czwartek, 4 września 2014

Jarosław

Miasto i gmina w Polsce w województwie podkarpackim,w powiecie jarosławskim,położone nad Sanem,na pograniczu dwóch krain geograficznych:Doliny Dolnego Sanu i Podgórza Rzeszowskiego.W średniowieczu miasto styku trzech wyznań i trzech kultur:polskiej,ruskiej i żydowskiej.W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa przemyskiego.
Struktura powierzchni
Według danych z roku 2002 Jarosław ma obszar 34,61 km²,w tym:
  • użytki rolne:72%
  • użytki leśne:0%
Miasto stanowi 3,35% powierzchni powiatu.
Historia
Najstarsze ślady pobytu człowieka w regionie jarosławskim sięgają neolitu.Już w tych odległych czasach rejon Podgórza oraz dolina Sanu były pokryte siecią osad.Świadczą o tym liczne ślady w postaci odnalezionych cmentarzysk,ceramiki,narzędzi,broni.W czasach przedpiastowskich ziemie te zamieszkiwało plemię Lędzian.Po ziemie Lędzian sięgali na przemian władcy Czech,Polski i Rusi.Pierwsze datowane wydarzenia polityczne to zajęcie tych ziem w 981 r.przez Włodzimierza I Wielkiego,księcia ruskiego,następnie w roku 1018 przez Bolesława I Chrobrego,a w roku 1031 przez księcia kijowskiego Jarosława I Mądrego.Według dawnej tradycji już wtedy książę Jarosław założył tu gród,jednak najstarsze źródła pisane znajdujemy dopiero w roku 1152.Zapiski w kronice ruskiej określają miasto jako gród warowny,należący do księcia halicko-włodzimierskiego.Udokumentowana lokacja miasta na prawie niemieckim zw.prawem magdeburskim przez Władysława Opolczyka nastąpiła 7 lipca 1375.
Zarządcy Jarosławia
W 1387 królowa Jadwiga podarowała Jarosław Janowi z Tarnowa herbu Leliwa.W rękach Tarnowskich pozostawał Jarosław prawie do końca XIV w.Jan z Tarnowa właściciel:Tarnowa,Jarosławia,Przeworska i Wielowsi oraz przyległych kluczy,podzielił swój majątek pomiędzy dwóch synów Jana i Spytka.Spytek I przyjmując nazwisko Jarosławski herbu„Leliwa”,otrzymuje Jarosław oraz Bełżec,a jego syn Rafał przejmuje Przeworsk.Najbardziej znaną,postacią w XV związaną z tym grodem był Rafał Jarosławski z Przeworska(XIV wiek 1441)polski szlachcic herbu Leliwa,syn Spytka I Jarosławskiego i Sandochny ze Zgłobienia,który był właścicielem Jarosławia i Przeworska oraz kasztelanem wojnickim i starostą lwowskim przed 1440 r.Spytek III Jarosławski Zarządca Jarosławia przed 1481 r.był w związku z Jadwigą z Warzyszyna,z którą miał dwie córki:Annę Jarosławską i Magdalenę.Potem nastąpił syn Anny Jarosławskiej-Tarnowskiej herbu Leliwa i Jana Odrowąża,późniejszego wojewody ruskiego Stanisław Odrowąż,co sprawiło,że Jarosław przejęli Odrowążowie.W końcu XVI w.jedyną właścicielką była Zofia ze Sprowy Odrowąż Kostkowa córka Stanisława Odrowąża(prawnuczka Spytka III),wdowa po Janie Krzysztofie Tarnowskim.Jej drugi mąż,Jan Kostka po poślubieniu właściciel Jarosławia prowadził poważną działalność budowlaną,m.in.rozbudował zamek w Jarosławiu i postawił murowany pałac w Pełkiniach(1575-1580).Ich córka księżna Anna Ostrogska z Kostków(1575-1635)herbu Dąbrowa sprowadziła do Jarosławia benedyktynki.Była także fundatorką bursy przy kolegium.Gdy w wieku 19 lat wyszła za mąż za Aleksandra Ostrogskiego,zamieszkała z mężem na zamku w Jarosławiu.W 1606 wykupiła od swojej siostry Katarzyny Sieniawskiej drugą część Jarosławia.24 maja 1636 po śmierci Anny Ostrogskiej dobra jarosławskie przypadły jej córkom Katarzynie Zamoyskiej oraz Annie Alojzie Chodkiewicz,a także wnukom Aleksandrowi Michałowi i Konstantemu Lubomirskim(synom Zofii Ostrogskiej,najstarszej córki Anny,która zmarła w 1622 r.)Faktyczną opiekę nad miastem sprawowała hetmanowa Chodkiewiczowa.Potem kolejno właścicielami miasta byli Sieniawscy,Zamojscy,Wiśniowieccy,Koniecpolscy,Sobiescy,Sieniawscy,Sanguszkowie i Czartoryscy.Właścicielem Jarosławia był też m.in.August Aleksander Czartoryski.Z rąk Czartoryskich miasto wykupiło się w drugiej połowie XIX w.
Miasto kupców i jarmarków
Jarosław,położony na skrzyżowaniu szlaków handlowych ze Śląska na Ruś i z Gdańska na Węgry,a także nad dogodną drogą wodną,jaką był San,miał korzystne warunki rozwoju.Przyczynił się do tego także status miasta prywatnego,którego właściciele zabiegali o prawa i przywileje kupieckie.Znaczącym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym był już na początku XV w.W roku 1501 otrzymał prawo składu,co zmuszało przejeżdżających kupców do zatrzymania się i wystawienia swoich towarów.Największy rozkwit miasta przypada na XVI i XVII wiek.Odbywające się tu jarmarki należały do największych w kraju,a nawet w Europie(podobno w XVI w.najbliższy większy jarmark odbywał się we Frankfurcie n.Menem).W czasie jarmarków odbywały się sesje Sejmu Czterech Ziem,który był przedstawicielstwem Żydów z Korony.W roku 1632 Szymon Starowolski w dziele Polonia:zanotował„Następnie idzie Łańcut(...) i Rzeszów(...);mleka tu i płócien lnianych wielka jest zwykle obfitość,ponieważ wioski na całym tym obszarze zamieszkują potomkowie niemieckiego plemienia,wzięci na jakiejś wojnie przez Kazimierza Wielkiego,króla Polski,lub sprowadzeni z Saksonii,z dziećmi i żonami,aż w te okolice.Ci przeto o bydło i uprawę lnu troszczą się wielce i w porze jarmarków tak do innych okolicznych miast wymieniane towary zwożą na sprzedaż,jak przede wszystkim do Rzeszowa i Jarosławia”.26 sierpnia 1684 roku„miasto w czasie jarmarku zgorzało przez co kupcy tu bawiący stracili do 10 milionów złotych,straciły jarmarki i miasto swoją wziętość”.O rozmiarze jarmarku jarosławskiego świadczy liczba przybywających w mieście osób.Liczba ta wynosiła 30 tysięcy,przy liczbie stałych mieszkańców 3 tysiące.Nieliczni z nich zmieścili się w samym mieście,większość nocowała w podmiejskich domostwach lub w namiotach i wozach.Cena za wynajęcie jednej izby w mieście na okres jarmarku(ok.1 miesiąc)wynosiła 100–160 zł.W tym czasie roczny czynsz z trzypiętrowej kamienicy we Lwowie przy Rynku wynosił 330 zł,a w bocznej ulicy 150 zł.Wynajem lokali był dla kamieniczników źródłem znaczących zysków.Okres jarmarku był dobrym czasem również dla jarosławskich rzemieślników:piekarzy,rzeźników,piwowarów,krawców,szewców,kowali,stelmachów i innych,a także dla biedoty miejskiej.Jarmarki odbywały się trzy razy w roku.Ten największy odbywał się w święto Wniebowzięcia,pozostałe w Popielec i na św.Andrzeja.Tradycje kupieckie przetrwały w Jarosławiu do dziś.
Jarosław w czasie wojen
Bitwa pod Jarosławiem stoczona 17 sierpnia 1245 nad Sanem,koło Jarosławia,pomiędzy wojskami księcia halicko-wołyńskiego Daniela I Romanowicza,Konrada I mazowieckiego i Mendoga a wojskami wielkiego księcia kijowskiego Rościsława I Mścisławowicza,wspomaganymi przez wojska polskie Bolesława V Wstydliwego i posiłki węgierskie króla Beli IV.Wojska Rościsława i Bolesława Wstydliwego zostały pokonane.Książę Aleksander Ostrogski(1571-1603)herbu Ostrogski,wojewoda wołyński(1593)wyswobodził Jarosław z rąk Tatarów atakując na Sośnicę.Po naleganiu księżnej Anny uwolnił tatarskich jeńców i przyznał im ziemię.Potomność nadała mu przydomek„Wspaniałomyślny książę”;11-15 marca 1656 Bitwa pod Jarosławiem(1656),podczas II wojny północnej.Armia szwedzka w czasie potopu 11 marca 1656 dotarła pod Jarosław i rozpędziła broniące przepraw chorągwie Jerzego Lubomirskiego i zajęła miasto.Nagle przybyła spod Lwowa dywizja regimentarza Stefana Czarnieckiego.Czarniecki dopadł pod Jarosławiem i zniszczył podjazd szwedzki,złożony z kilkuset rajtarów.Następnie uderzył na Roberta Douglasa,który szedł na pomoc oddziałom pułkownika Petera Hammerskjölda,bezskutecznie usiłującym zdobyć Przemyśl.Douglas jednak w porę dowiedział się o zbliżającym się Czarnieckim i wycofał do Jarosławia.Żołnierze Douglasa uciekali w takim pośpiechu,że podczas przeprawy przez zamarznięty San wskutek załamania się lodu zginęło kilkudziesięciu żołnierzy szwedzkich.15 sierpnia 1704 r.obrona Jarosława przed wojskami Karola XII.Po napaści na Jarosław i dokonanym przez szwedzkie wojska rabunków,gwałtów i podpaleń,Karol XII wysłał do lwowian rozkaz,aby wojsku szwedzkiemu dostarczali piwo i mąkę przez całych 10 tygodni.Jednak lwowianie odmówili i mimo obrony 6 września 1704 r.zostali pokonani.17 maja 1915 r.bitwa pod Jarosławiem
Gen.Tadeusz Rozwadowski powstrzymał kontrnatarcie Rosjan.Podczas bitwy,podobnie jak w Bitwie pod Gorlicami,zastosował innowacyjną ruchomą zasłonę ogniową.Taktyka ta polega na ostrzale artylerii postępującym tuż przed atakującą piechotą.Metoda ta bardzo szybko weszła na trwałe do niemieckiego regulaminu walki,jako tzw.Feuerwalze,a do francuskiego jako barrage roulant i zastąpiła stosowane wcześniej wielogodzinne ostrzeliwanie pozycji wroga,po których następował pochłaniający liczne ofiary szturm wojsk.10–11 września 1939 r.obrona Jarosławia przed wojskami niemieckimi.27 lipca 1944 r. wkroczenie Armii Czerwonej.Do miasta wkroczyły oddziały 1 Armii Pancernej Gwardii i 13 Armii 1 Frontu Ukraińskiego.

