Kwidzynie ze stałymi ekspozycjami:

• Narzędzi kar i tortur(XVI-XVIII w.)
• Rzemiosła artystycznego(XV-XX w.)
• Rzeźb barokowych z terenu Pomorza
• Sztuki i kultury materialnej Powiśla
• Przyrody Polski Północnej
  

Media

Prasa

W mieście wydawane są trzy tygodniki lokalne:

• „Kurier Kwidzyński”
• „Kurier Powiatu Kwidzyńskiego”piątkowy dodatek do„Dziennika Bałtyckiego”
• „Puls Kwidzyna”

Wydawany jest również kwartalnik kulturalno-historyczny„Schody Kawowe”.W Kwidzynie mieści się także redakcja miesięcznika„Transport i Komunikacja”

Stacje radiowe

• Stacje radiowe nadawane z Kwidzyna:
  • Radio Gdańsk 106,0 MHz
  • RMF Maxxx Pomorze(Kwidzyn)88.6 MHz(do 2004 r.Radio PM Power Music FM)

Stacje telewizyjne

W Kwidzynie działają dwie sieci telewizji kablowej:Multimedia posiadające własny program lokalny realizowany przez Studio Telewizyjne„Kamena”oraz Vectra również nadająca własny program lokalny.
Sport 
W mieście wybudowane są 3 hale widowiskowo-sportowe(na hali przy ulicy Mickiewicza swoje treningi i mecze rozgrywa drużyna koszykarska Bank BPS Basket Kwidzyn i drużyna szczypiornistów MMTS Kwidzyn),a także kompleks sportowy,w którego skład wchodzą:3 trawiaste boiska piłkarskie stadion lekkoatletyczny basen odkryty korty tenisowe i ściana tenisowa treningowa wielofunkcyjne boisko asfaltowe do gier zespołowych 5 boisk do siatkówki 5 torów do gry w bocce skate park oraz rampa dla łyżworolek i deskorolek,a także pole golfowe.W okresie zimowym czynne jest lodowisko.W innej części miasta mieści się kryty basen miejski oraz liczne mniejsze kompleksy sportowe.Przez miasto wielokrotnie przebiegała trasa wyścigów kolarskich Tour de Pologne.W 2006 roku w Kwidzynie odbyły się Mistrzostwa Europy w Enduro,natomiast w czerwcu 2008 World Enduro Championship 2008(Grand Prix Maxxis of Poland).Na obrzeżach miasta mieści się ośrodek jeździecki wraz z hipodromem do pokazów konnych.Kwidzyn oprócz szlaków rowerowych(o ponad 150 km trasie)ma też swój szlak kajakowy na rzece Liwie. 
Koszykówka

• mężczyźni Bank BPS Basket Kwidzyn Ekstraligowy zespół w PLK(w sezonie 2006/2007 awans do ekstraklasy).Z powodu braków formalnych zespół musiał opuścić ekstraligę i spadł do II ligi,w której występuje obecnie.

Piłka ręczna

• mężczyźni MMTS Kwidzyn wicemistrz polski w sezonie 2009/2010,III zespół Ekstraklasy w sezonach 2008/2009 i 2010/2011,finalista europejskich rozgrywek pucharowych Challenge Cup w sezonie 2009/2010
• mężczyźni MMTS II Kwidzyn zespół II ligi piłki ręcznej(sezon 2007/2008 i 2008/2009)
• kobiety MTS Kwidzyn zespół I Ligi w sezonie 2007/2008,2008/2009,2009/2010 i 2010/2011.

