czwartek, 22 maja 2014

Jerzy Sebastian Lubomirski

Hrabia na Wiśniczu i Jarosławiu herbu Szreniawa bez Krzyża(ur.20 stycznia 1616 w Wiśniczu,zm.31 stycznia 1667 we Wrocławiu)hetman polny koronny od 1657 roku,marszałek nadworny koronny od 1650 roku,marszałek wielki koronny od 1649,wicemarszałek Trybunału GłównegoKoronnego w 1641 i 1645 roku,starosta perejasławski w latach 1660-1667,kazimierski w latach 1656-1667,olsztyński w latach 1654-1667,przemyski w 1652 roku,starosta krakowski w latach 1646-1664,starosta chmielnicki w latach 1645-1665,sądecki w latach 1637-1646,grybowski w latach 1636-1663,lipnicki w latach 1622-1663,dobczycki w latach 1622-1649.Przywódca rokoszu,tłumacz,pisarz polityczny i mówca.Jako jedyny polski arystokrata nie złożył hołdu Karolowi Gustawowi.Starał się demokratyzować życie społeczne w swoich dobrach,nadawał szerokie uprawnienia mieszczanom i Żydom.
Biografia
Edukacja i podróże
Pierwszym nauczycielem Jerzego Sebastiana był dominikanin Jan Charzewski,który udzielał mu lekcji na rodzinnym dworze.W 1626 roku wysłano go do Kolegium Nowodworskiego(św.Anny)przy Akademii Krakowskiej.W 1629 roku wyruszył z bratem Aleksandrem kształcić się za granicę.Pierwszym celem była uczelnia jezuitów w Ingolstadt.Od końca 1631 pobierali nauki na Uniwersytecie w Lowanium w Niderlandach Hiszpańskich.W roku 1633 przebywali na Uniwersytecie w Lejdzie.Później odwiedził Anglię i Francję,gdzie przyjął go na audiencji kardynał Richelieu.Następnie odwiedził Hiszpanię,gdzie z kolei był na audiencji na dworze królewskim.Na końcu odwiedził Włochy.W czasie tych podróży poznawał sztukę fortyfikacyjną,uczył się retoryki,gramatyki,matematyki,języków,a w kontaktach z zagranicznymi możnymi nabierał ogłady towarzyskiej.W 1636 wrócił do kraju.
Pierwsze godności
Już w roku 1622 otrzymał od ojca starostwo dobczyckie i tenutę lipnicką,które miały zabezpieczyć go finansowo.W 1628 otrzymał tenutę tymbarską.W 1634 otrzymał starostwo spiskie,a ok.1636 ojciec scedował na niego prawa do starostwa grodowego sądeckiego.W latach 1637-1639 ubiegał się o spadek po teściu Ostrogskim-Zasławskim.W 1642 nastąpił podział majątku jego ojca Stanisława.W 1649 udostępnił część majątku bratu Konstantemu,który utracił własne dobra z powodu powstania na Ukrainie.Brat zmarł w 1663,wtedy też Jerzy otrzymał z powrotem swoje dobra,dodatkowo podzielono odzyskane dobra jego zmarłego brata.
Początek kariery politycznej
We wrześniu 1636 zapoczątkował swoją karierę polityczną,gdy został wybrany marszałkiem sejmiku deputackiego,który wybierał deputata z województwa do Trybunału Koronnego.W grudniu tego samego roku został wybrany posłem na Sejm Walny.Aktywnie występował na wielu kolejnych sejmach i sejmikach.W latach 1640–1646 i 1648 był marszałkiem sejmiku proszowickiego.W latach 1637,1639,1643,1646-1648 był posłem z województwa krakowskiego na sejmy Korony.W latach 1638,1640,1642 powierzono mu zbieranie podatków na ziemi krakowskiej Był elektorem Jana II Kazimierza Wazy z województwa krakowskiego w 1648 roku.
Obrońca szlachty
Na sejmach i sejmikach często wypowiadał się w duchu przyjaznym szlachcie.Kolejne zwycięstwa wojenne również przysparzały mu popularności.Jerzy Sebastian Lubomirski był bardzo popularny wśród szlachty.W swoich dobrach nadawał specjalne uprawnienia nie tylko wysoko urodzonym,ale również zwykłym poddanym.Był tolerancyjny,starał się demokratyzować życie społeczne i gospodarcze.W 1655,w chwili objęcia Janowa Lubelskiego,nadał uprawnienia sądowe i gospodarcze poddanym Żydom.Książę Lubomirski był również zdecydowanym przeciwnikiem wojny z Turcją,co dodatkowo przysparzało mu poparcia.Wybór na stanowiska sejmowe świadczy o dużej popularności młodego księcia oraz poparciu,jakim darzyła go szlachta.
Marszałek Lubomirski
Książę szybko rozszerzał krąg swoich wpływów politycznych.Umożliwiały mu to osobiste cechy,takie jak odwaga,umiejętność prezentacji na forum publicznym,poparcie szlachty i dalekosiężne cele polityczne,jakie sobie stawiał.Działalność ułatwiały koligacje rodzinne ze Stanisławem Koniecpolskim,Albrechtem Stanisławem Radziwiłłem,Jerzym Ossolińskim i wsparcie członków własnego rodu.Podczas bezkrólewia popierał Jana Kazimierza,dzięki czemu szybko zaskarbił sobie uznanie nowego monarchy.W roku 1638 otrzymał urzędy wojewody i starosty generalnego Krakowa.W 1643 został marszałkiem sejmu zwyczajnego i była to pierwsza ogólnopolska funkcja w jego karierze.W 1649,po śmierci marszałka nadwornego Adama Kazanowskiego otrzymał urząd marszałka nadwornego koronnego,ale urzędu tego nie zdążył objąć,bo w 1650 został marszałkiem wielkim koronnym.Godność tę otrzymał za sukces w bitwie pod Zborowem z Kozakami.W tymże roku 1650 z okazji roku jubileuszowego odbył pielgrzymkę do Rzymu.
Konflikt z królem
Na rok 1650 datuje się początek jego konfliktu z królem Janem Kazimierzem.Jerzy Lubomirski w 1650 roku zaatakował Hieronima Radziejowskiego za korupcję.Podobnie sprzeciwiał się królewskiemu i poselskiemu projektowi dewaluacji polskiej monety.Problemu dopełnił osobisty zatarg z Danielem Żytkowiczem insygnatorem koronnym.Rok później Lubomirski,aby zażegnać powstały spór,zdecydował się na przeproszenie króla oraz zwrot kopalni soli„Kunegunda”w Sierszy.Po raz kolejny książę wykazał się oddaniem dla kraju,rezygnując z prywatnych ambicji obalenia króla,chociaż posiadał środki i możliwości wystarczające ku temu.Inna teoria głosi,że konflikt wybuchł o rękę wdowy po A.Kazanowskim zabiegał o nią Lubomirski,a otrzymał ją Hieronim Radziejowski,skąd późniejsza krytyka na forum publicznym.Następnie obraził się znowu na króla,bo nie otrzymał stanowiska kanclerza wielkiego koronnego po zmarłym Jerzym Ossolińskim,ani nawet starostwa po zmarłym.
Negocjacje międzynarodowe
Lubomirski doskonale znał zwyczaje panujące na ościennych dworach.W arkana międzynarodowej polityki został wprowadzony podczas pierwszych podróży zagranicznych.Od 1643 roku negocjował z nuncjuszem papieskim w sprawie wojny przeciwko Turcji,której był przeciwnikiem.Wielokrotnie prowadził rozmowy z chanem tureckim,których celem było odsunięcie od Polski niebezpieczeństwa wojny.Uczestniczył w kampanii ukraińskiej w 1651 roku,zapisał się jako„żołnierz mężny i waleczny”.W roku 1653 był jednym z dowódców w bitwie pod Suczawą.W tym samym roku pod Żwańcem był jednym z negocjatorów ugody z chanem.Następnie jako marszałek nadworny negocjował z posłami moskiewskimi.Lubomirski twardo bronił interesów Rzeczypospolitej,co doprowadziło do zatargu.Sytuacja na linii Kraków Moskwa zaostrzyła się.Książę wyszedł z rozmów zwycięsko,dał się poznać jako twardy negocjator,dzięki czemu jego opinia publiczna była ponownie po jego stronie.Podczas powstania Chmielnickiego walczył dzielnie,chociaż w negocjacjach przyjmował bardziej powściągliwy ton.Nie dążył do totalnego zniszczenia Ukraińców.Był realistą i zdawał sobie sprawę z faktu,że cykliczne powstania z czasem przyczynią się do osłabienia siły Rzeczypospolitej,jeżeli nie zostaną zastosowane rozwiązania kompleksowe.W 1654 i 1655 roku Lubomirski prowadził rokowania z dworem wiedeńskim na polecenie Jana Kazimierza,jednak nie przyniosły one pożądanego efektu.Gdy rozpoczął się potop szwedzki,Lubomirski znajdował się w swoich dobrach na Spiszu.Jako jedyny z polskich arystokratów nie złożył przysięgi na wierność Karolowi X Gustawowi,królowi Szwecji,ale wytrwał jako poddany Jana Kazimierza.Udzielił schronienia królowi na zamku w Lubowli,a następnie organizował narady senatorów z królem w Łańcucie.Odegrał kluczową rolę podczas wypierania najeźdźców z terenów Polski,jednocześnie od 1657 roku pełniąc rolę głównego negocjatora z obozem wroga.Jego zasługi i poparcie zostały ponownie nagrodzone.Książę został obrany hetmanem polnym podczas zjazdu senatorów na Jasnej Górze,nawet wbrew sugestii króla.Lubomirski prowadził równie prywatną politykę.Jego posłowie byli obecni na wszystkich sąsiednich dworach.Mieli nie tylko prowadzić rozmowy i pertraktacje,ale również pełnili funkcje wywiadowcze,dzięki czemu został ostrzeżony o planowanym zamachu na własne życie.Książę był bardzo aktywny polityce zagranicznej do końca swojego życia.
Potop szwedzki,wojna polsko-rosyjska
Pierwszym dowódcą,pod którym Lubomirski przeszedł chrzest bojowy,był hetman Stanisław Koniecpolski.Lubomirski walczył z powstaniem ukraińskim Bohdana Chmielnickiego pod Piławcami.Własnymi oddziałami dowodził podczas kampanii beresteckiej w 1648 roku.Następnie odznaczył się rok później podczas wyprawy zborowskiej.Kolejnym przedsięwzięciem zbrojnym był udział w potopie szwedzkim.Po początkowych klęskach Polaków,doceniony przez króla otrzymał od niego uniwersał,który czynił go wodzem tych jednostek,które nie poddały się wrogowi,miał prawo zaciągu wojska i obsadzania załogami miast.Prowadził tajną korespondencję ze Szwecją i Rakoczym.Po ucieczce króla na Śląsk,jako starosta Krakowa wyjął ze skarbca tajne archiwum państwowe i trzy korony:szwedzką,rosyjską i polską,wszystko umieścił na terenie starostwa spiskiego,w Lubowli.W 1656 wobec zdrady hetmanów polskich został regimentarzem wojska.Starostwo Spiskie stanowiło jedyne miejsce,gdzie funkcjonowała polska,królewska administracja podczas zalewu wrogiej armii.Lubomirski nie poddawał się.Zgromadził prywatne wojsko.Dzięki jego zdolnościom organizacyjnym rozpoczął się również oddolny ruch szlachty,która zaczęła tworzyć zbrojne oddziały.Jerzy Sebastian Lubomirski na czele prywatnego wojska rozpoczął działania w marcu 1656 roku.Jego oddziały rozbiły garnizony Szwedów w widłach Wisły i Sanu,odbijały Sandomierz,odegrały kluczową rolę w bitwie pod Warką(7 kwietnia 1656),walczyły podczas oblężenia Warszawy.W czasie wkroczenia Jerzego II Rakoczego do Polski zachowywał się biernie,przyjął postawę wyczekującą,lecz po najeździe na jego zamek w Łańcucie zaczął walczyć z Rakoczym.W lipcu 1657 zmusił wojska Rakoczego do kapitulacji pod Czarnym Ostrowem.W 1657 został uhonorowany urzędem hetmana polnego koronnego.Następnie kierował oblężeniem Torunia w 1658 i walczył w Prusach.Zimę 1659 roku spędził ze swą chorągwią w Sławkowie.W 1660 roku odniósł zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi i Kozakami pod Cudnowem.Podczas wypierania sił szwedzkich z terenów Polski wojska Lubomirskigo odegrały kluczową rolę.Oddziały Stefana Czarnieckiego pełniły tylko funkcję pomocniczą do 1657 roku,kiedy rozpoczęto rokowania ze Szwedami,którym przewodził książę Lubomirski.W tym samym roku Jerzy Sebastian wygrał kolejną kampanię wojenną.Szybko i z dużym rozmachem wyparł z terenu Rzeczypospolitej Obojga Narodów wojska Jerzego II Rakoczego,księcia Siedmiogrodu,sprzymierzonego ze Szwedami.
Świadek i kronikarz wydarzeń,Jan Chryzostom Pasek tak opisał szczegóły kampanii:
„Jako Kserkses ob caricas Atticas podniósł przeciwko Grecyi wojnę,tak i pan Rakocy podobnąż szczęśliwością we czterdziestu tysięcy Węgrów z Multanami,Kozaków zaciągnąwszy altero tanto,wybrał się na czosnek do Polski,aleć dano mu nie tylko czosnku,ale i dzięgielu z kminem.Bo jak on tylko wyszedł za granicę,zaraz Lubomirski Jerzy poszedł w jego ziemię,palił,ścinał,gdzie tylko zasiągł,wodę a ziemię zostawił.A potem od matki Rakocego wielki okup wziąwszy,wyszedł synowi perswadować,żeby nie wszystkiego czosnku zjadał,przynajmniej na rozmnożenie zostawił.Aa my też już z Czarnieckim posługiwali,jakeśmy umieli i tak szczęśliwie najadł się czosnku,że wojsko wszystko zgubił,sam się w[masze]ręce dostał,potem uczyniwszy targ o swoję skórę,pozwolił miliony i uprosiwszy sobie zdrowie,jako Żyd kałauzowany do granice w bardzo małym poczcie,samikilk tylko,zostawił in oppigneratione umówionego ukupu wielgmożnych grafów Katanów,którzy zrazu wino pili,na srebrze jadali w Łańcucie;jak było nie widać okupu,pijali wodę,potem drwa do kuchni rąbali i nosili i w tej nędzy żywot skończyli.”
Chociaż liczby są przesadzone,kampania została przeprowadzona szybko i wzorowo.Przysporzyła chwały przede wszystkim prywatnej armii księcia Lubomirskiego,który potrafił szybko przegrupowywać własne jednostki.Był doskonałym strategiem,ale również polowym dowódcą taktykiem.Połączenie tych dwu cech w polskiej polityce niemal się nie zdarzało.Po zwycięstwie nad Jerzym II Rakoczym,Lubomirski szybko przerzucił swoje siły do walki ze Szwedami.Oblegał Kraków,zdobywał Toruń i Grudziądz.Oddziały prywatne hetmana walczyły aż do wyparcia Szwedów z granic Polski.Król,widząc talenty Jerzego Sebastiana,oddał mu dowództwo kampanii przeciw wojskom rosyjskim i kozackim na Ukrainie.Po raz kolejny doszło do sprzymierzenia sił Kozaków i Rosjan przeciwko osłabionej szwedzkim najazdem Rzeczypospolitej.Lubomirski objął dowództwo nad armią prywatną i królewską i rozpoczął błyskawiczną kampanię,która trwała kilka tygodni.Jej zwieńczeniem było wspaniałe zwycięstwo polskich wojsk pod Cudnowem 2 listopada 1660 roku.W ocenie historyka wojskowości Kłaczewskiego,była to jedna z najsprawniej przeprowadzonych akcji militarnych w siedemnastowiecznej Europie.
Planowany zamachW 1663 roku Maria Ludwika,francuska królowa,zaplanowała schwytanie księcia,uwięzienie go,zorganizowanie umówionego procesu i skazanie Lubomirskiego na ścięcie.Plany nie powiodły się,ponieważ hetman został uprzedzony o planach królowej.
Zatarg z królem
W styczniu 1652 w Warszawie podczas zbrojnego zatargu Hieronima Radziejowskiego z Jerzym Bogusławem Słuszką,mającego miejce pod bokiem króla(co stanowiło sprawę„gardłową”),Lubomirski zaniedbał swe obowiązki marszałkowskie do których należało ochranianie rezydencji królewskiej i niedopuszczanie do zajść.Na pierwszym z Sejmów odbytych w 1654 razem z Januszem Radziwiłłem,Janem Leszczyńskim i Krzysztofem Opalińskim zawiązał koalicję,mającą charakter antykrólewskiego spisku.Inna teoria głosiła,że wzrastające wpływy Lubomirskiego przysparzały mu wielu wrogów.W 1663 znowu ujawnił się spór magnata z królem.Lubomirski był przeciwny planom wzmocnienia władzy królewskiej i elekcji vivente rege,ciągle miał też w pamięci stare zatargi z królem.Hetman poparł też i utrzymywał kontakty z konfederacją„Święconą”.W 1664 roku senatorowie z wpływowych rodzin postanowili zorganizować pokazowy proces Lubomirskiemu.Chociaż szlachta na sejmikach sprzeciwiała się przyjęcia pozwu,Senat zdecydował o zwołaniu sądu nad Lubomirskim.Sąd był stronniczy,nie brał pod uwagę racji oskarżenia,jego jasno określonym zadaniem było skazanie księcia hetmana.Lubomirski był oficjalnie oskarżony o planowanie obalenia króla,ale odmówiono mu wydania dokumentów procesowych.Większość senatorów przegłosowała skazanie arystokraty na„utratę czci,życia i wszystkich dóbr”.Nie pomogły nawet próby zerwania sejmu,podczas którego odbywał się sąd.Wyrok wydano 29 grudnia 1664:za podburzanie szlachty przeciw królowi,próbę przejęcia władzy,zdradę stanu,przekupstwa został skazany na karę śmierci,konfiskatę dóbr i utratę czci.Szlachta oskarżała go także o złamanie równości szlacheckiej,bo od 1653 tytułował się księciem Rzeszy.Lubomirski zdecydował się na wyjazd z kraju.Na terenie Polski jego agenci i stronnicy ciągle podburzali szlachtę i zabiegali o poparcie dla niego.Na wygnaniu ciągle podburzał szlachtę inspirując zerwanie sejmu w 1665 oraz pozyskiwał popleczników.Lubomirski schroniwszy się na cesarskim Śląsku nawiązał porozumienie z cesarzem,Wielkim Elektorem oraz Szwecją i wydał manifest,w którym wystąpił jako obrońca wolności szlacheckich przed absolutyzmem dworu,tym samym zawiązano rokosz,który przeszedł do historii jako Rokosz Lubomirskiego.
Rokosz Lubomirskiego
29 V 1665 zawiązała się na Ukrainie konfederacja pod marszałkiem Ostrzyckim.Z częścią tych konfederatów połączył się Lubomirski pod Lwowem,po wkroczeniu do kraju ze swoimi oddziałami.Więcej wojska posiadał Jan Kazimierz,za to wojsko hetmana składało się prawie wyłącznie z jazdy i dragonii.We wrześniu,w bitwie pod Częstochową wygrali rokoszanie.9 listopada 1665 następuje chwilowe porozumienie(ugoda polczyńska)między królem a Lubomirskim,który wyjeżdża na Śląsk.W 1666 zebrał się sejm,mający wyjaśnić i zakończyć sprawę niepokornego hetmana,ale nie doszło do porozumienia stronnictw i sejm został zerwany przez stronnictwo Lubomirskiego.Hetman wrócił do kraju i 12 i 13 lipca stoczono wygraną przez rokoszan bitwę pod Mątwami.Wojska króla w sile ok.20 tysięcy i 30 dział zostały pokonane przez ok.16 tysięcy rokoszan,którzy ponieśli minimalne straty ok.200 osób(wojska króla straciły prawie 4 tys.żołnierzy).
Po przegranej przez Jana Kazimierza bitwie rokoszanie Lubomirskiego na oczach bezradnie patrzących z drugiego brzegu Noteci towarzyszy wymordowali dragonów,którzy poddali się zwycięzcom.A przecież poddawali się oni nie jakimś dzikusom,lecz towarzyszom,z którymi podczas sejmików niejeden garniec miodu wypili i niejedną noc na dysputach spędzili.W bitwie tej wymordowano kwiat polskiego rycerstwa,zahartowanych w bojach wiśniowiecczyków,wiarusów Czarnieckiego,żołnierzy zahartowanych w bitwach w Polsce,w Danii i na Ukrainie.W sumie trzy tysiące osiemset siedemdziesięciu trzech mężów,z czego w samej walce życie straciło tylko około trzystu.W liście do Marysieńki Sobieski napisał po bitwie„Nie tylko Tatarowie,kozacy nigdy takiego nie czynili tyraństwa,ale we wszystkich historiach o takim od najgrubszych narodów nikt nie czytał okrucieństwie.Jednego nie znajdują ciała,żeby czterdziestu nie miał mieć w sobie razów,bo i po śmierci się nad ciałami pastwili...
Po bitwie dochodzi 31 VII 1666 do porozumienia między stronami,zawarto tzw.ugodę łęgonicką,po której król zrezygnował z planów wprowadzenia elekcji vivente rege.Jerzy Sebastian Lubomirski przywrócony do czci,lecz nie do urzędów,miał przeprosić władcę i udać się na wygnanie,gdzie zmarł.Został zrehabilitowany w 1669 na sejmie elekcyjnym Michała Korybuta Wiśniowieckiego.Lubomirski był również pisarzem.Przełożył Guariniego Wiernego pasterza(1695,II.wyd.1722),napisał też pismo polityczne Jawnej niewinności manifest(1666).Jest bohaterem poematu Wespazjana Kochowskiego Kamień świadectwa oraz dramatów K.Szajnochy,A.E.Odyńca i J.Szujskiego.Dzieje jego rokoszu przedstawił Tadeusz Korzon w Doli i niedoli Jana Sobieskiego(1898).
Ochrona Żydów i mieszczanJerzy Sebastian Lubomirski był osobą tolerancyjną,w stosunku do pojęć epoki,w której przyszło mu żyć i działać.Przykładem jest objęcie w posiadanie Janowca w 1654 roku.Już 16 lipca 1655 roku książę potwierdził prawa mieszczan i kleru katolickiego,wydając stosowny przywilej datowany.Jednocześnie rozszerzył prawa żydów,zezwalając im na zakup i budowę domów pod warunkiem płacenia podatków.Nadał im również uprawnienia sądowe.Był to krok niespotykany ówcześnie.Przyczynił się do liberalizacji i demokratyzacji stosunków społecznych i gospodarczych w dobrach księcia.Stanowił wzór do naśladowania,co potwierdził szybki rozwój miasta,nawet pomimo spalenia zamku w okresie potopu szwedzkiego.Obronna rezydencja wznosząca się monumentalnie na wysokim i stromym brzegu Wisły już w połowie 1672 roku była świadkiem wizyty Michała Korybuta Wiśniowieckiego zbierającego wojsko do obrony przed Turkami.
Rezydencje i dobra prywatne
Centrum dóbr księcia Jerzego Sebastiana Lubomirskiego był Łańcut odkupiony od Stadnickich i ufortyfikowany przez ojca Jerzego. Dobra obejmowały „miasto Łańcut, starą fortecę z czasów Pileckich, wsie Głuchów, Soninę, Krzemienicę, Czarną, Kołki, Żołynię, Dąbrówkę Rudną i Wolę Świętosławską”. Dobra Łańcucukie i przeworskie książę otrzymał od ojca podczas podziału dóbr rodowych w 1642 roku. Starostwo Spiskie było zastawem królewskim, w którym funkcje zarządzające sprawowali starostowie, fakt pozostawania powyższego polskiego centrum administracyjnego w granicach Królestwa Węgier oraz przylegania terytorialnie do granic Królestwa Polskiego pozwalał na wygodne i bezpieczne sterowanie oporem w stosunku do najeźdźcy szwedzkiego. Zamek w Lubowli, z pozostałymi obszarami starostwa pozostał jedynym miejscem w którym funkcjonowała polska władza, administracja królewska podczas potopu szwedzkiego.
Po ślubie z Konstancją Ligęzianką otrzymał Rzeszów, jako jej wiano, na który składał się 1 zamek, 3 miasta, 34 wsie, 21,5 folwarku. Druga żona wniosła mu w posagu Janowiec nad Wisłą.
Pomimo Zajmowania się na co dzień dyplomacją oraz dowodzeniem armią, Lubomirski dbał o własne dobra. Stanowiły one zaplecze finansowe do prowadzonej przez niego polityki. Dostarczały również rekrutów do prywatnej, dużej armii na skalę europejską. Majątki zarządzane były przez wyznaczone osoby. Wzorem zarządzania był dwór królewski, z którego czerpano przykłady.
Książę dbał o wygląd i rozbudowę prywatnych rezydencji. Sprowadził do Polski Tylmana z Gameren, który początkowo pełnił rolę inżyniera wojskowego. Z biegiem czasu stał się nadwornym architektem księcia, który przygotował plany rozbudowy zamku w Rzeszowie i zamku w Janowcu[12].