Współczesny Jarosław

Jarosławska starówka nocą, krótko przed Bożym Narodzeniem
Okres po 1945 r. to czas rozwoju i uprzemysławiania miasta, które administracyjnie zyskało miano powiatu. Rozbudowano stare zakłady przemysłowe (Zakłady Mięsne, Zakłady Przemysłu Cukierniczego), powstały też nowe, w tym Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Jarlan” (w upadłości) oraz Owens-Illinois Polska o. w Jarosławiu (Huta Szkła Jarosław). Miasto obejmuje powierzchnię 34,46 km² i liczy blisko 40 tysięcy mieszkańców. Na jego terenie działa ponad 4000 podmiotów gospodarczych, zatrudniających łącznie ponad 16 000 osób. Jarosław jest prężnym ośrodkiem kulturalnym. Rokrocznie w mieście odbywa się szereg ciekawych imprez.

Imprezy odbywające się corocznie

Styczeń
  • Wystawa owczarków niemieckich
Luty
  • Wystawa psów rasowych
Marzec
Kwiecień
  • Dni zabytków
  • Gala Boksu Zawodowego „Boxing Show”
Maj
  • Święto Wojska Polskiego z Jarosławia
  • Parada Schumana
  • Akcja Polska biega
  • Wielka Majówka
  • Noc muzeów
  • Warsztaty Malarskie
  • Juwenalia
  • Zlot samochodów zabytkowych
Czerwiec
  • Dni Jarosławia
  • Jarmark Słowiańskich Zespołów Folklorystycznych
  • Przywitanie lata
  • Przywitanie wakacji
  • Zlot motocykli
Lipiec
Sierpień
Wrzesień
  • Memoriał Jerzego Matusza w koszykówce
  • Mistrzostwa Podkarpacia w koszykówce
  • Dni Wsi
  • Ogólnopolski Konkurs Produktów Regionalnych „Nasze Kulinarne Dziedzictwo”
  • Pożegnanie wakacji
  • Pożegnanie lata
  • Warsztaty Fotograficzne „Jarosław oczami młodych”
  • Międzynarodowy Festiwal Kultury Kresowej
Październik Listopad
Grudzień
  • Letnie muzykowanie (marzec-październik)

Demografia

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Jarosławia.
Dane z 31 grudnia 2010[8][9]:
Wyszczególnienie Ogółem Kobiety Mężczyźni
osób  % osób  % osób  %
Populacja 39146 100 20885 53,35 18261 46,65
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1131 620 539

Zabytki

23 marca 2009 decyzją rady miasta został utworzony park kulturowy obejmujący swoim zasięgiem stare miasto, Opactwo Sióstr Benedyktynek wraz z fortyfikacjami oraz zespół kościelno-klasztorny oo. Dominikanów[10]. Następnym działanie władz miasta będzie uznanie chronionego obszaru za pomnik historii[10][11][12].
Rynek i Miejska Wiata Targowa (z prawej)
Kamienica Rynek 11, w której mieszkała królowa Marysienka, obecnie siedziba Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia
Kamienica Attavantich – Centrum Kultury i Promocji

Kamienice

Kościoły

Cerkwie

Synagogi

Cmentarze



Gospodarka

Na terenie miasta znajdują się tereny Specjalnej Strefy Ekonomicznej Euro-Park Mielec[15][16].