Piłka nożna

• mężczyźni KOP Rodło Kwidzyn zespół III ligi 2 gr.w sezonie 2007/2008.W sezonie 2008/2009 występujący w III lidze„Bałtyckiej”,z której jednak spadł klasę niżej.W sezonie 2009/2010 Rodło występowało w IV lidze,jednak i tam się nie utrzymało.Sezon 2010/2011 to gra Rodła w V lidze(lidze okręgowej).
• mężczyźni Zawisza Kwidzyn zespół założony w 1965 r.w Czarnem Dolnem.Do sezonu 2008/2009 występujący w pomorskiej klasie„B”.W sezonie 2008/2009 nastąpił awans do pomorskiej klasy„A”.Sezon 2010/2011 zakończył się historycznym awansem drużyny do V ligi pomorskiej.Od 10 czerwca 2011 r.siedzibą główną klubu jest miasto Kwidzyn.
• kobiety MKS Zawisza Kwidzyn pierwsza w historii powiatu kwidzyńskiego sekcja żeńska piłki nożnej.W sezonie 2011/2012 zespół zainauguruje rozgrywki w żeńskiej III lidze pomorskiej.

Inne

• Klub Sportowy Capoeira Beribazu
• Klub Karate Shorin-Ryu
• Kwidzyński Klub tańca PROGRESS
• Kwidzyński Klub Motorowy
• Kwidzyński Klub Strzelecki
• lekkoatletyka Rodło LA Kwidzyn
• podnoszenie ciężarów LKS Nadwiślanin Kwidzyn
• sekcja pływacka MTS Kwidzyn
• sekcja zapaśnicza MTS Kwidzyn
• sekcja tenisa stołowego MTS Kwidzyn
• sekcja szachowa MTS Kwidzyn
• sekcja brydża sportowego MTS Kwidzyn
• sekcja modelarstwa lotniczego i kosmicznego MTS Kwidzyn

W mieście planowanych jest kilka dużych inwestycji sportowych na najbliższe lata.Najważniejszymi z nich jest budowa aqua parku połączonego z nowoczesną halą widowiskowo-sportową oraz budowa profesjonalnego toru gokartowego.

Związki i stowarzyszenia

Miasto jest zrzeszone w wielu polskich stowarzyszeniach,w tym

• Związek Miast Polskich
• Polskie Zamki Gotyckie
• Towarzystwo Rozwoju Powiatu Kwidzyńskiego
• Stowarzyszenie Gmin Rzeczypospolitej Polskiej Euroregion Bałtyk
• Ogólnopolska Federacja Młodzieżowych Samorządów Lokalnych

Stowarzyszenia działające w Kwidzynie

• Kwidzyńskie Towarzystwo Kulturalne
• Stowarzyszenie Promocji Medialnej e-Kwidzyn
• Stowarzyszenie Miłośników Malarstwa KONTRASTY
• Kwidzyńskie Towarzystwo Rowerowe
• Kwidzyński Klub Strzelecki VIS
• Stowarzyszenie Promocji Kultury UndergroundKwidzyn.pl
• Klub Sportowy Capoeira Beribazu

Wspólnoty wyznaniowe

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą:

• Kościół rzymskokatolicki
  • Parafia św.Jana Ewangelisty
  • Parafia Świętej Trójcy
  • Parafia św.Wojciecha,Biskupa i Męczennika
  • Parafia Miłosierdzia Bożego
  • Parafia św.Brata Alberta Chmielowskiego
  • Zakon joannitów
  • Zakon benedyktynek
  • Zakon elżbietanek
  • Zakon franciszkanów
• Kościół Zielonoświątkowy
  • Zbór w Kwidzynie
• Lokalny Kościół w Kwidzynie
• Świadkowie Jehowy
  • Sala Królestwa
• Judaizm
  • Nowa Synagoga w Kwidzynie
  • Stara Synagoga w Kwidzynie

Cmentarze

• Cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera(zlikwidowany)
• Cmentarz komunalny przy ulicy Malborskiej
• Cmentarz przy ulicy Zamiejskiej w Kwidzynie(zamknięty)
• Cmentarz katolicki przy ulicy Hallera(przy szpitalu zlikwidowany)
• Cmentarz żołnierzy radzieckich przy ulicy Sportowej
• Cmentarz żołnierzy rosyjskich przy ulicy Południowej(zlikwidowany)
• Cmentarz katolicki przy ulicy Grudziądzkiej(zlikwidowany)
• Cmentarz przy ulicy Furmańskiej(zamknięty)
• Cmentarz żydowski przy ulicy Kościuszki(zlikwidowany)
• Cmentarz przy ulicy Piastowskiej w Kwidzynie(zamknięty)
• Cmentarz miejski Świętego Jerzego przy Placu Plebiscytowym(zlikwidowany)