Rodzina

Syn Stanisława Lubomirskiego i Zofii z Ostrogskich. Miał dwóch braci: starszego Aleksandra i młodszego Konstantego, miał też dwie siostry.
W 1638 wziął ślub z 22-letnią córką wojewody sandomierskiego Konstancją Ligęzianką. W 1654 zawarł drugie małżeństwo, z Barbarą z Tarłów, wdową po staroście olsztyńskim.

Wykaz pełnionych godności

  • starostwa
    • od 1628 – starostwo dobczyckie
    • od 1636-1646 – starostwo sądeckie
    • od 1636 – starostwo grybowskie
    • od 1640-1660 – starostwo spiskie
    • Od 1645 – starostwo chmielnickie
    • co najmniej od 1646 – starostwo krakowskie
    • Od 1651 – starostwo niżyńskie
    • Od 1654 – starostwo olsztyńskie
  • sejmy
    • 1643 – marszałek sejmu zwyczajnego
    • 1640-1646, 1648 – marszałek sejmiku proszowickiego
    • 1637, 1639, 1643, 1646, 1647, 1650, 1652- poseł na sejm zwyczajny z województwa krakowskiego
    • 1648 – poseł na sejm konwokacyjny z województwa krakowskiego
    • co najmniej od 1646 – generał krakowski
    • 1638, 1640, 1642 – szafarz podatków w województwie krakowskim
  • urzędy centralne
    • od 1650 marszałek nadworny
    • od 1657 – hetman polny

Twórczość

Ważniejsze utwory

  • Mowa witając Króla Jmci, 1643, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, cz. 1, Lublin 1745, s. 21
  • Oratio ad Joan. Casimirum, ut dilata reliquorum consiliarum executione, coeptam Soczavae obsidionem strenue prosequatur, 1653, wyd. J. C. Lünig Orationes procerum Europae, t. 2, Lipsk 1713
  • Jerzy Lubomirski... oddawa pieczęć wielką po książęciu Radziwille, kanclerzu litewskim, powst. 1656, wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
  • Oratio ad Joannem Casimirum residua militis Polonici stipendia efflagitans, 1660, wyd. J. C. Lünig Orationes procerum Europae, t. 2, Lipsk 1713
  • Mowa „do króla Jego Mości względem opatrzenia zamku krakowskiego”, wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
  • Mowa „do związku”, wyd. J. S. Pisarski Mowca polski, t. 2, Kalisz 1676; także wyd. następne: Kalisz 1684 (2 edycje), Kalisz 1689
  • Jawnej niewinności manifest, Bogu, światu, ojczyźnie... podany z przydaniem Perspektiwy na Proces, Responsu na Informacią, Diskursu Ziemianina i innych rzeczy... Roku Pańskiego 1666. Perspectiva na objaśnienie niewinności... P. Lubomirskiego... przez Ziemianina polskiego, 1666; wyd. nast. przypuszczalne: 1748; także w języku łacińskim (bez: „Perspectiva na objaśnienie niewinności...”) pt. Publicae innocentiae Manifestum Deo, mundo, patriae..., 1666 (według Estreichera tłum. prawdopodobnie W. Kochowski); wyd. następne (pod nazwiskiem W. Kochowskiego) w dziele: Diarium Europaeum continuatum. Continuatio XII Appendix III, Frankfurt nad Menem 1666