Transport

Transport drogowy

Od południowej strony miasta przebiega autostrada A4 (trasa europejska E40), biegnąca od granicy z Niemcami w Jędrzychowicach do przejścia granicznego z Ukrainą Korczowa-Krakowiec. W pobliżu miasta znajdują się dwa węzły autostradowe – Jarosław Zachód (łączący autostradę A4 z drogą krajową nr 94) oraz Jarosław Wschód (łączący autostradę A4 z drogą wojewódzką nr 880). Od północy miasto obiega droga krajowa nr 94 stanowiąca trasę alternatywną dla autostrady A4.

Transport autobusowy

Transport kolejowy

Lądowisko

Około 20 km na wschód od miasta funkcjonuje prywatne lądowisko Laszki.

Bezpieczeństwo i porządek publiczny

Policja

Główną instytucją w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego w Jarosławiu jest Komenda Powiatowa Policji.
Działalność merytoryczną prowadzi w oparciu o Ustawę z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, podejmując działania ukierunkowane między innymi na: prewencję społeczną o szerokim zasięgu edukacji, patologie społeczne: alkoholizm, niedostosowanie społeczne i demoralizację dzieci i młodzieży, przemoc domową, bezpieczeństwo na drogach i w innych miejscach publicznych.

Straż miejska

Jarosław posiada również Straż Miejską, której podstawowym zadaniem jest ochrona spokoju i porządku w miejscach publicznych na terenie miasta.

Wojsko

Pomnik w hołdzie żołnierzom w 90 rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości
W garnizonie jarosławskim stacjonuje 14 Dywizjon Artylerii Samobieżnej im. gen. bryg. Wacława Wieczorkiewicza i 21 Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej.
Mieści się tu również Wojskowa Komenda Uzupełnień w Jarosławiu.
Information icon.svg Zobacz też: Garnizon Jarosław.

Ochrona przeciwpożarowa

Miasto jest siedzibą Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej i podlega obszarowi działania Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej w Jarosławiu, wchodzącej w skład Krajowego Systemu Ratowniczo Gaśniczego.

Ochrona zdrowia

  • Centrum Opieki Medycznej w Jarosławiu – samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, świadczy usługi leczniczo – zapobiegawcze w zakresie przewidzianym dla szpitali i innych zakładów z całodobowymi świadczeniami zdrowotnymi oraz w zakresie przewidzianym dla lecznictwa otwartego: podstawowego i specjalistycznego, a także stomatologii, rehabilitacji zabiegowej i pomocy doraźnej.
  • Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Jarosławiu
  • Pogotowie Ratunkowe w Jarosławiu

Ochrona sanitarna

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Jarosławiu sprawuje bieżący i zapobiegawczy nadzór sanitarny, prowadząc działalność zapobiegawczą i przeciwepidemiczną w zakresie chorób zakaźnych i innych powodowanych warunkami środowiska.

Kultura

Kamienica Orsettich, obecnie Muzeum w Jarosławiu
  • Miejski Ośrodek Kultury
  • Kino „Ikar”
  • Muzeum Kamienica Orsettich w Jarosławiu
  • Miejska Biblioteka Publiczna im. A. Fredry
  • Galeria Rynek 6
  • Mała Galeria MOK
  • „Galeria Przedmiotu” PSOUU
  • Garnizonowy Ośrodek Kultury
  • KCK – Katolickie Centrum Kultury
  • Centrum Kultury I Promocji w Jarosławiu mieszczący się w kamienicy Attavantich

Oświata

Uczelnie

Szkoły ponadgimnazjalne

Gimnazja

  • Publiczne Gimnazjum nr 1 im. św. Królowej Jadwigi w Jarosławiu
  • Publiczne Gimnazjum nr 2 im. ks. Stanisława Konarskiego w Jarosławiu
  • Publiczne Gimnazjum nr 3 im. ks. Jana Twardowskiego w Jarosławiu
  • Publiczne Gimnazjum nr 4 w Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Książąt Czartoryskich w Jarosławiu
  • Publiczne Gimnazjum nr 5 w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Jarosławiu
  • Prywatne Gimnazjum im. Świętej Rodziny
  • Prywatne Gimnazjum Sióstr Niepokalanek w Jarosławiu im. Bł. Matki Marceliny z Kotowiczów Darowskiej

Szkoły podstawowe

Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza przy ulicy Kraszewskiego
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Stefana Żeromskiego w Jarosławiu
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Baśki Puzon w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Jarosławiu
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im. ks. Piotra Skargi w Jarosławiu
  • Szkoła Podstawowa nr 7 im. ks. Stanisława Staszica w Jarosławiu
  • Szkoła Podstawowa nr 9 im. Tadeusza Kościuszki w Łazach Kostkowskich (dzielnica w północnej części miasta)
  • Szkoła Podstawowa nr 10 im. Wojska Polskiego w Jarosławiu
  • Szkoła Podstawowa nr 11 im. Adama Mickiewicza w Jarosławiu
  • Prywatna Szkoła Podstawowa Sióstr Niepokalanek w Jarosławiu im. Bł. Matki Marceliny z Kotowiczów Darowskiej

Szkoły artystyczne

Szkoły specjalne

  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Jarosławiu

Media

W roku 2008 w Jarosławiu powstało lokalne radio Twoje Radio Jarosław nadające na częstotliwości 1062 MW. „Twoje Radio Jarosław” nadaje informacje z Jarosławia. Radio nadaje z PWSTE w Jarosławiu (Państwowa Wyższa Szkoła Techniczno-Ekonomiczna im. ks. Bronisława Markiewicza w Jarosławiu) i ma nadajnik na kominie Zakładów Mięsnych w Jarosławiu.
Uczniowie I LO im. Mikołaja Kopernika w Jarosławiu prowadzą młodzieżowy portal www.YouthVoice.pl poświęcony miastu Jarosław.
W Jarosławiu działało przez ponad 10 lat Radio Fara nadające początkowo z Kościoła NMP Królowej Polski a później przeniesione do Opactwa Benedyktynek. Radio w chwili obecnej ma siedzibę w Przemyślu i nadaje na częstotliwości 98,2 FM (w Jarosławiu jest słabo słyszalne). W Jarosławiu działa tylko studio Radia Fara mieszczące się w Opactwie Benedyktynek.
W Jarosławiu działa Telewizja Azart która także nadaje informacje z Jarosławia. W 2012 roku w Jarosławiu powstały dwie telewizje internetowe: niezależna POD24 (www.pod24.info) oraz TWOJA TV (www.twojatv.info).
Od lat 90. XX wieku w Jarosławiu działa Gazeta Jarosławska, tygodnik zawierający informacje z Jarosławia, Przeworska powiatu jarosławskiego i przeworskiego.
Urząd Miasta Jarosławia wydaje bezpłatny Biuletyn. Jest to gazeta z informacjami z Jarosławia.
Niektóre kościoły w Jarosławiu wydają gazetki parafialne. Kościół NMP Królowej Polski wydaje także miesięcznik „Ave Maria”.
Niektóre szkoły w Jarosławiu wydają gazetki szkolne.