Komunikacja i transport

Drogi

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 55,prowadząca na północ do Malborka oraz na południe do Grudziądza,droga wojewódzka nr 521 prowadząca do Iławy.Mniejszą rolę odgrywa droga krajowa nr 90,wojewódzka nr 518 i droga wojewódzka nr 588 oraz Droga wojewódzka nr 532 prowadzącą do stacji kolejowej Kwidzyn.W latach 2010-2012 planowana jest budowa mostu wantowego na Wiśle w ciągu drogi krajowej nr 90,który połączy brzegi rzeki na wysokości Kwidzyna.Nowa przeprawa połączy Kwidzyn z drogą krajową nr 91 na lewej stronie rzeki i dalej z autostradą A1.Kwidzyński układ dróg charakteryzuje duża liczba rond.

Administracja i samorząd

Kwidzyn jest gminą miejską oraz siedzibą starostwa kwidzyńskiego.
Miasto jest członkiem następujących stowarzyszeń i związków:

• Związek Miast Polskich
• Stowarzyszenie Euroregion Bałtyk
• Polskie Zamki Gotyckie

Podział administracyjny

Kwidzyn podzielony został na 14 dzielnic mieszkaniowych:

• Stare Miasto
• Szeroka
• Północ
• Zatorze I
• Zatorze II
• Hallera
• Piastowskie
• Spółdzielcze
• Nad Liwą
• Zacisze
• Bajkowe
• Radosna
• Bema
• Miłosna
• Sybiraków
• Sokola

Do 1975 r.Kwidzyn podzielony był na Śródmieście i dzielnicę peryferyjną.Budowa zakładów papierniczych Celuloza przyczyniła się do dynamicznego rozwoju miasta i nowego podziału.Obecnie niektóre tereny nie zostały przypisane konkretnym dzielnicom.Największą z„dzielnic”miasta jest dzielnica przemysłowa,czyli Specjalna Strefa Ekonomiczna,mieszcząca najważniejsze fabryki i inne zakłady przemysłowe w mieście.Wieś Bądki położona przy wschodnich terenach miasta,na której znajduje się część kwidzyńskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej,zabiega o włączenie tejże wsi do granic administracyjnych miasta Kwidzyn.Za przyłączeniem opowiedziała się ponad połowa mieszkańców wsi.W północnych granicach miasta ma zostać wybudowane osiedle„Północ”.

Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie:

• Celle
• Olofström
• Bar

Osoby urodzone w Kwidzynie

• Maciej Aksler polski konstruktor i pilot doświadczalny
• Arthur Kickton niemiecki architekt
• Maciej Silski polski wokalista,zwycięzca konkursu Idol w roku 2005
• Magdalena Margulewicz polska aktorka,ukończyła PWSFTviT w Łodzi
• Bernard Nowak pisarz,wydawca,działacz NSZZ"Solidarność"
• Wojciech Belon polski piosenkarz i poeta
• Jacek Borcuch aktor,reżyser,absolwent filozofii Uniwersytetu Warszawskiego i aktorstwa na Akademii Teatralnej w Warszawie
• Jan z Kwidzyna teolog katolicki,ksiądz krzyżacki
• Rudolf von Auerswald pruski polityk i premier
• Marek Szulen kompozytor muzyki elektronicznej
• Magdalena Rzemek polska wokalistka(Brathanki,Neo),zwyciężczyni Szansy na sukces

Teodor Gryfita

Teodor Gryfita,zwany też Czader(zm.1237)wojewoda krakowski w latach 30.XIII wieku.