Przekłady

  • B. J. Guarini Pastor fido albo konterfekt wierny miłości... przez jednego Senatora Wielkiego, Toruń 1695 (według Estreichera); wyd. następne: Toruń 1722 (według Estreichera); były prawdopodobnie inne wydania (wyd. 2 bez podania ps. autora, zawiera ponadto anonimowy przekł. z języka franc. powieści de Préchac pt. Kawaler polski...); autorstwo przekładu Pasterza wiernego przypisywano mylnie synowi Jerzego, S. H. Lubomirskiemu, według J. A. Załuskiego oraz Jerzemu Ossolińskiemu, według A. Jabłonowskiego i M. Wiszniewskiego

Listy i materiały

  • Do S. Korycińskiego, kanclerza wielkiego koronnego, z ok. 1633, wyd. w: J. Michałowski Księga pamiętnicza, Kraków 1864
  • Listy do Karola Gustawa, rękopisy w Riksarkivet w Sztokholmie; wiad. podaje A. Mączak „Wyniki poszukiwań źródłowych dotyczących wojny polsko-szwedzkiej 1655-1660, dokonanych w Szwecji w 1955”, Przegląd Historyczny 1956, zeszyt 1, s. 133
  • Abschrift eines Schreibens, so Ihr Exellentz... an den Durchleuchtigen Fürsten in Siebenbürger-Land, et aussm Läger vor Crackaw, den 27 Januarii 1657 abgehen lassen; także w jęz. łacińskim pt. Copia literarum... ad... Georgium Rakocium... de dato ex castris ad Cracoviam, die 27 Januarii 1657; tekst niem. i łac. wydane razem (brak miejsc i lat wydania)
  • Literae ad Gubernatorem... Paulum Wurtz, Gener. Major. datae; una cum responso praedicti Domini Gubernatoris (z 10 i 11 Febr. 1657); także w jęz. szwedzkim pt. Extract Uthur... til then Swenske Her... Wurtz Commendanten uthi Crackow... Daterat i thet Pohlnikse Lägret för Crakow then 10 Februarii (Sztokholm) 1657, drukarnia Keyser
  • Do prowincjała jezuitów polskich, dat. 1633 (przeciw Adrianowi Pikarskiemu), ogł. z rękopisu Ossolineum, B. Kalicki „Ksiądz A. Pikarski i jego dziennik wyprawy przeciw Rakoczemu 1657 r.”, Biblioteka Ossolineum 1864, t. 4, s. 217
  • List na sejmik (w celu skaptowania sobie szlachty), Dąbrowa, 10 października 1664; list do króla, Janowiec, 6 grudnia 1664; kopie w rękopisie, Biblioteka Czartoryskich nr 158, s. 463, 497-498
  • Do cesarza Leopolda I, dat. z Nysy 24 grudnia 1664; z Wrocławia: 20 i 27 marca, 3 kwietnia 1665; do ks. Porcji, dat. z Wrocławia 2 stycznia 1665; do elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, dat. po 28 kwietnia 1665; rękopisy w Archiwum Państwowym w Wiedniu, Polonica 1664, Urkunden u. Aktenstücke z. Gesch. Fredrich Wilhelm, XII, 244
  • Do elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, dat. z Wrocławia: 10 stycznia i 7 lutego 1665; do S. Niemierzyca (Niemirycza, przedstawiciela Lubomirskiego na dworze elektora brandenburskiego), dat. z Wrocławia 23 lutego 1665, rękopisy w Archiwum Państwowym w Berlinie, Rep. 9. 16a.
  • Do A. Fredry, kasztelana lwowskiego, dat. 1665, wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1, cz. 4, Lublin 1745, s. 70
  • Listy z roku 1666, wyd. C. Lünig Literae procerum Europae, t. 2, Lipsk 1712, s. 314
  • 8 listów Stanisława Lubomirskiego do synów: Aleksandra i Jerzego kształcących się za granicą, z lat 1632-1635, ogł. Ł. Kurdybacha „Wychowanie Aleksandra i Jerzego Lubomirskich w XVII w.”, Minerwa Polska 1929, nr 1/4; rękopisy tych listów oraz jednego nieogłoszonego w Bibliotece Wilanowskiej; odpisy S. Przyłęckiego w rękopisie Ossolineum nr 1856/I, s. 37-57
  • Od S. Czarnieckiego, dat. z Niemirowa 20 czerwca 1652; od chana Islam Giereja, dat. spod Usiatyna 2 grudnia 1653; od H. Radziejowskiego, dat. 20 lipca 1655, wyd. w: J. Michałowski Księga pamiętnicza, Kraków 1864
  • Od Samuela Czaplickiego, J. N. C. Grotusa, Jana Hruszy, Władysława Łosia, Aleksandra L. Niezabitowskiego, Jana Magnusa von Osthap, Aleksandra Polanowskiego, Szczęsnego Potockiego, Andrzeja Trzebickiego i anonima z lat 1663-1666 (jeden list mylnie dat. 1668), ogł. W. S. de Broel-Plater Zbiór pamiętników do dziejów polskich, t. 4, Warszawa 1859
  • Od chana Machmet Giereja, dat. z Bakczysaraju 28 marca 1664, w Polach 22 czerwca 1665; od Pawła Tetery, dat. z Czehrynia 9 marca 1663, z Białej Cerkwi 13 czerwca 1664; ogł. S. Nowoszycki „Pominiki historyczne z wieku XVII”, Athenaeum 1841, t. 3
  • List do szlachty na sejmik w Opatowie, dat. z Wrocławia 5 lutego 1665, tekst w: Jakub Łoś Pamiętniki..., wyd. Ż. Pauli, Kraków 1858, przedr. B. Baranowski, J. Bartyś, J. Michalski „Historia Polski 1648-1764. Wybór tekstów”, Warszawa 1956, Materiały Źródłowe do Historii Polski Epoki Feudalnej nr 5
  • Uniwersał... do chłopów wydany, powst. prawdopodobnie w czerwcu 1665, z rękopisu Archiwum Państwowego w Krakowie, ogł. S. Szczotka „Zabiegi o pozyskanie chłopów w okresie rokoszu Lubomirskiego”, Przegląd Historyczny 1952, zeszyt 2, s. 328-329, przedr. B. Baranowski, J. Bartyś, J. Michalski „Historia Polski 1648-1764. Wybór tekstów”, Warszawa 1956, Materiały Źródłowe do Historii Polski Epoki Feudalnej nr 5
  • „Materiały do dziejów działalności politycznej (sejmikowej) – zob. Akta sejmikowe województwa krakowskiego, t. 2 (1621-1660), wyd. A. Przyboś, Kraków 1953
  • Inne listy i materiały w rękopisach: Biblioteka Czartoryskich, Biblioteka Jagiellońska, Ossolineum, PAN w Krakowie, Archiwum Państwowego w Berlinie, Archiwum Państwowego w Wiedniu

Bitwa pod Nowym Dworem

Odbyła się w dniach 20 września-30 września 1655 roku w rejonie Nowego Dworu Mazowieckiego i Zakroczymia w czasie potopu szwedzkiego pomiędzy wojskami I Rzeczypospolitej a Królestwa Szwecji.
Geneza
W 1655 król szwedzki Karol X Gustaw rozpoczyna wojnę przeciwko Polsce,a wojska szwedzkie nadspodziewanie łatwo i szybko opanowały Wielkopolskę.18 sierpnia wraz z dworem opuścił Warszawę król polski Jan II Kazimierz,a 8 września Szwedzi bez oporu zajęli stolicę.W tym czasie w rejonie wsi Moglino koło Zakroczymia zebrało się pospolite ruszenie mazowieckie pod wodzą wojewody płockiego Jana Kazimierza Krasińskiego.Spod Warszawy wojska szwedzkie dotarły do wsi Skierdy,lecz nie udała się próba przeprawienia się tu przez Narew.Zapadła decyzja o forsowaniu Narwi w Nowym Dworze Mazowieckim.
Przebieg bitwy
Po nieudanym forsowaniu Narwi w rejonie Skierd wojska szwedzkie(m.in.Jämtlands fältjägarregemente,Norrlands dragonregemente)podeszły 21 września pod Nowy Dwór.Siły polskie zajmowały pozycje na wzniesieniu liczącym 30 metrów wysokości,położonym między Wisłą,Bugonarwią i ujściem Wkry.Wojska szwedzkie nadeszły od południa i szybko zajęły miasto łamiąc opór polskich posterunków.Następnie przystąpiły do budowy mostu,aby jak najszybciej czołowo uderzyć na polskie zgrupowanie.Opierając się na dotychczasowych doświadczeniach dowódca szwedzki liczył na to,że i tym razem zdoła bez walki przekonać szlachtę,by ta poddała się władzy Karola Gustawa,jednak 28 września otrzymał odpowiedź odmowną.Rozpoczęła się walka ogniowa,w której zdecydowaną przewagę uzyskała artyleria szwedzka.Pod osłoną swych dział Stenbock przerzucił po niewykończonym moście rajtarów,którzy osłonili budowę szańca chroniącego budowany most na drugim brzegu.Następnego dnia budowa szańca została ukończona,a nocą dokończono budowę mostu.Rankiem 30 września armia Stenbocka przeprawiła się przez Bugonarew i rozwinęła szyk bitewny.Pod osłoną potężnej artylerii Szwedzi ruszyli do natarcia.Rozpoczął się bój,który toczył się w rejonie dzisiejszego Stanisławowa,Modlina dzielnicy Nowego Dworu Mazowieckiego i Nowego Modlina.Przewaga ogniowa Szwedów sprawiła,że Mazurzy musieli stopniowo wycofywać się na północ.Odwrót ten połączony był z walką obronną w oparciu o przeszkody terenowe.Duża ruchliwość wojsk polskich pozwoliła im w krytycznym momencie z łatwością oderwać się od Szwedów,którzy nie byli w stanie przeprowadzić skutecznego pościgu.Straty polskie były stosunkowo niewielkie około 300 zabitych,7 dział i 500 wozów taborowych.Następnego dnia część szlachty próbowała nawet odebrać Szwedom zdobyte wozy,jednak bez powodzenia.Wkrótce po wygranej bitwie Szwedzi zdobyli Pułtusk.
Po bitwie
Wygrana w bitwie pod Nowym Dworem otworzyła Szwedom drogę do Inflant.Na wyspie szwedzkiej,dzisiejszym cyplu,na którym stoi ruina spichlerza Twierdzy Modlin,powstały umocnienia ziemne na planie czteroramiennej gwiazdy tzw.Bugskansen.Rok później,przed bitwą pod Pragą 28 lipca 1656 roku to tutaj odbyła się koncentracja wojsk szwedzko-brandenburskich.

Bitwa pod Żarnowem

Miała miejsce dnia 16 września 1655 podczas drugiej wojny północnej pomiędzy wojskami koronnymi I Rzeczypospolitej,a szwedzkimi.
Przed bitwą
Po opuszczeniu Warszawy przez króla Jana Kazimierza wojska szwedzkie szybko postępowały w głąb kraju.9 września 1655 doszło do potyczki pod Inowłodzem,gdzie wojska Stefana Czarnieckiego zaatakowały straż tylną armii Arvida Wittenberga liczącą 500 rajtarów(dowodzoną przez Jerzego Forgella),po czym rozbiły ją.Straty szwedzkie wyniosły około 200 ludzi.Porażka ta nie powstrzymała pochodu wojsk szwedzkich,które wkrótce zajęły i zniszczyły Inowłódz,Drzewicę i Odrzywół,po czym 12 września przystąpiły do oblężenia Opoczna.Miasto,które nie mogło liczyć na odsiecz wojsk królewskich,zostało po krótkiej obronie zdobyte.Król Szwecji na wieść o zbierających się znacznych siłach polskich pod Wolborzem opuścił 11 września Warszawę i ruszył za Wittenbergiem.W rzeczywistości do Jana Kazimierza dołączyła jedynie część pospolitego ruszenia z Mazowsza i Małopolski.Ponieważ nastroje wśród szlachty były coraz bardziej nieprzychylne,czujący się niepewnie Jan Kazimierz zamierzał cofnąć się w kierunku Krakowa.Nie pozwoliło na to pospolite ruszenie,które zażądało stoczenia walki w pobliżu rodzinnych stron.15 września 1655 do Żarnowa dotarły wojska koronne i pospolite ruszenie liczące około 11000 ludzi pod dowództwem króla Jana Kazimierza.Na wieść o przebywaniu króla szwedzkiego Karola Gustawa na czele wojska w Opocznie,król polski postanowił przyjąć bitwę.
Bitwa
Obok 3-4 tys.pospolitego ruszenia armia koronna miała 6900 jazdy regularnej,900 dragonów i 6 lekkich dział.Karol Gustaw dysponował wyłącznie armią regularną w sile 4-5 tys.piechoty,400 dragonów,6000 jazdy i 40 dział(w tym wiele ciężkiego kalibru).Szwedzi nie dali się zaskoczyć niespodziewanym atakiem wojsk polskich.Karol Gustaw rzucił do przodu piechotę i artylerię i powoli zaczął wdzierać się na zajęte przez Polaków wzniesienie.Wojska koronne próbowały atakiem z góry zmusić Szwedów do odwrotu,jednak wobec ogromnej przewagi ogniowej nieprzyjaciela nie potrafiły tego dokonać.Gdy Karol Gustaw wysłał do walki jazdę,armia koronna,nie mogąc wytrzymać naporu,zaczęła się cofać.Niepomyślną dla Polaków walkę przerwała potężna ulewa.Gdy Jan Kazimierz wydał rozkaz odwrotu,Szwedzi rozpoczęli pościg.Spośród schwytanych jeńców z wojsk regularnych najlepszych żołnierzy wcielano w szwedzkie szeregi,a pozostałych puszczano wolno.Schwytana szlachta po złożeniu przysięgi była zwalniana i mogła wracać do domu.Część wojska ze Stefanem Czarnieckim i królem Janem Kazimierzem ruszyła do Krakowa.Reszta,którą dowodził hetman polny koronny Stanisław Lanckoroński poszła za przykładem króla Karola Gustawa.Pospolite ruszenie niemal w całości rozeszło się do domów.Przegrana bitwa kosztowała armię koronną utratę około 1000 żołnierzy.
Po bitwie
Zwycięstwo pod Żarnowem zapoczątkowało podbój trzeciej polskiej prowincji(po Wielkopolsce i Mazowszu)Małopolski.Część wojsk królewskich na czele z królem Janem Kazimierzem i Stefanem Czarnieckim wycofała się na Włoszczowę,Żarnowiec i do Krakowa.Pobity i całkowicie załamany Jan Kazimierz przybył do Krakowa 19 września.Początkowo zamierzał zamknąć się w mieście i bronić go do upadłego,ostatecznie dał się przekonać i opuścił Kraków,którego komendantem został Stefan Czarniecki. Król wraz z królową Ludwiką Marią i towarzyszącymi im senatorami przekroczyli granicę i udali się na należący do cesarza Śląsk.Pozostałość pospolitego ruszenia,która nie rozeszła się do domów,została zniesiona przez Szwedów w potyczce w rejonie wsi Ruszenice.Zniszczeniu uległo także miasto Żarnów.
Ciekawostki
  • Król Jan Kazimierz przebieg bitwy miał obserwować ze szczytu grodziska Mierzińska Góra.
  • Bitwa ta została opisana w powieści historycznej Bohdana Królikowskiego"Błażeja Siennickiego przypadki wojenne osobliwsze",Wydawnictwa Obrony Narodowej,1978.