Wypoczynek i rekreacja

Pomnik Baśki Puzon w parku jej imienia

Sport

Miasto leży na trasie jednego z etapów Międzynarodowego Wyścigu Kolarskiego „Solidarności” i Olimpijczyków[17]
  • Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji w Jarosławiu im. Burmistrza Adolfa Dietziusa
  • Znicz Jarosław (koszykówka mężczyzn: PLK 3 sezony,w sezonie 2012/13 klub grał w 3 lidze)
  • JKS 1909 Jarosław – piłka nożna: 3 liga (przed reformą 4 liga)
  • Aeroklub Ziemi Jarosławskiej, który korzysta z lotniska w miejscowości Laszki[18]
  • San Jarosław (piłka nożna: klasa A = 6 liga oraz siatkówka mężczyzn 2 liga)
  • Przedmieście Jarosław (piłka nożna: klasa B = 7 liga)
  • JKS 2 Jarosław (piłka nożna: klasa B = 7 liga)
  • Kolping Jarosław (tenis stołowy mężczyzn: 1 liga)
  • Siódemka Jarosław (piłka ręczna kobiet: 1 liga)
  • Combat Aikido Jarosław
  • Hala Sportowa PWSZ
  • Hala Sportowa Gimnzajum nr 1
  • Hala Sportowa Niepokalanki
  • Trzy boiska Orlik 2012
  • Boiska szkolne
  • Przystań kajakowa KOLPING
  • Klub Sportów Walki „Sokół”

Religia

Kościół rzymskokatolicki
Kościoły greckokatolickie
Kościoły protestanckie
Inne

Polityka

Burmistrzowie Jarosławia

Miasta partnerskie

  • Ukraina Jaworów 2 czerwca 2006 r.
  • Niemcy Schönebeck (Elbe) – list intencyjny podpisany w 2005 r. umowa ratyfikowana przez obie Rady Miast do tej pory nie została podpisana.
  • Węgry Kőbánya – X Dzielnica Budapesztu 5 października 2012 r.
  • Słowacja Svidník 25 października 2013 r.

Honorowa Nagroda Burmistrza miasta Jarosławia

„Honorowa Nagroda Burmistrza miasta Jarosławia” przyznawana 7 grudnia od 1994 roku z inicjatywy Jerzego Matusza.