Życiorys

Pochodził z możnowładczego rodu Gryfitów,który w okresie jego życia odgrywał dominującą rolę polityczną w Małopolsce.Był synem Jana Gryfity.Pierwszy raz wzmiankowany w latach 1222-1223,znika ze źródeł w 1225(w związku z ucieczką Gryfitów z Małopolski i ich buntem przeciwko Leszkowi Białemu wrócili do Małopolski po śmierci księcia).Po śmierci swego brata Marka z Brzeźnicy został w 1231 mianowany wojewodą krakowskim,którą to funkcję pełnił aż do śmierci.Wspomagał Henryka Brodatego w przejęciu przezeń tronu krakowskiego i pełnił faktyczne rządy w Małopolsce pod nieobecność monarchy.W 1234 roku Henryk Brodaty powierzył mu akcję kolonizacji Podhala.W tym celu Teodor ufundował klasztor cystersów w Ludźmierzu(dokąd sprowadził zakonników z rodowej fundacji Gryfitów w Jędrzejowie).Jest także niekiedy wiązany z fundacją krakowskiego klasztoru franciszkanów.

Radzyń Chełmiński

(niem.Rehden,dawn.Radzyn)miasto w woj.kujawsko-pomorskim,w powiecie grudziądzkim,siedziba gminy miejsko-wiejskiej Radzyń Chełmiński.Położone jest na Pojezierzu Chełmińskim,15 km na wschód od Grudziądza,przy drodze do Wąbrzeźna.W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj.toruńskiego.Według danych z 31 grudnia 2004 miasto miało 1946 mieszkańców.

Historia

Już w XI wieku istniał tu gród pruski,zdobyty przez Bolesława Chrobrego w 1015 roku.Zdobyty przez Krzyżaków w roku 1231.W państwie zakonnym był siedzibą komtura.Prawa miejskie(chełmińskie)otrzymał w 1234 roku.W roku 1440 wszedł w skład Związku Pruskiego.W roku 1466 znalazł się w granicach Polski i został siedzibą starosty niegrodowego.W latach 1772-1920 pod zaborem pruskim.

Zabytki

• Pozostałości dawnego grodziska pruskiego z VI w.od XIX w.cmentarz ewangelicki(obecnie zdewastowany)
• Zamek krzyżacki (w ruinie),gotycki,ceglany zbudowany między końcem wieku XIII i latami 30.XIV wieku.
• Gotycki kościół parafialny pw.św.Anny,wzniesiony w pierwszej połowie XIV w.Mury prezbiterium podwyższono na przełomie XV/XVI w.wtedy też wzniesiono szczyt wsch.Mury nawy podwyższono po pożarze w 1571 r.dodając szczyt zach.i kaplicę Dąbrowskich.Po kolejnym pożarze w 1615 r.odbudowany w latach 1640–1680,restaurowany w końcu XIX i pod koniec XX w.Gotycki,jednonawowy,z prostokątnym prezbiterium i wieżą dobudowaną od strony płd.Spośród wyposażenia wnętrza wyróżnia się obraz Bartłomieja Strobla Koronacja Marii ze św.Łukaszem i św.Mikołajem z 1643 r.Za prace jego warsztatu uważane są malowidła na stropie prezbiterium.Dekoracja stropu nawy pochodzi z około 1680 r.Wyposażenie wnętrza jest przeważnie barokowe.
• Na cmentarzu na południowy-zachód od miasta gotycka kaplica św.Jerzego(dawniej szpitalna)z około 1340 r.przebudowana w XV w.odnowiona w 1851 r.
• synagoga z końca XIX w.
• Dwór"Na Zielonym Wzgórzu",drewniany konstrukcji zrębowej z przełomu XVIII i XIX w.na starszych piwnicach,w otoczeniu parku
• Zabudowa miejska liczne domy drewniano-murowane i murowane z końca XVIII–początku XX w.(m.in.pl.Towarzystwa Jaszczurczego 4,5,11,12,16,17,18,26,28,29,30,31 i 32)
• Drewniany dom z 1838 r.przy ul.Waryńskiego
• Kapliczki przydrożne z ok.poł.XIX w.na południowy-zachód od miasta