niedziela, 18 maja 2014

Bitwa pod Sobotą

Miała miejsce 2 września 1655 roku podczas drugiej wojny północnej.Po zajęciu Wielkopolski,31 sierpnia wojska szwedzkie prowadzone przez Karola X Gustawa rozpoczęły marsz na Warszawę.Pod rozkazami szwedzkiego króla było 25 tys.żołnierzy.1 września armia dotarła do Kutna.Tu Karol X otrzymał wiadomość,że w odległym o 20 km Piątku,znajdują się wojska Jana Kazimierza.Król szwedzki postanowił na nie uderzyć.O świcie,2 września Szwedzi skierowali się ku Sobocie by przekroczyć w tym miejscu bagna nad Bzurą i wyjść na tyły polskiego obozu rozłożonego pod Piątkiem.Przeprawianie się Szwedów pod Sobotą opóźniała konnica Koniecpolskiego,atakująca przednią straż przeciwnika.Ponieważ Szwedów nie udało się zatrzymać,Koniecpolski drugi raz atakował ich w czasie przeprawy przez bagna pod Bielawami.Przybycie wieczorem dalszych sił szwedzkich zmusiło jazdę Koniecpolskiego do wycofania się pod Piątek,gdzie znajdował się obóz polski.Jan Kazimierz widząc przeważające siły nieprzyjaciela,nakazał odwrót.Szwedzi ruszyli w pościg,jednak udało im się urwać tylko część polskiego taboru oraz pojmać niewielką liczbę maruderów.Za wycofującym się Janem Kazimierzem ruszył Arvid Wittenberg(8 tys.żołnierzy),natomiast Karol Gustaw z resztą wojsk szwedzkich pomaszerował do Warszawy,którą zajął 8 września.