środa, 3 września 2014

Bitwa pod Gołębiem

18 lub 19 lutego 1656,klęska Polaków dowodzonych przez Stefana Czarnieckiego.Zwycięstwo odniósł Karol Gustaw,król Szwecji.
Data bitwy
Data bitwy nie jest pewna.Jedne źródła(jak Mała Encyklopedia Wojskowa)podają,że bitwa odbyła się 18 lutego,natomiast inne(np.Leszek Podhorodecki Rapier i koncerz)twierdzą,że bitwa miała miejsce 19 lutego.
Wersja I
Przed bitwą
Wojska szwedzkie pod dowództwem Karola X Gustawa rozłożyły się obozem pod wsią Gołąb,czekając na wojska Stefana Czarnieckiego.Wobec rozproszenia wojsk obu stron bitwa ta rozwijała się w miarę przybywania na pole boju kolejnych oddziałów.Polskie wojska podzielone były na dwa oddziały:hetmański pod Machowskim i królewski pod Czarnieckim.Po obu stronach znaleźli się nowo zaciągnięci żołnierze po stronie szwedzkiej znalazło się około 1500 nowo zaciągniętej polskiej kawalerii(i około 1700 zaprawionych w boju polskich kawalerzystów,głównie pancerni i lekka jazda).
Bitwa
Na wroga trafił pierwszy oddział Machowskiego i był to oddział duńskiego hrabiego Waldemara.Po salwie armatniej kartaczami polski atak się załamał i udało się ponownie zaprowadzić ład w oddziałach.Następnie nadciągnęły oddziały gen.Douglasa z posiłkowymi polskimi oddziałami Niemirycza oraz dragonią Atak wojsk Douglasa został powstrzymany przez przybycie chorągwi husarskiej wojewody sandomierskiego Władysława Myszkowskiego i chorągwi husarskiej Jana Zamoyskiego oraz dalszych polskich oddziałów Stefana Czarnieckiego.Polska szarża odrzuciła wojsko Douglasa i Waldemara na brzeg Wisły,tak,że część wojska szwedzkiego znalazła się w rzece.W tym momencie nadeszły kolejne oddziały szwedzkie i Czarniecki wydał rozkaz szarży drugiemu rzutowi oddziału Machowskiego i kilku świeżym chorągwiom,jednak przybywające na pole walki nowe oddziały rajtarii zagroziły odcięciem odwrotu polskim wojskom przy prawie trzykrotnej przewadze liczebnej.W tym momencie Czarniecki wydał rozkaz odwrotu i tylko pójście polskich wojsk w rozsypkę uchroniło je przed całkowitą klęską.Po bitwie oddziały Czarnieckiego ścigane były przez polskie oddziały wierne królowi Szwecji.
Wersja II
Według Małej Encyklopedii Wojskowej i książki Leszka Podhorodeckiego Rapier i koncerz.
Przed bitwą
Karol Gustaw,gdy dowiedział się o wybuchu powstania w południowej Małopolsce,ruszył na południe i 12 lutego przeprawił się przez Pilicę,zmuszając Czarnieckiego do wycofania się za Wisłę i zajęcia pozycji pod Gołębiem(przy ujściu Wieprza do Wisły).Stefan Czarniecki,który wraz z dywizją liczącą około 7000 jazdy wysłany został przez Jana Kazimierza przeciwko armii Karola Gustawa,w celu łatwiejszego przejścia na lewy brzeg Wisły rozłożył swe siły na północnym brzegu Wieprza.Zajęte miejsce nie było zbyt dogodne do obrony,gdyż wciśnięte w zakole Wisły wojska nie mogłyby się w pełni rozwinąć.Czarniecki jeden z pułków skierował na południe w stronę Włostowic dla osłony przed Szwedami,a sam wraz z dwoma pułkami stanął w Gołębiu.
Bitwa
Karol Gustaw przeszedł zamarzniętą Wisłę pod Kazimierzem i rozproszył znajdujący się na południu pułk,całkowicie zaskakując Polaków.Następnie wojska szwedzkie posuwały się prawym brzegiem rzeki docierając pod Gołąb.Przednia straż armii szwedzkiej dowodzona przez Douglasa,hrabiego Waldemara i generała Henryka Horna błyskawicznie rozwinęła się w linie bojową i prowadząc intensywny ogień posuwała się z wolna do przodu.W momencie,gdy wojska polskie zaczęły odwrót,nadjechał Stefan Czarniecki.Widząc,że sytuacja się pogarsza,rzucił swe wojska do natychmiastowej szarży,która spowodowała,że przednie oddziały szwedzkie rzuciły się do ucieczki.Sukces ten jednak był chwilowy,gdyż do walki zaczęły wkraczać nowe oddziały szwedzkie,zdobywając znaczną przewagę liczebną nad siłami Czarnieckiego.Karol Gustaw zamierzał związać wojska polskie od frontu swym lewym skrzydłem,natomiast swym centrum i prawym skrzydłem zamierzał uderzyć na lewe skrzydło i tyły sił Czarnieckiego.Czarnieckiemu udało się na początku odrzucić jazdę szwedzką,gdy rzucił dodatkowo do szarży kilka chorągwi jazdy z pułku królewskiego.Doszło do zaciętej walki,w której Szwedzi osobiście dowodzeni przez swego króla znów byli spychani.Jednak dalsze natarcie wojsk polskich załamało się w ogniu spieszonej dragonii szwedzkiej.Gdy Szwedzi znaleźli się w trudnej sytuacji,a Czarniecki skierował swą jazdę do trzeciej szarży,chorągwie polskie nagle zawróciły i rzuciły się do ucieczki.Przyczyną było wyłaniające się zza wzgórz centrum,a zaraz po nim prawe skrzydło szwedzkie,grożące Polakom odcięciem jedynej drogi odwrotu za Wieprz.Widząc je,Czarniecki,by uratować swe siły przed zniszczeniem,wydał swym oddziałom rozkaz do natychmiastowej ucieczki.W pościg za uciekającymi siłami Czarnieckiego rzuciły się lekkie chorągwie polskie,które służyły u Karola Gustawa.Wojska te ograniczyły się jednak tylko do płazowania uciekinierów.Jedynie nieliczni jeźdźcy szwedzcy zdołali dogonić uciekających i zadać im pewne straty.Podczas ucieczki po zamarzniętym Wieprzu załamał się lód,co dodatkowo zwiększyło polskie straty w ludziach.Po półtoragodzinnej walce i pościgu na przestrzeni 10 km bitwa zakończyła się.Polacy stracili 137 żołnierzy,szwedzkie straty były podobne.Niewielkie straty Polacy zawdzięczali swemu wodzowi,który w porę dostrzegł niebezpieczeństwo i nie zwlekając wydał rozkaz do ucieczki.
Po bitwie
Bitwa ta jest uważana za jedną z największych klęsk wojsk dowodzonych przez Stefana Czarnieckiego.Mimo to warto mieć na uwadze przewagę liczebną wojsk szwedzkich,jak i fakt,że nie wszystkie polskie oddziały brały udział w bitwie.Karol Gustaw przecenił swe zwycięstwo,będąc przekonanym,że dywizja Czarnieckiego została całkowicie rozbita.Jednak rzeczywistość była inna,o czym król Szwecji wkrótce się przekonał.Taktyka ucieczki i rozproszenia sił była dobrze opanowana przez polskich żołnierzy,którzy przejęli ją od Tatarów.Dlatego już po kilku dniach Czarniecki zebrał swe rozproszone oddziały i mógł dalej prowadzić swoje działania.Zwycięska bitwa ani trochę nie poprawiła sytuacji Karola Gustawa,która z dnia na dzień była coraz gorsza,gdyż coraz więcej wojsk polskich odstępowało Szwedów i wracało na stronę Jana Kazimierza.
Ciekawostki
W tej bitwie po stronie szwedzkiej walczył późniejszy król Jan III Sobieski.
Bitwę tę opisał dość wiernie Henryk Sienkiewicz w powieści Potop:
(...)Po czym Aleksandra Macedońskiego wspominał,z którym lubił być porównywany, i szedł naprzód,goniąc pana Czarnieckiego;ten zaś,nie mając sił tak wielkich ani ćwiczonych,umykał się przed nim,ale umykał jak wilk,gotów zawsze się zwrócić.Czasem też szedł przed Szwedami,czasem po bokach,a czasem,zapadłszy w głuchych lasach,puszczał ich naprzód,tak iż oni myśleli,że jego gonią,a on właśnie szedł za nimi,wycinał opieszałych,tu i owdzie uszczknął cały podjazd,znosił idące wolniej pułki piesze,napadał na wozy z żywnością.I nigdy Szwedzi nie wiedzieli,gdzie jest,z której strony uderzy.Nieraz w zmrokach nocnych rozpoczynali ogień z armat i muszkietów do zarośli,sądząc,że nieprzyjaciela mają przed sobą.Nużyli się śmiertelnie,szli w chłodzie,głodzie i zmartwieniu,a ów vir molestissimus wisiał ciągle nad nimi,jako chmura gradowa wisi nad łanem zboża.Na koniec dopadli go pod Gołębiem,niedaleko ujścia Wieprza do Wisły.Niektóre chorągwie polskie,stojące w gotowości rzuciwszy się z impetem na nieprzyjaciela,rozniosły postrach i zamieszanie.Więc naprzód skoczył pan Wołodyjowski ze swoją laudańską chorągwią i wsparł królewicza duńskiego Waldemara;zaś pan Kawecki Samuel i młodszy Jan stoczyli z pagórka pancerną chorągiew na najemnych Angielczyków Wikilsona i w mgnieniu oka pożarli ich,jako szczupak pochłania klenia,zaś pan Malawski zwarł się z księciem biponckim tak szczelnie,iż ludzie i konie pomieszali się ze sobą jako kurzawa,którą dwa wichry z przeciwnych stron przyniosą i jeden wir z niej uczynią.W mgnieniu oka zepchnięto Szwedów ku Wiśle,co widząc Duglas pospieszył swoim z wyborową rajtarią na ratunek.Lecz rozpędu i te nowe posiłki wstrzymać nie mogły;poczęli więc Szwedzi skakać z wysokiego brzegu na lód,padając trupem tak gęsto,że czernili się na śnieżnym polu jako litery na białej karcie.Legł królewicz Waldemar;legł Wikilson,a książę biponcki,obalon z koniem,nogę złamał legli wszelako i obaj panowie Kaweccy i pan Malawski i Rudawski i Rogowski i pan Tymiński i Choiński i Porwaniecki,jeden tylko pan Wołodyjowski,chociaż się w szwedzkie szeregi jako nurek w wodę z głową zanurzał,najmniejszej rany nie poniósł.Tymczasem przyciągnął sam Karol Gustaw z główna siłą i armatami i naówczas zmieniła się postać boju.Inne Czarnieckiego pułki,niekarne i nie wyćwiczone,nie umiały stanąć na czas w ordynku;niektóre koni nie miały pod ręką,inne,po dalszych wsiach leżące,wbrew rozkazom,aby ciągle były w pogotowiu,zażywały wczasu po chatach.Na owe gdy nieprzyjaciel natarł niespodzianie,wnet poszły w rozsypkę i ku Wieprzowi umykać poczęły.Więc pan Czarniecki kazał trąbić na odwrót,aby tamtych pułków,które pierwsze uderzyły,nie wygubić.Jedni poszli tedy za Wieprz,inni do Końskowoli,zostawiając pole i sławę zwycięstwa Karolowi,gdyż tych zwłaszcza,którzy za Wieprz uchodzili,długo ścigały chorągwie Zbrożka i Kalińskiego,przy Szwedach jeszcze zostające.