Bibliografia

• Katalog zabytków sztuki w Polsce,t.11,Województwo bydgoskie,pod red.Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego,z.19,Powiat wąbrzeski,Warszawa,Instytut Sztuki PAN,1967
• Diecezja toruńska.Historia i teraźniejszość,pod red.Stanisława Kardasza,t.14,Dekanat radzyński,Toruń,Wydaw.Diecezjalne w Toruniu,1997,ISBN 83-86471-07-7
• Ryszard Boguwolski,Lothar Hyss,Zamki krzyżackie powiatu grudziądzkiego Burgen des Deutschen Ordens im Kreis Graudenz,Grudziądz,Muzeum w Grudziądzu,2004,ISBN 83-88076-13-2

Filmy realizowane w Radzyniu Chełmińskim

• Samochodzik i templariusze serial telewizyjny,rok produkcji 1971,premiera 1972,reżyseria Hubert Drapella

Sołectwo Radzyń Chełmiński

Radzyń Chełmiński jest siedzibą sołectwa Radzyń Chełmiński,obejmującego oprócz obszaru miasta również wieś Rozental.Sołtysem jest Józef Klimek.

Sztum

Niem.Stuhm miasto w północnej Polsce,w woj.pomorskim,w powiecie sztumskim,siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sztum.Położone nad jeziorami:Zajezierskim i Barlewickim(dawniej tworzyły jedno Jezioro Białe),przy drodze krajowej nr 55(Kwidzyn–Malbork).Według danych z 31 marca 2011 r.miasto miało 10427 mieszkańców.W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Sztum.Sztum jest podzielony na osiedla:Osiedle na Wzgórzu,Osiedle Nad Jeziorem,Osiedle Różane,Osiedle Sierakowskich,Osiedle Parkowe,Osiedle Witosa,Osiedle Zacisze,Osiedle Piastowskie,Osiedle Reja i Plac Wolności.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 4,59 km².W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj.elbląskiego.

Historia

We wczesnym średniowieczu gród pruski,zdobyty w 1236 przez Krzyżaków.Zamek zbudowany został w latach 1326–1335.Od 1330 siedziba krzyżackiego wójta.W 1377 miasto odwiedził książę austriacki Albrecht,który pozostawił zakonowi herb,którym posługiwał się wójt sztumski,oraz fundusze na budowę wieży.W 1410 podczas wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim zamek i miasto na krótko trafiło w ręce wojsk polskich,dowodzonych przez Jędrzeja z Brochocic.Prawa miejskie Sztum otrzymał w 1416,nadane przez wielkiego mistrza Michaela Küchmeistera von Sternberg,a potwierdzone przez polskiego króla Zygmunta II Augusta w 1553.Miasto otoczono murami z dwoma bramami na osi północ-południe na szlaku Malbork–Kwidzyn.Wytyczono 50 działek osadniczych.Władza spoczywała w rękach rady,na której czele stał wójt.Dwa razy w roku(22 VI i 11 XI)odbywał się w Sztumie jarmark,a w każdy piątek targ.Podczas wojny 13-letniej miasto i zamek na krótko trafiły w ręce Polaków od 8 sierpnia do 21 września 1454.Na podstawie pokoju toruńskiego z 1466 Sztum został włączony do Korony Polskiej.W latach 1468–1772 miasto powiatowe w województwie malborskim oraz miejsce sejmików tegoż województwa.Polska nazwa Sztum występuje po raz pierwszy w źródłach z 1565.Od XVI w.w sztumskim kościele(wybudowanym po wojnie trzynastoletniej)odbywały się często wojewódzkie sejmiki ziemskie,a w ratuszu szlacheckie sądy ziemskie dla województwa malborskiego.Mieszczanie zajmowali się przeważnie uprawą roli i warzeniem piwa.Podczas V wojny polsko-szwedzkiej tzw.o"Ujście Wisły"miasto było okupowane przez wojska szwedzkie.Po przegranej bitwie pod Trzcianą Gustaw II Adolf schronił się na sztumskim zamku.Na mocy rozejmu w Starym Targu miasto wraz z zamkiem znalazły się w rękach elektora brandenburskiego,od 6 września 1629 aż do rozejmu w Sztumskiej Wsi 12 września 1635.Ponownie pod okupacją szwedzką miasto było w czasie"Potopu Szwedzkiego"(1655–1660).Po I rozbiorze Sztum znalazł się na terytorium Królestwa Prus,od 1870 w granicach Cesarstwa Niemiec.Rozwój miasta nastąpił na przełomie XIX/XX w.dzięki uruchomieniu linii kolejowej z Malborka do Torunia w 1883.W plebiscycie w 1920 ludność opowiedziała się za pozostaniem w państwie niemieckim,jednak Sztum stanowił główny ośrodek mniejszości polskiej na ówczesnym niemieckim Powiślu dzięki ziemiańskim rodzinom Sierakowskich i Donimirskich.Sztum przyłączony został ponownie do Polski w 1945 jako siedziba powiatu w województwie gdańskim do 1975.Po reformie administracyjnej kraju i likwidacji powiatów wszedł w skład województwa elbląskiego.W 1998 w mieście wybuchły protesty mieszkańców w związku z nieumieszczeniem Sztumu na powiatowej mapie Polski,co przyczyniło się do tego,że decyzją z 2001 Sztum ponownie jest miastem powiatowym(od 1 stycznia 2002).Od 2009,dzięki dotacjom z Unii Europejskiej,w Sztumie odbywa się szeroko zakrojona rewitalizacja miasta.