środa, 7 maja 2014

Bogusław Radziwiłł

Herbu Trąby(ur.3 maja 1620 w Gdańsku,zm.31 grudnia 1669 pod Królewcem)książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego,wielokrotny poseł na Sejm Rzeczypospolitej,starosta barski,koniuszy wielki litewski od 1646,chorąży wielki litewski od 1638,feldmarszałek szwedzki,generalny namiestnik Prus Książęcych w latach 1657-1669.Ostatni męski przedstawiciel kalwińskiej linii Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach.Prawnuk Mikołaja Radziwiłła Rudego.Syn Janusza Radziwiłła,kasztelana wileńskiego i Elżbiety Zofii Hohenzollern,córki margrabiego-elektora brandenburskiego Jana Jerzego Hohenzollerna.Brat przyrodni księcia sasko-lauenburskiego Franciszka Erdmanna.Postać kontrowersyjna:z jednej strony określany jest jako zdrajca I Rzeczypospolitej i magnat dbający wyłącznie o swoje prywatne interesy i majątki,z drugiej strony uważany za patriotę chcącego ocalić Wielkie Księstwo Litewskie przed władzą carów.Protektor protestantyzmu na Litwie i Podlasiu.Jeden z najbogatszych i najbardziej wpływowych przedstawicieli rodu Radziwiłłów w XVII wieku.We współczesnej kulturze popularnej Bogusław Radziwiłł znany jest przede wszystkim jako postać z XIX-wiecznej powieści historycznej Potop Henryka Sienkiewicza oraz jako czarny charakter z filmu fabularnego Potop w reżyserii Jerzego Hoffmana.
Życiorys
Dzieciństwo oraz młodość
Bogusław Radziwiłł przyszedł na świat w niedzielę nad ranem 3 maja 1620 roku w Gdańsku,w kamienicy,którą jego ojciec wynajmował od burmistrza Jana van der Linde.Ojcem chrzestnym niemowlęcia per procura został elektor palatyn reński i król Czech Fryderyk V,Król Zimowy.Chrztu udzielił pastor luterański Georgius Pauli.Kilka miesięcy po narodzinach syna Janusz Radziwiłł zmarł i aktem ostatniej woli zobowiązał do opieki nad swoimi dziećmi swojego brata Krzysztofa Radziwiłła.W testamencie Janusz Radziwiłł nakazał,żeby Bogusław został wychowany w duchu ewangelickim w postronnych szkołach i gimnazjach,z dala od kolegiów katolickich.Zabronił synowi wyjazdów do Włoch i Hiszpanii,aż do momentu uzyskania pełnoletności,a także zalecał wytrwanie do końca życia w protestantyzmie.Na przełomie 1620 i 1621 roku kilkumiesięczny Bogusław Radziwiłł przyjechał wraz z matką do Wilna,gdzie odbywały się uroczystości pogrzebowe Janusza Radziwiłła.Opiekę nad jego wychowaniem sprawował wówczas wyznaczony do tego dworzanin Radziwiłłów,Daniel Naborowski.Pod koniec lutego 1621 roku dwór księżnej Elżbiety Zofii wyjechał z Litwy i dotarł do Królewca,a następnie przeniósł się do Elbląga,żeby ponownie powrócić do Gdańska.Przez pierwsze dwa lata życia Bogusław Radziwiłł wychowywał się w Gdańsku i w majątku pomorskim w Smołdzinie.W 1623 roku matka wywiozła syna do Lichtenberga we Frankonii,co stanowiło pogwałcenie umów zawartych z prawnym opiekunem Bogusława.Krzysztof Radziwiłł interweniował i Elżbieta Zofia,wówczas już żona księcia sasko-lauenburskiego Juliusza Henryka,wróciła z dziećmi przez Czechy do Polski.W 1628 roku młody Bogusław Radziwiłł został przedstawiony królowi Zygmuntowi III Wazie.Z Warszawy przez Sielec,Bielice,Jaszuny Bogusław wraz z rodziną przybył do Wilna,gdzie 22 sierpnia 1628 roku został oddany pod opiekę stryja,Krzysztofa Radziwiłła,a na jego życzenie przekazany na wychowanie ciotce,Annie z Kiszków Radziwiłłowej.W tym czasie przebywał w jej majątku w Dolatyczach.Jego nauczycielem został pastor Paweł Demitrowicz.W grudniu 1628 roku Daniel Naborowski przywiózł Bogusława do Kiejdan z uwagi na zagrożenie epidemią na Polesiu.Nauczycielami młodego księcia zostali w tym czasie pastor Krzysztof Minwid i dyrektor miejscowej szkoły zborowej Jan Domazovius.W grudniu 1629 roku Bogusław Radziwiłł opuścił Kiejdany i wrócił na wychowanie do ciotki.W 1631 roku Bogusław wraz ze stryjem brał w Warszawie udział w obradach Sejmu,podczas których pozwolono mu zabrać głos w obecności króla.W latach 1633-1634 powrócił na nauki do Wilna,później przeniósł się ponownie do Kiejdan.W 1635,podczas toczącej się wojny polsko-szwedzkiej,Bogusław Radziwiłł został zabrany przez Krzysztofa Radziwiłła do Inflant.Podczas pobytu na wojnie uczestniczył w życiu obozowym wojska.W listopadzie 1635 roku Bogusław przyjechał do Birż,gdzie został uczniem architekta fortyfikacji twierdzy,Grzegorza Pirkena.5 marca 1636 roku młody Radziwiłł wyjechał do Wilna i został dworzaninem Władysława IV Wazy.W związku z tym wydarzeniem sprawowana nad nim kuratela Krzysztofa Radziwiłła została zdjęta i rozpoczęła się samodzielna kariera księcia.Na początku drogi politycznej otrzymał starostwo poszyrwinckie.W Toruniu uczestniczył w pogrzebie Anny Wazówny.W tym samym roku został posłem na Sejm,z wyboru sejmiku oszmiańskiego.W 1637 roku po pobycie w Warszawie wyjechał do Birż,a później na studia zagraniczne.
Podróże zagraniczne
W podróży zagranicznej towarzyszył Radziwiłłowi przez cały czas orszak poddanych z dworzaninem Samuelem Puciatą na czele.W drodze do Groningen Bogusław Radziwiłł odwiedził Szczecin i Berlin.Po przybyciu do Niderlandów w grudniu 1637 roku zapisał się na miejscowe uczelnie.Nie zagrzał tam jednak długo miejsca i w następnym roku wyjechał do Utrechtu,aby zaciągnąć się na służbę u księcia orańskiego Fryderyka Henryka.Brał udział w oblężeniu Bredy i Venlo.Szybko zrezygnował jednak z życia wojskowego,wolał bowiem podróżować i zwiedzać Europę.W październiku 1638 roku Bogusław wrócił na przerwane studia i zapisał się na uniwersytet w Utrechcie.W tym samym czasie dzięki zabiegom stryja Krzysztofa i brata stryjecznego Janusza otrzymał na Litwie urząd chorążego Wielkiego Księstwa Litewskiego.Pod koniec roku Bogusław Radziwiłł wyjechał do Francji.16 stycznia 1639 roku przybył do Paryża na chrzciny delfina Ludwika.Uzyskał audiencję u Ludwika XIII i podjął się sprawy polepszenia losu uwięzionego w niewoli francuskiej królewicza Jana Kazimierza Wazy.Później zwiedzał południową Francję.Na wiadomość o szykującym się oblężeniu Antwerpii postanowił w nim uczestniczyć.Dotarł do Calais i wsiadł na statek.Sztorm na kanale La Manche przekreślił jednak plany jego dalszej podróży do Holandii.Udał się więc w podróż do Londynu,gdzie uzyskał audiencję u króla Anglii,Karola I Stuarta.W połowie października 1639 roku Bogusław Radziwiłł ponownie przyjechał do Holandii i zamieszkał w Hadze.Na prośbę Jana Kazimierza udał się na spotkanie z nim drogą okrężną przez Anglię do Francji.W Paryżu spotkał się z uwolnionym z niewoli królewiczem.W maju 1640 Radziwiłł brał udział w walkach we Flandrii po stronie Niderlandów.Na wieść o śmierci stryja Krzysztofa przybył jednak natychmiast(w 1641 roku)na Litwę,aby uczestniczyć w pogrzebie krewnego w Wiżunach.Następnie po załatwieniu spraw spadkowych objeżdżał dobra rodzinne,załatwiał sprawy majątkowe i spotkał się z królem Władysławem IV.W lipcu 1641 roku odwiedził kuzyna Janusza Radziwiłła,który uczynił go spadkobiercą na wypadek niespodziewanej śmierci.W tym samym roku Bogusław Radziwiłł wrócił do Holandii i udał się pod twierdzę Gennep.Nie uczestniczył jednak w oblężeniu,gdyż skończyło się ono tuż przed jego przybyciem.Zimę spędził więc bezczynnie,bawiąc w miastach niderlandzkich i francuskich.W 1642 roku ponownie wyruszył na wojnę z Hiszpanią pod komendą księcia orańskiego Fryderyka Henryka.W 1643 roku w Saint-Denis Bogusław Radziwiłł brał udział w uroczystościach pogrzebowych Ludwika XIII.W czasie pobytu w Paryżu królowa francuska Anna Austriaczka oraz kardynał Mazarini próbowali wyswatać go z jedną z dwórek królewskich.Przedstawiona mu hugenocka księżna Małgorzata de Rohan wzgardziła nim jednak i poślubiła kogoś innego.Zadłużony Bogusław Radziwiłł opuścił Francję w 1644 i udał się do Brukseli,gdzie dla pokrycia długów wyprzedał rodowe srebra.Po pobycie w Niderlandach wrócił do Rzeczypospolitej.Otrzymał od króla urząd krajczego litewskiego,jednak z niego zrezygnował.28 kwietnia 1646 przyjął natomiast funkcję koniuszego Wielkiego Księstwa Litewskiego.W 1645 był gościem na weselu Janusza Radziwiłła i Marii,córki hospodara mołdawskiego Bazylego Lupuli.W 1646 Bogusław Radziwiłł wplątał się w sprawę paszkwilu swojego sługi,Jankowskiego(która groziła karą za zbrodnię przeciwko majestatowi,crimen laesae maiestatis i była związana z przyszłym ślubem króla Władysława IV z Ludwiką Marią Gonzagą de Nevers).Przed rozpatrzeniem sądowym incydentu uratowała go ucieczka z Rzeczypospolitej,a także zawarcie z dworem ugody przez jego pełnomocników.Bogusław Radziwiłł przybył do Paryża,gdzie przyłączył się do poselstwa Jana Sobiepana Zamoyskiego.Jako poseł poznał przyszłą monarchinię Ludwikę Marię Gonzagę.Towarzyszył jej następnie w podróży do Brukseli.W Belgii opuścił jednak orszak księżnej mantuańskiej i próbował jeszcze raz wziąć udział w wojnie w Niderlandach.Wracając do Paryża,został aresztowany pod zarzutem szpiegostwa i przemytu.Trafił jako francuski więzień do twierdzy Rocroy,skąd został jednak szybko zwolniony.Ponownie udał się do Holandii,gdzie spotkał braci Jana i Marka Sobieskich.Po niedługim czasie znowu przybył do Francji.Za próbę pojedynku z hr.de Rieux Bogusław Radziwiłł znalazł się na jeden dzień w Bastylii.Po uwolnieniu ponownie wystąpił z prośbą do królowej francuskiej o znalezienie mu żony na dworze.Kolejną kandydatką na narzeczoną Bogusława Radziwiłła została Charlotte de la Force.I ta jednak odrzuciła jego zaręczyny.Radziwiłł był w tym czasie zaangażowany w romans ze starszą od siebie księżną de Cantecroix,Beatrycze.Po nieudanych próbach matrymonialnych kardynał Mazarini zaproponował mu służbę wojskową.Bogusław Radziwiłł wstąpił do armii francuskiej jako pułkownik wojsk zaciężnych.Szybko porzucił jednak tę profesję,mimo,że była bardzo dochodowa.Nagliły go bowiem sprawy w Rzeczypospolitej,gdzie wybuchło Powstanie Chmielnickiego.Innym powodem,dla którego wyjechał z Francji i Holandii,były niespłacone długi,których nie zamierzał uregulować.Do Rzeczypospolitej przyjechał na elekcję w 1648 roku.Popierał na niej kandydaturę Jana Kazimierza Wazy.
Powstanie Chmielnickiego
Po powrocie do kraju w 1648 roku Bogusław Radziwiłł przebywał w swoich dobrach na Podlasiu,rezydował w Starej Wsi.Zorganizował chorągiew husarską i piechotę cudzoziemską.Zaangażował się w działalność polityczną.Jego zabiegi były przyczyną unieważnienia sejmiku w Brześciu,głosującego na korzyść Sapiehów.W 1649 roku wyjechał do Krakowa na koronację Jana II Kazimierza Wazy.Na sejmie koronacyjnym Bogusław Radziwiłł otrzymał godność generała gwardii królewskiej.Nowo utworzony urząd łączył się z nadaniami królewszczyzn:starostwa oszmiańskiego i starostwa mozyrskiego.Te jednak Bogusław Radziwiłł szybko spieniężył.Werbunek wojska przynosił mu spore dochody,a kolejny urząd niczego nie wnosił.W trakcie powstania na Ukrainie Radziwiłł swoje regimenty do działań wojennych wprowadził dość późno,bo dopiero w 1651 roku,kiedy to stanął na ich czele jako dowódca wojsk cudzoziemskich w bitwie pod Beresteczkiem.Po śmierci hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego otrzymał pod komendę Bar,uzyskując dodatkowo starostwo barskie i starostwo brańskie.Kupił także starostwo brodnickie.W międzyczasie uzupełniał braki i kompletował nowe pułki.W 1652 roku nie wziął udziału w wyprawie pod Batoh(która skończyła się klęską wojsk Rzeczypospolitej),gdyż prowadził spór z księdzem Janem Uszyńskim,plebanem węgrowskim,przed trybunałem w Piotrkowie.Dopiero w 1653 roku na polecenie króla Bogusław Radziwiłł przybył do Lwowa i brał udział razem z Janem II Kazimierzem w podróży na Podole,do Żwańca.W kolejnym roku wysłał swoich pełnomocników na sejm Rzeszy w Ratyzbonie,na którym zamierzał bronić praw Radziwiłłów do tytułu książęcego.W 1652 roku był posłem na sejmie Rzeczypospolitej w Warszawie,na którym klient Radziwiłłów,Siciński,wstrzymał obrady,nie dopuszczając do ich kontynuowania.Podczas wojny polsko-moskiewskiej w 1655 roku Bogusław Radziwiłł uczestniczył w oblężeniu Mohylewa oraz był odpowiedzialny za budowę fortyfikacji Słucka.Wieść o wkroczeniu wojsk szwedzkich i kolejnej wojnie zastała go w Wilnie,gdzie przeniósł na czas letni swoją kwaterę.
Potop szwedzki