wtorek, 2 września 2014

Hiacynt Przetocki


SJ(ur.około 1599 w Ostrzeszowie,zm.1655 w Wysokiej)jezuita,kaznodzieja,poeta polskiego baroku,piszący pod kryptonimem P.H.P.W.herbu Nałęcz.
Życiorys
Urodzony około 1599 roku w powiecie ostrzeszowskim(Wielkopolska),w rodzinie ziemiańskiej.W 1617 roku wstąpił w Krakowie do zakonu jezuitów.Uczył się kolejno w Krakowie(1617-1620),Sandomierzu(1620-1621) i Kaliszu(1622-1625),gdzie otrzymał wykształcenie humanistyczne.W latach 1626-1630 Przetocki nauczał w Poznaniu i we Lwowie w klasach syntaksy i retoryki.W 1630 roku podjął studia teologiczne w Krakowie,gdzie w 1632 roku otrzymał święcenia kapłańskie,a w 1634 roku został prefektem szkół jezuickich.Pod koniec 1634 roku,otrzymał zwolnienie z zakonu i poświęcił się pracy duszpasterskiej.W 1637 roku został plebanem we wsi Wysoka(do 1642),w hrabstwie szydłowieckim,a w roku 1650 powierzono mu obowiązki dziekana radomskiego.Zmarł prawdopodobnie w 1655 roku,w Wysokiej koło Szydłowca.Poeta dojrzałego baroku,drugorzędny,ale dość popularny w epoce.
Ważniejsze dzieła
Hiacynt Przetocki był twórcą następujących utworów:
  • Łabęć żałośnie śpiewający...(kazanie pogrzebowe,wygł.3 kwietnia 1642),wyd.Kraków 1643,drukarnia F.Cezary;fragmenty przedr.M.Morż...(Morżkowski),Biblioteka Warszawska 1851,t.3,s.163-170
  • Tubae Radivilianae tristissimo clangore...insonantes,1644
  • Brzeg nieprzeżytej wieczności,Kraków 1645,drukarnia F.Cezary
  • Lamenty abo żale serdeczne...nad niewinną śmiercią Jezusa Ukrzyżowanego,Kraków 1647,drukarnia F.Cezary
  • Pałac,który sobie wystawiła w niebie J.W.P.Zofia Szczawińska,Kraków 1649,drukarnia F.Cezary
  • Heco abo zajączek dla uciechy J.M.P.Mikołaja z Przytyka Podlodowskiego...pod borem zastrońskim upatrzony,Kraków 1650,drukarnia F.Cezary
  • Miłosierdzie Bogurodzice Mariej nad Bractwem Szkaplerza S.Kraków 1650,drukarnia F.Cezary
  • Pastor percussus,Kraków(brak roku wydania),drukarnia F.Cezary
  • Postny obiad abo zabaweczka...przez P.H.P.W.Kraków 1653,drukarnia F.Cezary;wyd.następne:Kraków 1684;według edycji 1653 wyd.J.Rostafiński,Kraków 1911,BPP nr 60;fragmenty przedr.J.Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej,Warszawa 1937;także wyd.2 Warszawa 1957
  • Kolęda...podczas powietrza morowego...w roku 1653,Kraków 1655,drukarnia F.Cezary;fragmenty przedr.J.Wiśniewski Monografia dekanatu koneckiego,Radom 1913
  • Tarcz J.M.P.Stefana Podlodowskiego...nad grobem zawieszona roku 1653,Kraków 1655,drukarnia F.Cezary
  • Uciechy lepsze i pożyteczniejsze aniżeli z Bachusem i Wenerą przez P.H.P.W.Kraków 1655,drukarnia F.Cezary;wyd.krytyczne K.Badecki Polska komedia rybałtowska,Lwów 1931;fragmenty przedr.K.Budzyk,H.Budzykowa,J.Lewański Literatura mieszczańska w Polsce od końca XVI do końca XVIII wieku,t.2,Warszawa 1954
  • Pieśń,(brak miejsca wydania)1655.