Zabytki

• Częściowo zachowany zamek krzyżacki,gotycki,zbudowany po 1331,przebudowany w 1414,z ruinami ośmiobocznej wieży w narożu północno-wschodnim.W historii był letnią rezydencją Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego.Należy do Stowarzyszenia Gmin"Polskie Zamki Gotyckie".Na terenie zamku odbywają się turnieje oraz pokazy walk rycerskich.Dziedziniec zamkowy to również miejsce plenerów malarskich.
• Kościół parafialny św.Anny główny element w krajobrazie staromiejskiej części Sztumu.Zbudowany po wojnie 13-letniej,obecny kształt uzyskał na przełomie lat 1900–1901.Wnętrze utrzymano w stylu neogotyckim z elementami wystroju barokowego.
• Kościół poewangelicki na miejscu dawnego ratusza,w centralnej części rynku.Powstał w latach 1816–1818 w stylu neoklasycystycznym.Obecnie mieści się tam Muzeum Alyem.
• Fragmenty murów miejskich

• Wieża ciśnień zbudowana w 1911 r.Jest na planie koła,a na wysokości piątej kondygnacji z cylindrycznej przechodzi w ośmioboczną.Usytuowana jest na wzniesieniu przy rozwidleniu ulic Kochanowskiego,Nowowiejskiego oraz Słowackiego.
• Cmentarz wraz z kaplicą cmentarną przy ulicy Kochanowskiego powstały na przełomie XVII i XVIII wieku.Jest to najstarszy cmentarz w mieście,który zachował się do dzisiaj.Funkcje cmentarza miejskiego pełnił do 1945,co upamiętniają dwie tablice pamiątkowe,poświęcone pochowanym tu katolikom oraz ewangelikom.
• Cmentarz katolicki przy rozwidleniu ulic Domańskiego i Pieniężnego powstały na początku XX wieku.
• Więzienie powstałe na początku XX wieku.

Imprezy

• Ogólnopolski Przegląd Sztuki Więziennej
• Międzynarodowy Plener Malarski Sztum–Barlewice
• Dni Ziemi Sztumskiej,Targi Powiśla
• Święto Ryby