Bogusław kontynuował strategię polityczną Mikołaja Radziwiłła Czarnego,który dążył do uniezależnienia Litwy od Korony pod panowaniem Radziwiłłów.W przededniu wojny ze Szwecją i nieuniknionej klęski Rzeczypospolitej w wojnie z Moskwą Bogusław Radziwiłł coraz śmielej zaczął odsuwać się od przyjaźni z dworem królewskim.Szukał aliansu ze spokrewnionym z nim przez matkę księciem-elektorem brandenburskim.Poparł także plany kuzyna Janusza Radziwiłła i zgłosił gotowość pertraktacji z Karolem X Gustawem,gdy wojska szwedzkie wkroczyły przez Kurlandię na Litwę.Nie określił jednak swojego stanowiska i cały czas grał na dwa fronty.W 1655 roku,po tym jak Janusz Radziwiłł podpisał lenną deklarację w Kiejdanach i wojska moskiewskie zajęły Wilno,Bogusław Radziwiłł wycofał się na Podlasie,gdzie oczekiwał dalszego rozwoju sytuacji.Gdy król Jan II Kazimierz dowiedział się o jego korespondencji i próbie przejścia na stronę szwedzką wraz z Januszem Radziwiłłem,dopiero wtedy Bogusław rozpoczął działania mające charakter jawnej zdrady i walki o stworzenie udzielnego księstwa radziwiłłowskiego na Litwie.Podjęta przez niego próba opanowania dla siebie Podlasia nie powiodła się jednak zupełnie,gdyż przeciwko Radziwiłłowi podniosła rewoltę miejscowa szlachta,sprzyjająca Sapiehom.Również próba zajęcia województwa nowogródzkiego pod pretekstem wojny z armią moskiewską nie doszła do skutku.W grudniu 1655 roku Bogusław Radziwiłł z Podlasia przez Mazowsze udał się ze swoimi oddziałami do Prus Książęcych.31 grudnia 1655 roku w Pasłęku spotkał się z królem szwedzkim Karolem X Gustawem i oddał pod jego komendę.W tym samym dniu zmarł w Tykocinie Janusz Radziwiłł,co zmusiło Bogusława(oprócz prowadzenia pertraktacji ze Szwedami)do zajęcia się odziedziczonym majątkiem.Na początku 1656 roku powrócił na Mazowsze i rozpoczął działania wojenne na Podlasiu.Rozbił chorągwie lojalne wobec Sapiehów i króla polskiego,a następnie,26 lutego 1656 roku,wkroczył triumfalnie do Tykocina,gdzie znajdował się skarbiec Radziwiłłów.Następnie rozpoczął marsz na południe w kierunku Bugu z zamiarem zajęcia zamku w Janowie Podlaskim.Bitwa pod Janowem była niefortunna dla Bogusława Radziwiłła i zmusiła go do wycofania się na zachód celem oczekiwania na posiłki szwedzkie.W kwietniu 1656 roku Bogusław Radziwiłł znalazł się ze swoim wojskiem pod twierdzą w Brześciu Litewskim.Podczas tej wyprawy do niewoli radziwiłłowskiej dostał się wojewoda brzesko-litewski Maksymilian Brzozowski.Doszło również do spustoszenia przez jego wojska okolicznych majątków szlacheckich.W kwietniu 1656 roku ruszyła spod Lublina przeciwko niemu ofensywa Pawła Sapiehy.Aby uniknąć konfrontacji z liczniejszą armią przeciwnika,Bogusław Radziwiłł wycofał się ze swoimi oddziałami w kierunku Mazowsza.Na Wielkanoc 1656 roku był już w Warszawie,gdzie 17 kwietnia 1656 roku spotkał się ponownie z królem szwedzkim Karolem X Gustawem i pozostał u jego boku przez najbliższe cztery miesiące jako podkomendny w stopniu feldmarszałka.Wznowiono pertraktacje w sprawie nadań dla księcia.Bogusław Radziwiłł otrzymał wówczas majątki w Prusach Królewskich oraz miasta:Nowe Miasto Lubawskie,Bratian,Golub i Skarszewy.Poza tym przysługiwała mu roczna pensja w wysokości 10000 talarów.Ofiarowanego mu Torunia nie przyjął.Podczas pobytu przy królu szwedzkim dwór monarszy przygotowywał dla Bogusława Radziwiłła ewentualną możliwość wżenienia go w któryś z rodów panujących.Proponowano mu małżeństwo z Anną Dorotą,córką księcia holsztyńskiego Fryderyka III,lub z Eleonorą,siostrą Karola X Gustawa.Z żadnej jednak z tych propozycji nie skorzystał.Radziwiłł w tym czasie bowiem już kalkulował,że musi sobie szukać nowego protektora,gdyż sytuacja operującej na ziemiach polskich armii szwedzkiej diametralnie się zmieniała.1 lipca 1656 roku skapitulował szwedzki garnizon w Warszawie.Karol X Gustaw,bawiący do tej pory na Pomorzu,zmuszony był cofnąć znaczną część swojego wojska na południe,aby odzyskać to ważne strategicznie miasto.Rozbił się obozem pod Nowym Dworem Mazowieckim.W kwaterze tej przebywał również Bogusław Radziwiłł,któremu powierzono pójście z odsieczą Tykocinowi,oblężonemu przez wojska lojalne wobec Jana II Kazimierza.Twierdzę tę książę Radziwiłł odzyskał 13 lipca 1656 roku.Nie pozostał w niej jednak długo,ewakuował z niej skarbiec radziwiłłowski i powrócił na Mazowsze.Zanim jednak przybył do wojsk Karola X Gustawa,zdążył jeszcze podjąć się korespondencji z atamanem kozackim Bohdanem Chmielnickim,od którego oczekiwał pomocy w obronie Słucka,leżącego w litewskich dobrach Radziwiłłów,które chcieli przejąć Sapiehowie.W dniach 28-30 lipca 1656 roku Bogusław Radziwiłł brał udział w zwycięskiej bitwie Karola X Gustawa o Warszawę.Po jej zakończeniu był mediatorem między Rzecząpospolitą a stroną szwedzką w sprawie żądań terytorialnych stawianych przez okupanta wobec Korony Polskiej.Był to ostatni moment,kiedy Radziwiłł lojalnie jeszcze służył Szwedom.Coraz bowiem śmielej zaczął książę Bogusław szukać drogi wyjścia z zawartych układów.Jan II Kazimierz Waza,wyczuwając zamiary magnata,proponował mu w tym czasie powrót do łask i służby przy dworze polskim.Na jesieni 1656 roku Bogusław Radziwiłł ponownie ruszył z odsieczą oblężonemu Tykocinowi.Operował wraz z wojskami szwedzkimi na północnym Mazowszu i na Podlasiu.W październiku 1656 roku połączył się z siłami brandenburskiego generała Georga Friedricha Waldecka,który rozstawił się obozem nad rzeką Łęg.Próba przeprawy podjęta 8 października 1656 roku zakończyła się klęską.Oddział Prusko-szwedzki trafił na zasadzkę wojsk tatarsko-litewskich pod komendą Gabriela Wojniłłowicza.W bitwie pod Prostkami Bogusław Radziwiłł został ranny i wzięty do niewoli przez oddział Tatarów.Następnie stał się jeńcem Wincentego Gosiewskiego.Radziwiłł złożył hetmanowi przyrzeczenie lojalności wobec króla polskiego i odstąpienia od Szwedów,nie odzyskał jednak wolności.Wszczęto wobec niego postępowanie sądowe i skazano go na infamię.Więźniem taboru armii litewskiej książę Bogusław był do 22 października 1656 roku.Wtedy to został odbity przez generałów Georga Friedricha Waldecka i Gustawa Otto Stenbocka w bitwie pod Filipowem.Po uwolnieniu udał się do Prus Książęcych.Przebywając w Królewcu starał się uporządkować sprawy majątkowe.Przyjął postawę neutralności wobec toczących się wydarzeń w Rzeczypospolitej.Rozważał możliwość pogodzenia się z królem polskim,wybrał jednak służbę u księcia-elektora brandenburskiego.Zaważyła być może na tym perspektywa zdobyczy terytorialnej,jaką otwierały przed nim prowadzone w tym czasie rokowania w Siedmiogrodzie.6 grudnia 1656 roku w Radnot zawarty został traktat pomiędzy Szwecją,Brandenburgią,Kozaczyzną i Transylwanią o ewentualnym podziale ziem Rzeczypospolitej i przystąpieniu do wojny księcia Jerzego II Rakoczego po stronie Karola X Gustawa.Na mocy tych porozumień zainteresowany sprawą i korespondujący z sygnatariuszami paktu przez posłów szwedzkich Bogusław Radziwiłł miał otrzymać w dziedziczne władanie województwo nowogródzkie.Chociaż uważał,że jako spadkobierca Janusza Radziwiłła powinien uzyskać wszystkie ziemie,które jego kuzyn miał zagwarantowane w umowie kiejdańskiej z 1655 roku.
Generalny Namiestnik Prus Książęcych
W 1657 roku wojska siedmiogrodzkie poniosły klęskę.Jerzy II Rakoczy wycofał swoją armię z Rzeczypospolitej.Odwrót sił z ziem okupowanych zaczęli również Szwedzi.19 września 1657 roku w Welawie,a później 6 listopada 1657 roku w Bydgoszczy książę-elektor brandenburski przy wydatnej pomocy Bogusława Radziwiłła podpisał traktaty welawsko-bydgoskie z królem polskim,na mocy których Brandenburgia zobowiązała się do podjęcia działań wojennych przeciwko Szwecji.Radziwiłł,zdradziwszy króla szwedzkiego i uznawany zdrajcą w Rzeczypospolitej,oddał się pod opiekę Fryderyka Wilhelma Hohenzollerna.Dzięki wstawiennictwu swojego wpływowego kuzyna odzyskał dobre imię,utracone majątki oraz amnestię dla swoich stronników.Książę pruski za wkład Bogusława w rokowania pokojowe i zasługi dla domu Hohenzollernów podniósł go do godności generalnego namiestnika Prus Książęcych oraz przekazał mu dowództwo nad armią pruską.Bogusław Radziwiłł jako zarządca suwerennego państwa,odpowiedzialny tylko przed elektorem,stał się znów potężnym magnatem Rzeczypospolitej,mającym ogromny wpływ na kontrolę handlu litewskim zbożem.Jako gubernator wykonywał ściśle polecenia Wielkiego Elektora.Do 1658 roku zwlekał z podjęciem walki z armią szwedzką na Żuławach.Przystąpił do niej dopiero pod koniec roku,operując wojskami nad Zalewem Wiślanym i na Warmii.W lecie 1658 roku Bogusław Radziwiłł powrócił do Rzeczypospolitej.Przyjechał do Warszawy,aby uczestniczyć w obradach Sejmu.Szukał porozumienia i przyjaźni z dworem Jana II Kazimierza Wazy.Zawarł sojusz polityczny ze swoim dotychczasowym wrogiem Krzysztofem Pacem przeciwko Pawłowi Sapiesze,który skonfiskował jego majętności na Litwie i zablokował jego kandydaturę na hetmana w miejsce Wincentego Gosiewskiego.Na sejmie Bogusław Radziwiłł został zasypany pozwami sądowymi szlachty,która domagała się od niego rekompensat wojennych.Procesy te ciągnęły się latami i większość z nich jeszcze po śmierci księcia nie doczekała się końca.Podczas pobytu w Koronie Bogusław Radziwiłł wykorzystywał wpływy w celu odbudowania swojego stronnictwa politycznego na Litwie i odzyskania dóbr odziedziczonych po Januszu Radziwille.W tej ostatniej sprawie używał wszystkich możliwych środków.W 1659 roku wojska radziwiłłowskie dokonały zajazdu na Birże.W 1660 roku tą samą taktyką Bogusław Radziwiłł zajął majątki na Podlasiu i Rusi Czarnej,które przyznał mu pokój w Oliwie.Na sejmie 1661 roku Bogusław Radziwiłł opowiedział się za możliwością wyboru króla vivente rege i sprzyjał stronnictwu francuskiemu wysuwającemu kandydaturę królewską księcia de Condé,Ludwika II.Z drugiej strony wypowiedział się stanowczo w obronie praw protestantów,których był protektorem.Szczególnie kalwinów i tej grupy braci polskich,która zmieniła wyznanie,aby uniknąć sankcji przewidzianych przez ustawy antytrynitarskie.Swoje stanowisko w obronie innowierców powtórzył także na sejmie w 1662 roku,kiedy wstawił się w obronie posła konwertyty Jana Mierzeńskiego.W tym samym roku starał się o buławę hetmana polnego litewskiego.Lata 1661-1663 były dla księcia Radziwiłła okresem walki w Prusach Książęcych ze stanami,które wypowiedziały się przeciwko oderwaniu i niezależności Prus od Rzeczypospolitej.Bogusław Radziwiłł blokował próby kontaktów szlachty i mieszczaństwa tego kraju z królem polskim i sejmem,obstawiał drogi wojskiem i zarządził blokadę morską Królewca,który był siedzibą konfederatów.Przyczynił się do aresztowania i osadzenia w więzieniu przywódcy buntu,Hieronima Rotha.W 1663 roku uczestniczył w Wielkim Landtagu,na którym poparł absolutystyczne zamiary Wielkiego Elektora.Zajął się także ustatkowaniem swojego życia.Podjął podróż do Niemiec,gdzie zabiegał o rękę księżniczki z dynastii orańskiej,Marii.Wobec sytuacji spadkowej we własnym rodzie zdecydował się jednak na małżeństwo z Anną Marią Radziwiłłówną,córką i spadkobierczynią Janusza Radziwiłła.Ślub Bogusława Radziwiłła i Anny,poprzedzony dyspensą papieską z uwagi na katolickie wyznanie panny młodej,odbył się 24 listopada 1665 roku w Lipawie.Ze związku tego przyszła na świat 27 lutego 1667 roku Ludwika Karolina Radziwiłłówna,która z powodu nagłej śmierci matki 24 marca 1667 roku została przekazana przez księcia Bogusława na wychowanie Radziwiłłom z linii na Ołyce i Nieświeżu.Od tej pory w nich też upatrywał swoich potencjalnych spadkobierców,gdyż zdecydował się żyć w celibacie.Ostatnie lata życia Bogusław Radziwiłł poświęcił umacnianiu swojej pozycji politycznej w Rzeczypospolitej i rozbudowywaniu stronnictwa radziwiłłowskiego na Litwie.W latach 1663-1664 korespondował z rokoszaninem Jerzym Sebastianem Lubomirskim.Porzucił jednak z nim współpracę,gdy dwór królewski zaczął w Wielkim Księstwie Litewskim ustanawiać nowe porządki,związane z obsadą wakansów na najwyższych urzędach państwowych.Zmiana układu sił na korzyść rodu Paców wymusiła na księciu Bogusławie Radziwille sprzysiężenie się przeciw nim z kuzynem Michałem Kazimierzem Radziwiłłem.Koalicja ta doprowadziła do zerwania Sejmu w 1666 roku,skłócenia króla polskiego z Krzysztofem Pacem,a następnie,na początku 1668 roku,do krótkotrwałego sojuszu dworu z Radziwiłłami;kulminacją tego aliansu było spotkanie senatorów litewskich z Janem II Kazimierzem w Białej Podlaskiej.Po abdykacji Jana II Kazimierza w 1668 roku,popierał do polskiej korony kandydaturę palatyna reńskiego Filipa Wilhelma.Po abdykacji ostatniego Wazy Bogusław Radziwiłł uczestniczył w konwokacji jako poseł ziemi bielskiej i członek rady interrexa.Był także posłem Rzeczypospolitej do Wielkiego Elektora i ponownie występował w interesie protestantów.Podczas elekcji 1669 roku Bogusław Radziwiłł wraz z Michałem Kazimierzem Radziwiłłem starli się w rywalizacji politycznej z rodem Paców.Podczas burzliwych obrad doszło nawet do zgłoszenia kandydatury księcia Bogusława na elekta przez część województw litewskich pod warunkiem,że przejdzie na katolicyzm.Ostatecznie jednak działania posłów z Korony i biskupów przesunęły szalę zwycięstwa na korzyść Michała Korybuta Wiśniowieckiego.Po tych wydarzeniach Bogusław Radziwiłł udał się do Prus Książęcych i na Warmię.Przygotowywał plany polityczne przeciw wzrostowi potęgi Paców,szykował się do podróży na sejmik elekcyjny do Brańska,gdzie spodziewał się zostać obrany posłem.Nie doczekał jednak tego ostatniego wydarzenia,gdyż trzy dni przed wyjazdem na Podlasie,podczas polowania na kuropatwy pod Królewcem,31 grudnia 1669 roku nagle zmarł rażony apopleksją.Jego następcą na urzędzie namiestnika generalnego Prus Książęcych został ostatni biskup kamieński,książę Ernest Bogusław von Croy.Bogusław Radziwiłł pochowany został w katedrze Najświętszej Marii Panny i św.Wojciecha w Królewcu,gdzie do dziś pomimo znacznych zniszczeń tej świątyni w czasie II wojny światowej zachował się fragment nagrobka Bogusława Radziwiłła.
Genealogia