Zamek w Tykocinie


Zamek królewski z XV wieku położony na prawym brzegu rzeki Narwi w miejscowości Tykocin w województwie podlaskim.
Historia zamku
Warownia Gasztołdów(1433-1542)
Pierwszą warownię w miejscu dzisiejszego zamku zbudował prawdopodobnie Jan Gasztołd,który w dniu 13 lutego 1433 roku otrzymał darowiznę w postaci grodu w Tykocinie wraz ze Złotorią oraz okręgiem Łopuchowo.Podczas prac archeologicznych nie stwierdzono by był to zamek murowany.Stwierdzono jedynie istnienie drewnianej palisady zbudowanej na przełomie XV/XVI w.Po Janie właścicielem Tykocina był jego syn Marcin.Warownia ta spłonęła około roku 1519 roku gdy jej właścicielem był wojewoda trocki Olbracht Gasztołd.Wtedy to właśnie zamek został najechany i spalony przez Kuncę,namiestnika należącego do wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła zameczku w Waniewie.Według przekazów drewniany prawdopodobnie zamek spłonął całkowicie wraz z majątkiem Olbrachta Gasztołda,który sam ledwo uratował się wraz z rodziną w czasie najazdu.Ród Gasztołdów wymarł w 1542 roku wraz ze śmiercią Stanisława Gasztołda.Na podstawie ówczesnego prawa po wygaśnięciu rodu w linii męskiej,jego dobra przypadały władcy,w związku z czym Tykocin wszedł do majątku prywatnego Zygmunta I Starego,a następnie jego syna Zygmunta II Augusta.
Zamek renesansowy króla Zygmunta Augusta
Zamek rozbudowany został przez budowniczego królewskiego Hioba Pretfusa w latach 1549-1575 na polecenie króla Zygmunta Augusta.Starostą tykocińskim w latach 1554-1568 był Jan Szymkowicz,który zarządzał budową zamku,a po nim do roku 1571 roku funkcję starosty pełnił Hiob Bretfus.W 1569 roku ukończono budować cekhauz zamkowy,w związku z czym na zamek przewieziono działa z arsenału w Wilnie.Po śmierci Bretfusa pracami budowlanym kierował Wojciech Zakrzewski(zwany też w źródłach jako Wojtal Murarz),a starostą został Łukasz Górnicki.Za czasów panowania Zygmunta Augusta zamek nie pełnił funkcji rezydencji lecz raczej miejsca gdzie przechowywano armaty oraz prywatny skarbiec i bibliotekę króla sprowadzoną z Wilna.W dniu 1 września 1572 r.zarządcami nad skarbcem królewskim na zamku zostali kasztelan gnieźnieński Jan Tomicki i Piotr Zborowski.Do pomocy przydzielono im Jana Chodkiewicza,starostę żmudzkiego oraz Ławryna Wojnę,podskarbiego Wielkiego Księstwa.Ci dwaj mieli się zająć ufortyfikowaniem zamku tykocińskiego w czasie pobytu Tomickiego i Zborowskiego na Litwie.W dniu 10 września 1573 r.z zamku wyruszył kondukt wiozący ciało zmarłego króla Zygmunta Augusta na Wawel.Król Stefan Batory w wybudowanym przez Łukasza Górnickiego zamkowym budynku umieścił arsenał koronny z 500 armatami.
Twierdza bastionowa
W latach 1611-1632 zamek został na polecenie króla Zygmunta III Wazy rozbudowany pod kierunkiem starosty tykocińskiego Krzysztofa Wiesiołowskiego herbu Ogończyk.W trakcie prac budowlanych zasypano fosę i zburzono ceglany mur obwodowy z półokrągłymi bastejami zastępując te fortyfikacje nowoczesnymi 4 wielkimi bastionami ziemnymi połączonymi kurtynami.Król Zygmunt III Waza chroniąc się przed zarazą przebywał na zamku wraz z rodziną pomiędzy 14 listopada 1630 roku a 8 lutego 1631 roku.W 1655 roku w czasie potopu szwedzkiego zamek obsadziły sprzymierzone ze Szwedami wojska Bogusława Radziwiłła.31 grudnia 1655,kiedy zamek oblegały wojska konfederacji tyszowieckiej,zmarł tu Janusz Radziwiłł.Po pokonaniu wspierających króla Jana Kazimierza wojsk Sapiehów Bogusław Radziwiłł wjechał do obleganego wcześniej zamku w dniu 26 lutego 1656 r.Kolejne oblężenie twierdzy było prowadzone przez szlachtę podlaską,wiską i łomżyńską pod dowództwem pułkownika Samuela Oskierki i trwało ono od kwietnia do lipca 1656 roku,gdy Bogusław Radziwiłł ponownie zniósł oblężenie.Ponownie blokada warowni trwała od listopada 1656 i zakończyła się zdobyciem go przez wojska wierne Janowi Kazimierzowi 27 stycznia 1657 roku.Na przełomie lutego i marca twierdzę zajęły wojska brandenbursko-pruskie elektora Fryderyka Wilhelma i zwróciły go na przełomie lipca i sierpnia.Za zasługi poniesione podczas Potopu szwedzkiego zamek wraz z okolicznymi dobrami został ofiarowany Stefanowi Czarnieckiemu(staroście tykockiemu od 1659 r.)Czarniecki po zwycięskiej bitwie z Rosjanami pod Połonką w 1660 r.więził na nim jeńców.
Zamek Branickich
Zamek przez małżeństwo córki Stefana Czarnieckiego Aleksandry Katarzyny przeszedł w ręce marszałka Jana Klemensa Branickiego.W maju 1662 roku więziony na zamku był zabójca hetmana Wincentego Gosiewskiego porucznik Konstanty Kotowski.W 1662 roku komendantem zamku był Samuel Gorzkowski.Mieszkał też na nim wtedy podstarości tykocki Kazimierz Gorzejewski.W 1676 roku żołnierzami na zamku dowodził burgrabia Wawrzyniec Boryński W listopadzie 1705 roku w trakcie wojny domowej ze stronnikami Stanisława Leszczyńskiego miała miejsce narada króla Augusta II Mocnego z carem Piotrem I,na którym ustanowiono na zamku w Tykocinie Order Orła Białego.W 1734 roku zamek został zniszczony przez pożar.Od tego czasu nie zamieszkana budowla zaczęła popadać w ruinę.W 1750 roku na polecenie hetmana Jana Klemensa Branickiego rozpoczęto rozbiórkę zamku,a okoliczni mieszkańcy wykorzystywali materiał do budowy nowych domów.W 1771 roku pozostałości zamku zostały zniszczone przez powódź.W tym roku rozpoczęto budowę Zespołu Klasztornego Misjonarzy Bernardynów,gdzie z polecenia Jana Klemensa Branickiego zostały rozebrane i wykorzystane przy budowie cegły z zamku.Po 1915 roku,podczas I wojny światowej pozostałości murów posłużyły niemieckim żołnierzom do budowy drogi do Knyszyna,natomiast ziemię z dwóch bastionów wykorzystano do usypywania grobli.
Próby rekonstrukcji i budowa
W latach 1961-1963 częściowo zrekonstruowano mury przyziemia zamku renesansowego usuwając podczas tych prac ziemię z dziedzińca,co uniemożliwiło przeprowadzenie późniejszych badań archeologicznych.Gdy miejsce po dawnym zamku kupił Jacek Nazarko z Białegostoku rozpoczął planowanie budowy obiektu przypominającego swą formą dawną warownię Zygmunta Augusta.W roku 1999 przeprowadzono odwierty geotechniczne a w latach 2001-2005 przeprowadzono prace wykopaliskowe pod kierunkiem Magdaleny Bis i Wojciecha Bis z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.W 2002 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę nowego obiektu na miejscu dawnego zamku,według projektu architektki Agnieszki Dudy z Białegostoku.Na podstawie odnalezionych w archiwum w Petersburgu zachowanych planów warowni,odtworzono domniemaną formę mieszkalną skrzydła zachodniego zamku.Budowa kosztowała ok.12 mln złotych,a w"zamku"ma powstać centrum hotelowo-turystyczne.W trakcie odbudowy teren znajdował się pod nadzorem archeologów,a odkryte znaleziska mają być w przyszłości eksponowane w miejscowym muzeum.
Architektura zamku
Renesansowy zamek został zbudowany dla króla Zygmunta Augusta na planie zbliżonym do trapezu z dziedzińcem i 4 cylindrycznymi wieżami w narożach.Wnętrza zamku były bogato dekorowane.W tym samym czasie mury zamku otaczał położony w odległości 15 metrów dodatkowy ceglany mur z czterema podkowiastymi bastejami otoczony fosą.W 1 poł.XVII wieku w czasach panowania Zygmunta III Wazy rozebrano mur z bastejami i całość zabudowań otoczono dodatkowo czterema ziemnymi bastionami połączonymi długimi ziemnymi kurtynami tworząc w ten sposób nowożytną twierdzę.Otaczająca zamek fortyfikacja obejmowała obszar o powierzchni ponad 6 hektarów.Długość jednego boku fortecy wynosiła ok.250 m.
Imprezy cykliczne
Od 2006 roku w okolicach zamku odbywa się cyklicznie bitwa stanowiąca rekonstrukcję historycznego oblężenia twierdzy w Tykocinie w czasach Potopu szwedzkiego.Od 2012 roku na Zamku odbywa się"Gęsina na św.Marcina"wydarzenie kulinarne propagujące tradycyjną kuchnię staropolską.