Sport w Sztumie

• Klub Kolarski Lider Sztum.Trenerem klubu jest Eugeniusz Słonina.Data założenia klubu to 2005 rok.
• Klub kajakarski MLKS Victoria Sztum.Prezesem klubu jest Stanisław Kuczyński.Data założenia klubu to 1980 rok.Zawodnikiem klubu jest m.in.Wojciech Tyszyński.
• Lekkoatletyczny Klub Sportowy"Zantyr"Sztum.Klub jest głównym organizatorem Grand Prix Sztumu w Biegach Przełajowych.Prezesem klubu jest Bogdan Owsiany,a wiceprezesem Ryszard Mazerski.Data założenia klubu:28 czerwca 2005.
• Klub Piłkarski Olimpia Sztum.Dane podstawowe:
  • Prezes klubu:Andrzej Parafiniuk
  • Dyrektor klubu:Jan Gutowski
  • Kierownik drużyny:Andrzej Gałązka
  • Trener drużyny:Mirosław Zarański
  • Data założenia:1 maja 1946
  • Barwy klubu:biało-niebieskie

Klub nosił nazwy: 
od 1946 do 1949 Klub Sportowy Gryf Sztum
od 1950 do 1955 ZS Milicyjny Klub Sportowy Gwardia Sztum
od 1956 do 1959 Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1959 do 1964 Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1964 do 1972 Gwardyjski Klub Sportowy Olimpia Sztum
od 1972 do 1974 Ludowy Zespół Sportowy Sztum
od 1974 do 1978 Zakładowy Klub Piłkarski POM Sztum
od 5 kwietnia 1978 do 1993 Ludowy Klub Sportowy Powiśle Czernin
od 24 czerwca 1993 Klub Piłkarski Olimpia Sztum

Wspólnoty religijne

Kościół rzymskokatolicki:

• Dekanat Sztum
  • Parafia św.Andrzeja Boboli w Sztumie
  • Parafia św.Anny w Sztumie

Świadkowie Jehowy:

• Zbór Sztum

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie:

• Ritterhude
• Val de Reuil
• Varde

Transport

Ok.6 km na północ od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Koślinka.

Honorowi obywatele miasta

• Stanisław Donimirski
• Halina Donimirska-Szyrmerowa

Warta

Trzecia pod względem długości rzeka Polski,druga w pełni w jej granicach;główny,prawy dopływ Odry.

Przebieg rzeki

Odcinek górny Źródła Warty znajdują się na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej w Kromołowie,dawnym mieście,obecnie przyłączonym do Zawiercia.Płynie tektonicznym Obniżeniem Górnej Warty wzdłuż krawędzi Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.W Częstochowie rzeka zmienia kierunek biegu na wschodni,by za miastem spotkać się z Wyżyną Wieluńską(miejsce styku z Wyż.Częstochowską),przełamując się przez nią głęboką na 70 m doliną jest to Mirowski Przełom Warty.Pokonawszy go,łagodnie skręca na północ a w okolicach Radomska na zachód.Następnie ponownie przełamuje się przez Wyżynę Wieluńską poprzez Działoszyński Przełom Warty by nieco dalej przełamać się przez nią po raz trzeci,pokonując rozległy Łuk Załęczański i zawracając na krótko bieg o 180 stopni(na wschód).Opuszczając ostatecznie wyżynę,obiera kierunek północny,niezmienny do wysokości miasta Koło,gdzie skręca na zachód,mija Konin i wpływa w Pradolinę Warciańsko-Odrzańską,tym samym kończąc swój górny bieg.

Odcinek środkowy

W pobliżu Śremu Warta wpływa w Poznański Przełom Warty.Po przepłynięciu przez Poznań,rzeka natrafia w okolicy Obornik na przeszkodę w postaci wyższego obszaru Pojezierza Południowopomorskiego i ponownie zmienia kierunek na zachodni wpływając w Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką.

Odcinek dolny

Na początku dolnego biegu rzeki,w miejscowości Santok do Warty uchodzi jej największy dopływ Noteć.Po przepłynięciu przez Gorzów Wielkopolski,Warta wpływa w obszar,na którym został utworzony Park Narodowy Ujście Warty,po czym w Kostrzynie nad Odrą uchodzi do Odry.

Warta w sieci międzynarodowych dróg wodnych

Warta Dolna(68,2 km,od Santoka do ujścia do Odry)jest elementem międzynarodowej drogi wodnej E70,ustalonej w 1996 r.w porozumieniu AGN(European Agreement on Main Inland Waterways of International Importance).