Jerzy Radziwiłł Herkules








Mikołaj Radziwiłł Rudy









Barbara Kola








Krzysztof Radziwiłł Piorun














Jan Tomicki








Katarzyna Tomicka











Barbara Potulicka








Janusz Radziwiłł

















Konstanty Ostrogski








Konstanty Wasyl Ostrogski











Aleksandra Olelkowicz Słucka








Katarzyna Ostrogska














Jan Amor Tarnowski








Zofia Tarnowska











Zofia Szydłowiecka








Bogusław Radziwiłł




















Joachim I Nestor








Joachim II Hektor











Elżbieta Oldenburg








Jan Jerzy Hohenzollern














Jerzy Brodaty








Magdalena Wettyn











Barbara Jagiellonka








Elżbieta Zofia Hohenzollern

















Jan V,książę Anhalt-Zerbst








Joachim Ernest Anhalt-Zerbst











Małgorzata Brandenburska








Elżbieta Anhalcka














Wolfgang I von Barby








Agnieszka von Barby-Mühlingen











Agnieszka von Mansfeld-Mittelort

Bitwa pod Ujściem(1655)

Rozegrała się w dniach 24-25 lipca 1655 roku.
Wstęp
W 1655 roku Szwecja rozpoczęła wojnę z Rzecząpospolitą,a pretekstem były pretensje Jana Kazimierza do tronu szwedzkiego.Arvid Wittenberg po dokonaniu 5 lipca przeglądu swej armii pod Szczecinem ruszył w kierunku polskich granic.Przed dotarciem do polskiej granicy,wysłał do stojących pod Ujściem wojsk trębacza z żądaniem kapitulacji.21 lipca,pod Siemczynem w pobliżu Czaplinka armia feldmarszałka Arvida Wittenberga przekroczyła granicę polską.Wittenberg prowadził ok.17 tys.żołnierzy i 72 działa.Pod Ujściem nad Notecią zbierało się pospolite ruszenie szlachty wielkopolskiej(ok.13 tys.) i 1400 żołnierzy piechoty łanowej.Na naczelnego wodza sił wielkopolskich wyznaczony został podskarbi wielki koronny Bogusław Leszczyński.Nie podjął się jednak zadania i wymówiwszy się chorobą wyjechał do Wrocławia.Ostatecznie dowództwo sprawowali wojewodowie:poznański Krzysztof Opaliński i kaliski Andrzej Karol Grudziński.Dowódcą piechoty łanowej był rotmistrz Władysław Michał Skoraszewski.Zadaniem zgromadzonych sił wielkopolskich była obrona przepraw na Noteci,by dać czas na przybycie sił głównych dowodzonych przez króla Jana Kazimierza.Przeprawa pod Ujściem miała znakomite walory obronne.Północny brzeg Noteci był bagnisty.Mostów na Gwdzie i Noteci bronił trudno dostępny szaniec na kępie.
Opór piechoty łanowej
24 lipca korpus Wittenberga dotarł do Ujścia.Pierwsze wezwanie Szwedów do kapitulacji Polacy odrzucili,obsadzając przy tym przeprawy przez rzekę i zajmując tym samym dogodną pozycję do obrony,która trochę niwelowała ogromną przewagę armii szwedzkiej w wyszkoleniu i sile ognia.Wittenberg ustawił działa naprzeciw polskich szańców i rozpoczął kanonadę.Piechota łanowa,wspomagana przez ochotników,przez pięć godzin broniła swych pozycji,które osłaniały mosty przez Gwdę i Noteć.Gdy broniącej kępy piechocie łanowej skończyła się amunicja,Grudziński wydał rozkaz ewakuowania załogi z szańców,oddając Szwedom kępę.Szwedzi zainstalowali tam swoje działa i rozpoczęli ostrzał artyleryjski jazdy polskiej zgromadzonej na przeciwległym brzegu Noteci.W tym czasie,4 km w dół rzeki,szwedzki oddział jazdy opanował przeprawę pod Dziembowem.Przez most przerzucono regiment gwardii pieszej.Na wieść o rysującym się oskrzydleniu,w obozie polskim wybuchł popłoch.Dowództwo okazało skłonność do rokowań.
Kapitulacja
25 lipca podpisany został akt kapitulacji Wielkopolski,uznający zwierzchnictwo szwedzkiego króla.Ze strony polskiej akt podpisali:wojewoda poznański Krzysztof Opaliński,wojewoda kaliski Andrzej Karol Grudziński,kasztelan międzyrzecki Paweł Gembicki,kasztelan krzewiński Maksymilian Miaskowski oraz Andrzej Słupecki.Po podpisaniu kapitulacji cała szlachta,z której składało się wielkopolskie pospolite ruszenie,zaproszona została na wystawną ucztę mającą uczcić szwedzkie panowanie.Podpisany dokument przekazywał Karolowi Gustawowi pełną władzę nad województwami poznańskim i kaliskim,całość dóbr państwowych i kościelnych oraz miasta.Szwedzi uzyskali prawo do zaciągania piechoty.Szlachta otrzymała gwarancję swych swobód,a na urzędy powoływać miano tylko Polaków.Biorąc pod uwagę niski poziom wyszkolenia szlacheckiego pospolitego ruszenia,utrzymanie linii Noteci,pomimo dogodnej do obrony pozycji,było w oczywisty sposób niemożliwe.Jednak dłuższy i bardziej zacięty opór mógł skłonić Szwedów do poszukania bardziej odległych przepraw,a to z kolei dałoby czas Wielkopolanom na odwrót w kierunku Torunia i połączenie swych sił z pospolitym ruszeniem Prus Królewskich.Wittenberg nie ścigałby ich,gdyż musiał wykonywać rozkazy królewskie,zgodnie z którymi miał maszerować na Poznań,by opanować linię Warty i tam czekać na armię królewską.To mogło wojskom polskim dać czas na zorganizowanie obrony.
Konsekwencje kapitulacji Wielkopolan
Kapitulacja wojsk wielkopolskich całkowicie zmieniła sytuację,otwierając Szwedom drogę w głąb kraju,który niemal całkowicie pozbawiony był obrony.Jednak Wittenberg zgodnie z pierwotnymi planami zajął bez walki 31 lipca Poznań i ruszył w stronę Środy,gdzie założył obóz i czekał na przybycie armii Karola Gustawa.Zebrane pod Ujściem oddziały polskie rozprzęgły się i w większości rozeszły po kraju.Część,która pozostała,została oddana pod komendę Hieronima Radziejowskiego.Wiadomość o kapitulacji pod Ujściem dotarła do Warszawy 31 lipca,czyniąc przygnębiające wrażenie.Król Jan Kazimierz wysłał do cesarza błagalną prośbę o pomoc,a 2 sierpnia gotów był nawet oddać mu koronę polską.