Konfederacja tyszowiecka

Została zawiązana 29 grudnia 1655 w Tyszowcach,niedaleko Zamościa.Inicjatorami byli Stefan Czarniecki oraz pragnący się zrehabilitować hetman wielki koronny Stanisław Rewera Potocki i hetman polny koronny Stanisław Lanckoroński,którzy postanowili opuścić obóz generała Duglasa uprowadzając wojsko kwarciane.Głównym jej postanowieniem było wypowiedzenie przez polską szlachtę posłuszeństwa królowi szwedzkiemu Karolowi X Gustawowi(wcześniej uznanemu przez większość za władcę Rzeczypospolitej)oraz wystąpienie zbrojne przeciwko Szwedom.Taki obrót spraw w Polsce sprowokowany został przez samowolę i rozpasanie wojsk szwedzkich,liczne nieposłuszeństwa i brak tolerancji dla Kościoła.Szwedzi postępowali w Polsce jak w kraju podbitym,a nie jak w części królestwa szwedzkiego,którą de facto była wtedy Polska po podpisaniu przez szlachtę układów oddających koronę polską Karolowi X.Katolicka szlachta poczuła się poniżona z powodu oblężenia Jasnej Góry przez Szwedów.Zwycięska obrona Jasnej Góry i powrót do Polski króla Jana II Kazimierza Wazy 18 grudnia 1655 stanowiły przełom w przebiegu najazdu szwedzkiego i sygnał do zawiązania tej konfederacji.Konfederaci tyszowieccy(obaj hetmani Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński i inni senatorowie,m.in.kasztelan sandomierski Stanisław Witowski,8 wojewodów m.in: bracławski Piotr Potocki i czernihowski Krzysztof Tyszkiewicz;oboźny koronny Jędrzej Potocki,starosta bohusławski Jacek Szembek)po wydaniu Uniwersału konfederacji w Tyszowcach 31 grudnia 1655 spotkali się z królem w Krośnie.Odbyło się tam posiedzenie Rady Senatu Rzeczypospolitej w obecności króla Jana Kazimierza,prymasa Polski Andrzeja Leszczyńskiego,Stefana Czarnieckiego i hetmanów Stanisława Rewery Potockiego i Stanisława Lanckorońskigo oraz Lubomirskiego.22 stycznia 1656 w Łańcucie konfederacja tyszowiecka została przekształcona w konfederację generalną.

środa, 13 sierpnia 2014

Gabriel Wojniłłowicz

Gabriel Michał Wojniłłowicz(zm.po roku 1663)polski wojskowy,oficer,pułkownik jazdy koronnej,szlachcic herbu wlasniego,starosta lityński i krośnieński.Dowódca pułku kalnickiego Kozaków regestrowych(jako Wonniłowicz)w bitwie nad Żółtymi Wodami w roku 1648.Wysłany w poselstwie do Tuhaj-Beja,został wzięty do niewoli.Po powrocie z niewoli przez dwa lata był rotmistrzem na służbie u księcia Jeremiego Wiśniowieckiego,potem był porucznikiem u Stanisława Rewery Potockiego.Brał udział w bitwie pod Białą Cerkwią w 1651 r.oraz w bitwie pod Buczaczem w 1655 r.W 1655 roku Szwedzi wkroczyli do Polski,Wojniłłowicz ze swoim oddziałem wycofał się do Małopolski i wystąpił przeciw Szwedom.7 grudnia 1655 r.stoczył zwycięską i przełomową bitwę ze Szwedami i z oddziałami dowodzonymi przez Aleksandra Prackiego pod Krosnem i wyzwolił to miasto biorąc dowódcę do niewoli.Za zdradę Ojczyzny Prackiego postawiono pod sąd i rozstrzelano na krośnieńskim Rynku.Jako wyzwoliciel tego miasta,pułkownik Gabriel Wojniłłowicz,po powrocie z pomyślnej ekspedycji zatrzymał swą chorągiew w fortecy łańcuckiej,skąd 10 grudnia listownie powiadomił Króla Polski Jana Kazimierza o odniesionym sukcesie i gdzie następnie oczekiwał na dalsze rozkazy królewskie.Prowadził zwycięskie działania partyzanckie w okolicach Biecza.U boku Jerzego Sebastiana Lubomirskiego,marszałka koronnego,przystąpił do zorganizowania liczącego ok.3000 ludzi oddziału,który wziął udział w wyzwoleniu Wieliczki i Wiśnicza,zaatakował Szwedów kierujących się od Krakowa w kierunku Sącza w Kamionnej,gdzie Polacy uderzyli ze wzgórza,odnosząc zwycięstwo.W dniu 13 grudnia 1655 r.stoczył zwycięską bitwę i zdobył Nowy Sącz.A potem walczył koło Niepołomic i w Bochni wycinając szwedzkie garnizony, zdobywa miasto,Wieliczkę,Wiśnicz i udał się pod Kraków.Gdy powracał Król Jan Kazimierz z Opola,a potem z Lubowli,to torował mu drogę na trasie Biecz,Nowy Żmigród,Dukla i 3 stycznia 1656 r.do 12 stycznia 1656 r.przebywał w Krośnie.A potem torował drogę przez Domaradz do Łańcuta i do Lwowa.W lutym 1656 r.Wojniłowicz połączył swe siły z Czarneckim i razem ruszyli do województwa sandomierskiego,gdzie operowali wraz z Lubomirskim na linii Przemyśl-Sandomierz.Wojniłłowicz brał udział w bitwie pod Jarosławiem,zamknięciu wojsk szwedzkich w widłach Sanu i Wisły.Awansował na porucznika królewskiej chorągwi kozackiej.W czasie bitwy pod Warką w 1656 r.dowódca,u Czarnieckiego,hetmańskiego pułku jazdy(ok.500-600 koni).W czasie wyprawy na Prusy był w randze pułkownika doradcą wojskowym hetmana litewskiego Wincentego Gosiewskiego.Dowodził Tatarami budziackimi prowadzonymi przez Subhana Ghazi Agę w bitwie pod Prostkami niedaleko Ełku.Ich zadaniem było rozpoznanie brodów,ataki na tyłach wojsk.Po walce Tatarzy zostali wypuszczeni i pustoszyli ziemie pruskie.Wojniłłowicz zginął w okolicach Zadnieprza po 1663 r.
Ciekawostki
Jego życiorys posłużył Henrykowi Sienkiewiczowi do stworzenia postaci literackiej Andrzeja Kmicica w powieści historycznej Potop.

Uniwersał opolski

Akt prawny wydany przez króla Polski Jana Kazimierza 30 listopada 1655 w klasztorze franciszkanów w Opolu,który w okresie Potopu szwedzkiego wzywał Polaków do powstania przeciwko Szwedom.Uniwersał opolski zredagowany został w czasie odbywającego się w Opolu zjazdu senatorów.