Dorzecze Warty 

Dopływy w kolejności od źródeł

Nazwa rzeki	Dopływ	Źródło	Ujście	Długość(km)	Pow.zlewni(km²)
Stradomka	L	Herby	Częstochowa	19,5	256,8
Radomka	P	Blok Dobryszyce	Bobry	15,0	51,4
Liswarta	L	Mzyki	Kule	93,0	1558
Oleśnica	L	Wieluń	Niechmirów	37,8	608
Widawka	P	Wzgórza Radomszczańskie gm.Kodrąb	Jeziorko	95,8	2385
Żeglina	L	Złoczew	Sieradz	30,0
Ner	P	Łódź	Majdany	134,0	1866
Rgielewka	P	Józefowo	Powiercie	35,0
Kiełbaska	L	Żdżenice	Koło	45,0	490,9
Powa	L	Smaszew	Rumin	44,2	369,5
Czarna Struga	L	Żelazków	Zagórów	52,0
Meszna	P	jez.Powidzkie	Policko	37,0	705
Wrześnica	P	Gniezno	Samarzewo	49,0	355
Prosna	L	Wolęcin	Modlica	216,8	4924,7
Lutynia	L	Korytnica	Orzechowo	60,0
Maskawa	P	Józefowo	Jaszkowo	56,4	620,8
Samica Stęszewska	L	Grzebienisko	Rogalinek	37,8	182,7
Wirenka	L	Palędzie	Łęczyca	17,0
Kopel	P	między miejscowościami Sokolniki Gwiazdowskie a Puszczykowo-Zaborze	Czapury	34,0	388
Strumień Junikowski	L	Ławica	Luboń	11,7	48,4
Bogdanka	L	jez.Strzeszyńskie	Poznań	9,0
Cybina	P	Iwno	Poznań	41,0	213
Główna	P	Lednica	Poznań	45,6	247
Trojanka	P	Puszcza Zielonka	Mściszewo	20,0	147,6
Wełna	P	Osiniec	Oborniki	118,0	2621
Samica Obornicka	L	jez.Kierskie	Kiszewo	36,5	224,1
Sama	L	Batorowo	Obrzycko	44,2	448,4
Oszczynica	L	Lubocześnica	Sieraków	37,5	293,7
Obra	L	Stara Obra	Skwierzyna	254,0	4022
Noteć	P	Szczecin	Santok	391,3	17300
Kłodawka	P	jez.Karskie Wielkie	Gorzów Wielkopolski	27,3
Witna	P	jez.Wielkie,okolice	Białczyk	15,0
Postomia	L	jez.Postomsko	Kostrzyn nad Odrą	67,0	425

Urbanizacja

Miasta położone nad Wartą

• Zawiercie
• Myszków
• Częstochowa
• Działoszyn
• Sieradz
• Warta
• Uniejów
• Koło
• Konin
• Zagórów
• Pyzdry
• Śrem
• Mosina
• Puszczykowo
• Luboń
• Poznań
• Murowana Goślina
• Oborniki
• Obrzycko
• Wronki
• Sieraków
• Międzychód
• Skwierzyna
• Gorzów Wielkopolski
• Kostrzyn nad Odrą

Ciekawostki

• odległość od źródeł Warty do spotkania z Odrą jest większa niż Odry od jej źródeł do tego samego miejsca
• jeśli uwzględnić tylko długość rzeki znajdującej się na terytorium kraju,to Warta okazuje się być drugą co do długości rzeką w Polsce zaraz po Wiśle
• jest drugą rzeką wymienianą w hymnie Polski:

Przejdziem Wisłę,przejdziem Wartę

• pod Gorzowem Wlkp.z Wartą krzyżuje się rurociąg"Przyjaźń".
• nazwa miasta,w którym Warta ma swoje źródła Zawiercie wzięła się właśnie od nazwy rzeki i określenia"za Wartą".
• nazwa Warta jest nazwą klubu piłkarskiego Warta Poznań,który gra w I lidze polskiej
• w Czmońcu stoi wieża widokowa umożliwiająca obserwowanie rzeki