środa, 30 kwietnia 2014

Potop szwedzki

Najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w 1655 w czasie II wojny północnej(1655–1660).Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660.Wojna ta prowadzona była nie tylko przez Szwecję,w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze,jak i siły obu stron.Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą,miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę.Najazd wojsk szwedzkich odbył się jednocześnie z agresją Moskwy,która wypowiedziała Rzeczypospolitej wojnę w styczniu 1654 roku oraz po spustoszeniu Ukrainy w czasie powstania Chmielnickiego,które wybuchło w 1648 roku.Potop szwedzki pokazał słabość organizacyjną Rzeczypospolitej,a najeźdźca skuteczność swoich działań uzyskał m.in.poprzez kolaborację ze Szwedami części elit Rzeczypospolitej w 1655 roku.Od wiosny 1656 roku zaczął wzrastać opór armii koronnej,pojawiły się pierwsze sukcesy militarne,co zaczęło powoli doprowadzać do równowagi pomiędzy przeciwnikami.Od jesieni 1656 roku poprawiła się sytuacja międzynarodowa,co doprowadziło do wycofania się z Polski większości wojsk szwedzkich do czerwca 1657 roku.Szwedzi od tego czasu byli już w defensywie i utrzymywali pod swoją kontrolą jedynie niektóre twierdze z Toruniem na czele.I choć ostatecznie Szwedzi zostali wyparci,to jednak poniesione straty w wyniku walki z kilkoma przeciwnikami oraz koszty ustępstw pokojowych były ogromne.Niektóre zniszczenia materialne,szczególnie szwedzka grabież dóbr kultury polskiej,są widoczne do dziś.
Geneza
Po europejskiej wojnie trzydziestoletniej Szwecja zyskała silną pozycję na południowych wybrzeżach Bałtyku,miała wielkie bezczynne armie i puste kasy królewskie.Sprawą zasadniczą dla Szwedów stało się więc m.in.zdobycie łupów na żołd dla licznego wojska.Takim łatwym łupem wydawała się być Rzeczpospolita Obojga Narodów,wyczerpana po wojnach z kozakami Chmielnickiego i Rosją.Dodatkowo Szwedom sprzyjał fakt zaangażowania wojsk Rzeczypospolitej w wojnę polsko-rosyjską.Szwecja pragnęła również powstrzymać groźny dla niej postęp wojsk rosyjskich w kierunku Inflant.Poza tym Szwedzi kontrolowali handel na prawie całym wybrzeżu Bałtyku,prócz Pomorza,więc zajęcie całego wybrzeża i uczynienie z niego morza wewnętrznego pozwoliłoby Szwedom na rozszerzenie wpływów z handlu.Na wzajemnych stosunkach polsko-szwedzkich cały czas ciążyły roszczenia polskich Wazów do tronu szwedzkiego.Wazowie polscy oprócz tytułu„król polski”,używali na pieczęciach i dokumentach,tytulatury królów Szwecji.W takich okolicznościach Hieronim Radziejowski,wcześniej potężny magnat w Polsce,później wydziedziczony i skazany na banicję i śmierć,udał się do króla szwedzkiego Karola X Gustawa,aby namówić go do napaści na Rzeczpospolitą.Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą zorganizowali polscy protestanci.Udział w przygotowaniu agresji na Polskę brali bracia czescy z Leszna na czele ze swoim przywódcą Janem Ámosem Komenským.Oliver Cromwell wzywał króla Szwecji Karola X Gustawa by utrącił róg(Polskę)na głowie bestii(Kościoła katolickiego).
Wojna
Sukcesy szwedzkie
W lipcu 1655 roku wojska szwedzkie wkroczyły do Rzeczypospolitej.Była to kontynuacja wojen,jakie ze Szwedami prowadził Zygmunt III Waza,a później także Władysław IV,gdyż nie skończyły się one traktatem pokojowym,a tylko rozejmem w Sztumskiej Wsi(1635).Wobec beznadziejnej sytuacji militarnej,poszczególne województwa,miasta i oddziały wojska,niechętne zresztą własnemu królowi,poddawały się Szwedom prawie bez walk.21 lipca feldmarszałek Arvid Wittenberg wkroczył z Pomorza do Wielkopolski.Prowadził 14 tysięcy żołnierzy i 72 działa.Pod Ujściem zgromadziło się pospolite ruszenie szlachty wielkopolskiej(13 tysięcy) i 1400 żołnierzy piechoty łanowej.Dowództwo sprawowali wojewodowie:poznański Krzysztof Opaliński i kaliski Andrzej Karol Grudziński.Dowódcą piechoty łanowej był rotmistrz Władysław Michał Skoraszewski.24 lipca Szwedzi opanowali przeprawy na Noteci i oskrzydlili obóz polski.25 lipca pospolite ruszenie skapitulowało i bitwa pod Ujściem została przegrana.Wielkopolska została poddana Karolowi X Gustawowi.Pospolite ruszenie rozjechało się do domów.31 lipca Wittenberg zajął bez walki Poznań.Pod Tucznem,14 sierpnia granicę polską przekroczyła druga armia szwedzka dowodzona przez samego Karola X Gustawa(12,4 tys.żołnierzy).Pod Koninem,24 sierpnia doszło do spotkania się obydwu armii szwedzkich.Natomiast 18 sierpnia król Jan Kazimierz udał się z Warszawy do Łęczycy,gdzie znajdowały się wojska hetmana polnego koronnego Stanisława Lanckorońskiego,a w Łowiczu zbierało się pospolite ruszenie z Kujaw i ziemi łęczyckiej.W stolicy pozostało jedynie 200 piechurów.25 sierpnia Karol X Gustaw wyruszył z Konina do Koła,mając pod swoimi rozkazami 25 tysięcy żołnierzy i silną artylerię.W Kole przeprawił się przez Wartę i 31 sierpnia ruszył na Warszawę.W drodze na stolicę dowiedział się,że pod Piątkiem zebrały się główne siły Jana Kazimierza,skierował się przeciw nim.2 września doszło do bitwy pod Sobotą,gdzie dzięki Aleksandrowi Koniecpolskiemu udało się nieco opóźnić marsz Szwedów,co dało czas Janowi Kazimierzowi na ewakuację obozu pod Piątkiem.Król polski na czele około 12 tys.wojska wyruszył w stronę Wolborza,naprzeciw krakowskiemu pospolitemu ruszeniu,Szwedom udało się jedynie pod Piątkiem zdobyć część polskich taborów i pojmać maruderów.W ślad za polskim królem ruszył Arvid Witenberg na czele 8 tys.wojska,a z resztą sił król szwedzki ruszył na Warszawę,zajmując 4 września Łowicz wraz z zamkiem prymasowskim i wkraczając do Warszawy 8 września,zdobywając stolicę Rzeczypospolitej bez walki.W stolicy na czele garnizonu postawił Bengta Oxenstiernę.Pod miastem rozlokował się korpus Stenbocka.16 września w bitwie pod Żarnowem Karol X Gustaw pokonał armię Jana Kazimierza.Walkę przerwała ulewa.Korzystając z tego król polski wycofał się z resztą wojska do Włoszczowy.Obecne przy nim pospolite ruszenie rozeszło się do domów.Król ruszył do Krakowa.Tam pospiesznie zorganizowano obronę pod komendą Stefana Czarnieckiego.25 września król opuścił Kraków i udał się do swych dóbr na Śląsku.Z odsieczą oblężonemu Krakowowi planował przyjść hetman Stanisław Lanckoroński zbierający swe oddziały pod Tarnowem.Pod Wojniczem,3 października,Karol X Gustaw rozbił wojska Lanckorońskiego,które w popłochu wycofały się z powrotem do Tarnowa,gdzie większość wojska uznała zwierzchnictwo Karola X Gustawa.Pozbawiony nadziei na odsiecz Stefan Czarniecki,poddał Kraków 17 października.W międzyczasie 30 września korpus Stenbocka rozproszył pod Nowym Dworem pospolite ruszenie z północnego Mazowsza,które zbierało się pod dowództwem wojewody płockiego Jana Kazimierza Krasińskiego.W konsekwencji Mazowsze uznało zwierzchnictwo szwedzkiego króla.Mając w rękach Wielkopolskę,Mazowsze i Małopolskę,Karol X Gustaw skierował się do Prus Królewskich,ostatniej prowincji,w której działała zorganizowana obrona polska kierowana przez wojewodę malborskiego Jakuba Weyhera.Na Litwie,20 października 1655 roku w Kiejdanach,książę Janusz Radziwiłł zerwał unię Litwy z Koroną i podpisał pakt wiążący Wielkie Księstwo Litewskie ze Szwecją,za co król szwedzki zobowiązywał się odzyskać dla Litwy ziemie stracone przez nią w wojnie z Rosją.Nie był on jednak jedynym,który poddał się Szwedom po przegranej bitwie pod Gródkiem Jagiellońskim,opóźniając od sierpnia pochód wojsk rosyjsko-kozackich w głąb kraju,Stanisław Rewera Potocki wobec dysproporcji sił zmuszony był na Lubelszczyźnie 28 października 1655 poddać się królowi Szwecji.Dopiero rozejm w Niemieży zawarty po długich rokowaniach pomiędzy Rosją a Rzecząpospolitą 3 listopada 1656 dał czas wojskom polskim na zebranie się do walki ze Szwecją,czemu dodatkowo sprzyjało zaangażowanie się ich w nowej wojnie rosyjsko-szwedzkiej w Inflantach.12 listopada 1655 za zgodą króla Jana II Kazimierza elektor Fryderyk Wilhelm I podpisał ze szlachtą Prus Królewskich sojusz obronny w Ryńsku,w myśl postanowień którego dla obrony przed Szwedami wojska brandenburskie miały obsadzić większe miasta tej prowincji z wyjątkiem Torunia,Elbląga i Gdańska.26 listopada korpus Stenbocka stanął pod Toruniem,a 2 grudnia miasto skapitulowało.Kolejne miasta Prus Królewskich z Elblągiem na czele poddawały się Szwedom.Bronił się Gdańsk,Puck i Malbork.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem,szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską.W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze.18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor.W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk.Aleksandra Prackiego,13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz.Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim,a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę.Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski,z Krosna,z Nowego Sącza,Biecza Dukli,a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry.Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami.29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką.31 grudnia konfederaci wydali uniwersał,w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.
Powrót Jana Kazimierza i zwrot w działaniach wojennych
Na początku 1656 roku Jan Kazimierz powrócił do Polski.18 grudnia 1655 wyruszył z Opola,by jadąc przez Śląsk i Słowację,27 grudnia dotrzeć do Lubowli na Spiszu.Stąd wyruszył do Biecza,a potem przez Nowy Żmigród do Dukli.3 stycznia 1656 był w Krośnie,gdzie wydał w tym dniu„Podziękowanie dla ludności Nowego Sącza”,a 8 stycznia 1656 datował„Manifest wzywający chłopów do walki”.W Krośnie dowiedział się o zwycięstwie i odstąpieniu Szwedów od Jasnej Góry oraz o śmierci w dniu 31 grudnia 1655 zdrajcy Janusza Radziwiłła.Konfederaci Tyszowieccy(obaj hetmani Stanisław Rewera Potocki i polny koronny Stanisław Lanckoroński,senatorowie i inni dygnitarze,m.in.:kasztelan sandomierski Stanisław Witowski,8 wojewodów m.in.:bracławski Piotr Potocki i czernihowski Krzysztof Tyszkiewicz)po wydaniu 31 grudnia 1655 Uniwersału konfederacji w Tyszowcach,spotkali się z Królem w Krośnie,gdzie odbyło się posiedzenie Rady Senatu Rzeczypospolitej w obecności:Jana Kazimierza,prymasa Polski Leszczyńskiego i hetmanów Jerzego Lubomirskiego,Stefana Czarnieckiego,Stanisław Rewera Potockiego i Stanisława Lanckorońskiego.W dniu 12 stycznia król udał się w kierunku Łańcuta do twierdzy Jerzego Lubomirskiego.15 lub 16 stycznia znalazł się w Łańcucie,gdzie 22 stycznia 1656 konfederacja tyszowiecka została przekształcona w konfederację generalną.10 lutego król przybył do Lwowa.We Lwowie Jan Kazimierz 1 kwietnia 1656 złożył według tekstu św.Andrzeja Boboli śluby lwowskie uznające Matkę Bożą Królową Polski.Przy królu byli obecni obaj hetmani koronni(Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński).Lwów stał się miejscem koncentracji niezbyt licznych wojsk królewskich.Oprócz garnizonu Lwowa i Kamieńca Podolskiego było 7,5 tys.jazdy Potockiego i kilkuset żołnierzy Lubomirskiego.Pod Lwów miało ściągać pospolite ruszenie z wolnych od okupacji województw:lubelskiego,bełskiego i wołyńskiego.Z obszarów,na których stacjonowały szwedzkie garnizony,postanowiono jak najszybciej wyprowadzić rekrutów i ściągnąć ich pod Lwów.W tym celu wysłano w krakowskie oddział pułkownika Gabriela Wojniłłowicza,a w sandomierskie regimentarza Stefana Czarnieckiego.Plonem ich działań było przyprowadzenie kilku tysięcy rekrutów do armii koronnej.Oczywiste stało się,że król Karol X Gustaw dążyć będzie do jak najszybszej interwencji zbrojnej pod Lwowem.Istotnie,w Łowiczu król szwedzki nakazał koncentrację podległych mu wojsk.Najpierw skierowały się one przeciwko Czarnieckiemu,by przeszkodzić mu w rekrutacji,a nawet przejąć zwerbowanych rekrutów,ten jednak zdołał ujść za Wisłę.19 lutego Szwedzi dogonili go pod Gołębiem w czasie,gdy wojsko odpoczywało i polskie siły poszły w rozsypkę.Rekrutów nie udało się Szwedom przejąć,gdyż polski dowódca wysłał ich przodem i na miejscu bitwy ich nie było.Niebawem Czarniecki zebrał rozproszony oddział i udał się do Lublina.Maszerując na Lwów,Karol X zajął wkrótce Lublin,lecz Zamość odmówił poddania się i Szwedzi nie marnując czasu na jego zdobywanie obeszli twierdzę i poszli dalej.3 marca pod Bełżcem król szwedzki zrezygnował z uderzenia na Lwów na skutek wieści o znacznej liczebności wojska gromadzącego się przy Janie Kazimierzu(ok.22-24 tys.wojska).Była to zbyt duża armia,aby Szwedzi mogli pozwolić sobie na szturmowanie Lwowa,mając na swych tyłach polską jazdę prowadzącą wojnę partyzancką,która utrudniała zaopatrzenie i komunikację.W tym czasie w nocy z 23 na 24 lutego wojska Aleksandra Koniecpolskiego na Mazowszu wypowiedziały posłuszeństwo królowi szwedzkiemu i pomaszerowały na Lwów.W kierunku Lwowa posuwały się także wojska litewskie Pawła Sapiehy.Wobec zbliżających się sił polskich Karol X poprowadził swą armię nad San i 11 marca dotarł do Jarosławia,gdzie straż przednia szwedzkich wojsk w bitwie pod Jarosławiem wywalczyła dostęp do przeprawy.Część armii,pod dowództwem Hammerskjolda i feldmarszałka Douglasa,król wysłał z zadaniem zdobycia Przemyśla,jednak nadejście wojsk Czarnieckiego udaremniło plan zdobycia miasta.16 marca wojska szwedzkie spod Przemyśla powróciły do królewskiego obozu pod Jarosławiem.Stąd 22 marca ruszono w dół Sanu i Wisły w kierunku Warszawy.Za ustępującymi Szwedami postępowały oddziały Czarnieckiego i Aleksandra Koniecpolskiego,nękając ich w czasie pochodu.W trakcie odwrotu niemal wszystkie oddziały polskie idące z Karolem X Gustawem odstąpiły go i przeszły do obozu Jana Kazimierza.Mimo niesłychanego wyczerpania głodem,chorobami,nieustannym czuwaniem,Szwedzi nie dali się rozbić.30 marca armia szwedzka stanęła pod Sandomierzem,opanowanym przez Lubomirskiego.Szwedzi założyli ufortyfikowany obóz pod Gorzycami.Osaczyły go natychmiast wojska polskie i litewskie liczące łącznie ok.20 tys.wojska regularnego i 3 tys.pospolitego ruszenia,natomiast siły Szwedów wynosiły ok.5 tys.wojska.Z Warszawy 27 marca wyruszył z odsieczą margrabia Fryderyk,prowadząc ze sobą 2,5 tys.rajtarów i dragonów.3 kwietnia dotarł do Janowca i tu zastał go rozkaz Karola X nakazujący powrót do Warszawy.Jednak przeciw korpusowi margrabiego Fryderyka szło już 8 tys.jazdy Czarnieckiego i Lubomirskiego.Obaj wodzowie w tajemnicy wyprowadzili swe oddziały z obozu pod Sandomierzem.Na miejscu blokadę Szwedów kontynuowało pospolite ruszenie i oddziały chłopskie pozorujące wojsko regularne.7 kwietnia pod Warką Czarniecki i Lubomirski rozgromili korpus Fryderyka,dzień wcześniej rozbijając oddział szwedzki pod Kozienicami.Tymczasem 5 kwietnia wojsko Karola Gustawa wyrwało się z blokady i przeprawiło się na prawy brzeg Sanu i już 13 kwietnia król szwedzki stanął w Warszawie,gdzie 14 kwietnia dołączyła do niego reszta jego wojsk.Zwrotem w wojnie było zatem nieudane oblężenie Przemyśla,spod którego rozpoczął się odwrót wojsk szwedzkich.By go wykorzystać,dowództwo polskie zdecydowało się na rajd wojsk koronnych przez Kujawy i Wielkopolskę w celu wzmocnienia tamtejszych oddziałów partyzanckich toczących walki ze Szwedami.9 kwietnia dywizje Lubomirskiego i Czarnieckiego(razem 12 tys.regularnej jazdy oraz ok.3 tys.rabarzy,czyli chłopskiej piechoty)ruszyły do Prus Królewskich.17 kwietnia oddziały polskie przedefilowały pod Toruniem.Kilka dni później opanowały Bydgoszcz i Nakło.Dywizja Lubomirskiego stanęła na odpoczynek pod Łobżenicą i dywizja Czarnieckiego pod Piłą.Zmusiło to Karola Gustawa do wyjścia z Warszawy na czele 10 tys.armii i skierowania się do Prus Królewskich.Ściganie wojsk koronnych król powierzył swemu bratu księciu Adolfowi Janowi,sam zaś dołączył w Toruniu do korpusu Stenbocka i ruszył na Gdańsk.Na wieść o przybyciu wojsk szwedzkich,polskie dywizje połączyły się pod Piłą i razem,4 maja,przeszły do Wielkopolski.Pod Jabłkowem(15 km od Gniezna)doścignął ich korpus księcia Adolfa Jana.5 maja Polacy przyjęli bitwę znaną jako bitwa pod Kłeckiem,ale ponieśli klęskę i wycofali się do Pleszewa.Niebawem obie dywizje zostały wezwane przez Jana Kazimierza pod Warszawę,w której bronił się 2 tys.garnizon szwedzki Arvida Wittenberga.Już w kwietniu wojska litewskie Pawła Sapiehy zablokowały Warszawę,jednak nie dysponowały artylerią i piechotą,aby szturmować miasto.30 maja pod Warszawę przybył Jan Kazimierz i wojska hetmańskie,a wkrótce też stawiły się oddziały Lubomirskiego i Czarnieckiego ściągnięte z Wielkopolski oraz pospolite ruszenie.W sumie pod Warszawą zebrało się ok.28 tys.wojska regularnego i 18 tys.pospolitego ruszenia.29 czerwca przyprowadzone z Zamościa ciężkie działa wybiły wyłom w zewnętrznych obwarowaniach stolicy.Masy czeladzi i chłopów zdobyły zewnętrzne umocnienia.1 lipca garnizon szwedzki skapitulował i zakończyło się oblężenie Warszawy.2 lipca poddał się garnizon Piotrkowa oblegany przez pospolite ruszenie sieradzkie.Już zimą Karol X Gustaw zdał sobie sprawę,że siłami samej Szwecji nie utrzyma zdobyczy w Polsce.Zaczął szukać sprzymierzeńców.Jego wysłannicy dotarli do Bohdana Chmielnickiego,Jerzego Rakoczego i elektora Fryderyka Wilhelma.17 stycznia 1656 roku poseł francuski doprowadził do zawarcia traktatu w Królewcu pomiędzy Karolem X Gustawem i elektorem Fryderykiem Wilhelmem.W myśl jego postanowień elektor przestawał być lennikiem Polski i zostawał lennikiem Szwecji,uzyskując w zamian biskupstwo warmińskie.Plonem tych zabiegów był układ brandenbursko-szwedzki zawarty w Malborku 25 czerwca.Brandenburgia otrzymała województwo poznańskie,kaliskie,łęczyckie i sieradzkie.Garnizony szwedzkie w tych województwach były zastępowane garnizonami brandenburskimi.W lipcu flota 30 okrętów holenderskich,posiłkowana wkrótce 10 okrętami duńskimi zniosła szwedzką blokadę portu gdańskiego i przerzuciła oddział posiłkowy w sile 1300 ludzi dla obrony miasta.28 lipca armia brandenbursko-szwedzka,pod dowództwem Karola Gustawa,ruszyła na Warszawę.W dniach 28-30 lipca w bitwie pod Warszawą król szwedzki pokonał wojska Jana Kazimierza.Polacy wycofali się w rozsypce,lecz za Wieprzem zebrali się ponownie gotowi do dalszej walki.Szwedzi ponownie zajęli Warszawę,ale Karol Gustaw zdecydował wycofać się do Prus Królewskich.Wielkopolskę miał przejąć elektor Fryderyk Wilhelm.Wkrótce więc Szwedzi opuścili stolicę.Dowództwo polskie postanowiło podjąć akcje wymuszające na elektorze zerwanie sojuszu z Karolem Gustawem i w październiku do Prus Książęcych wkroczył korpus hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego,prowadzącego 11 tys.żołnierzy.8 października Gosiewski rozbił pod Prostkami wojska brandenburskie gen.Georga Friedricha Waldecka.Kilka dni później,22 października pod Filipowem,pokonał Gosiewskiego Gustaw Otto Stenbock.W listopadzie wielkopolskie pospolite ruszenie prowadzone przez Piotra Opalińskiego najechało Nową Marchię i ją spustoszyło.12 grudnia za zgodą Jana Kazimierza,Opaliński zawarł ze stanami brandenburskimi rozejm w Sulęcinie.Brandenburczycy obiecali ustąpić z Wielkopolski,co też nastąpiło.Załogi brandenburskie pozostały jedynie w Poznaniu,Kościanie i Kórniku.W końcu roku 1656 Szwedzi utrzymywali się jedynie w prawobrzeżnej części Prus Królewskich,na północnym Mazowszu,w Łowiczu,Krakowie i Tykocinie.
Najazd Jerzego II Rakoczego
Geneza najazdu
Jerzy II Rakoczy nie był rozpatrywany jako potencjalny wróg Rzeczypospolitej po wybuchu wojny senat,a potem Jerzy Lubomirski za przyzwoleniem króla Jana Kazimierza,zaoferował siedmiogrodzianom,że polski król przyjmie do adopcji jego syna,a także sukcesję tronu polskiego po śmierci Jana Kazimierza.Propozycji tej sprzyjały zarówno dobre stosunki polsko-węgierskie,jak i sposób rządów Rakoczego tolerancyjny dla różnowierców.W 1653 roku Rakoczy zawarł przymierze z Polską,jednak zwlekał z decyzją o wkroczeniu do Polski po najeździe szwedzkim.18 maja 1656 roku król szwedzki Karol Gustaw w liście z Malborka proponował Węgrowi połacie ziemi lwowskiej i Rusi Czerwonej jako wielkiemu księciu Halicza w zamian za 2-tysięczny korpus i zaciągi w Siedmiogrodzie.Rokowania szwedzko-siedmiogrodzkie jednak przeciągały się nie tylko na skutek targów obu stron,ale i zmiennej sytuacji wojennej.W tym czasie Jan Kazimierz także próbował wciągnąć Rakoczego do wojny przez rokowania prowadzone przez Jerzego Lubomirskiego i kanclerza Mikołaja Prażmowskiego.W tym czasie Rakoczy prowadził już rozmowy z kozakami Bohdana Chmielnickiego,który był mu niechętny po stracie syna Tymofieja w czasie zdobywania przez wojska polsko-siedmiogrodzkie mołdawskiej Suczawy w 1653 roku.Ostatecznie 7 września 1656 roku Jerzy II Rakoczy zaprzysiągł traktat wieczystej przyjaźni przysłany przez Bohdana Chmielnickiego,co uczyniła i druga strona wraz ze zobowiązaniem do obustronnej pomocy wojskowej.Wpływ na to miała zapewne też postawa Rosji coraz silniej naciskającej na kozaków.3 listopada 1656 roku w polsko-rosyjskiej ugodzie wileńskiej Polacy zgodzili się wręcz oddać carowi Aleksemu koronę polską po śmierci Jana Kazimierza za powstrzymanie Chmielnickiego przed wejściem w sojusz ze Szwecją.Nadal trwały rokowania szwedzko-siedmiogrodzkie,które utrudniały coraz większe żądania Rakoczego.1 grudnia 1656 zakończyły się rokowania polsko-austriackie i cesarz Ferdynand III podpisał traktat przymierza z Polską,zobowiązując się oddać na żołd polski 4 tys.żołnierzy.Nie bez znaczenia był fakt umocnienia się pozycji Rakoczego,który będąc lennikiem Turcji mógł wbrew intencjom Habsburgów próbować zjednoczyć Węgry,co zaszkodziłoby interesom cesarstwa.6 grudnia 1656 roku został zawarty wieczysty sojusz szwedzko-siedmiogrodzki w Radnot na Węgrzech tzw.traktat w Radnot.Akt ten dopełnił plany przyszłego podziału Rzeczypospolitej szwedzki król zatrzymywał dla siebie Prusy Królewskie,Kujawy,północne Mazowsze,Żmudź,Inflanty i Kurlandię,Wielkopolskę przekazywał elektorowi brandenburskiemu i księciu Prus Fryderykowi Wilhelmowi,Ukraina została przekazana Bohdanowi Chmielnickiemu,a województwo nowogródzkie jako księstwo dziedziczne Bogusławowi Radziwiłłowi.Sam Rakoczy miał zyskać m.in.Mazowsze i Małopolskę wraz z dochodowymi złożami soli.W końcu stycznia 1657 przez Karpaty ruszyła do Polski w kierunku na Lwów armia siedmiogrodzka w sile około 25 tys.wojska,do której w Medyce dołączyło ok.8–10 tys.Kozaków pod dowództwem Antona Żdanowicza.W tym samym czasie na Pomorzu doszło 2 stycznia do bitwy pod Chojnicami,gdzie na polskie wojsko na zimowych leżach natarła szwedzka jazda czyniąc niemałe zamieszanie i w rezultacie polska armia cofnęła się aż pod Nakło.Dzięki obiecanym przez królową Ludwikę Marię 120 tys.talarów żołdu Czarniecki na czele 6 tysięcy wojska rusza do Gdańska po króla Jana Kazimierza,po drodze prowadząc wojnę podjazdową,dzięki czemu skutecznie wymknął się Szwedom.26 lutego 1657 roku Czarniecki wraz z królem znalazł się znów w Kaliszu,skąd ruszył w pole,aby przeszkodzić połączeniu się sił szwedzkich i siedmiogrodzkich.
Działania wojenne
W 1657 roku po stronie Szwecji udział w wojnie wziął książę Siedmiogrodu Jerzy II Rakoczy,którego wojska,wspomagane przez Kozaków,osławiły się wielkimi okrucieństwami.Licząca 25 tys.armia siedmiogrodzka wkroczyła do Rzeczypospolitej w styczniu i pomaszerowała na Lwów.Tu doszły Rakoczego wieści o trudnym położeniu szwedzkiego garnizonu w Krakowie,więc zawrócił pod Kraków rezygnując z próby oblegania Lwowa.Po drodze paląc,mordując i rabując takie grody jak Duklę,Rogi,Odrzykoń.Wcześniej Jaśliska,a 16 marca 1657 Krośnianie zwycięsko odparły najazd wojsk Rakoczego.Rakoczy nie był w stanie zdobyć także twierdzy w Łańcucie.21 marca Siedmiogrodzianie zajęli Tarnów.Rakoczy szeroko rozpuścił swe wojska,które zajęły się grabieniem Małopolski,co spowalniało znacznie marsz księcia na Kraków i na czele zaledwie 5 tys.żołnierzy dotarł do miasta dopiero 28 marca.Wzmocniwszy szwedzki garnizon 2,5 tys.żołnierzy ruszył w dół Wisły i dołączył do swej armii maszerującej niemrawo na północ.Na mocy wcześniej zawartych traktatów faktycznie Kraków przypadł Siedmiogrodowi,ale Karol Gustaw pozostawił tam jednak swoją załogę.12 kwietnia wojska Rakoczego i Karola X Gustawa połączyły się pod Ćmielowem.Sojusznicy rozpoczęli pościg za armią koronną Stanisława Rewery Potockiego i litewską Pawła Sapiehy,aby zmusić je do przyjęcia rozstrzygającej bitwy.13 maja Karol X i Rakoczy zajęli Brześć Litewski.Miasto było silnie i nowocześnie ufortyfikowane i broniło go 2 tys.wojska pod dowództwem kasztelana Melchiora Sawickiego,jednak w obliczu silnej armii nieprzyjaciela gotującej się do oblężenia,Sawicki skapitulował.Znaczną część załogi twierdzy wcielono do armii szwedzkiej.Niebawem król szwedzki zaalarmowany grożącą mu wojną z Danią,zdał dowództwo Stenbockowi i pospieszył na Pomorze.Osamotniony Rakoczy poczuł się niepewnie,zdając sobie sprawę z niskiej wartości bojowej swojego wojska.Trzymał się kurczowo korpusu Stenbocka i 17 czerwca 1657(po trzydniowym oblężeniu)wojska szwedzko-siedmiogrodzkie zajęły Warszawę.Stolicy bronił garnizon ppłk.Eliasza Łąckiego liczący ok.1500-1800 żołnierzy.20 czerwca Stenbock otrzymał królewski rozkaz,aby odłączył się od Rakoczego i podążył za swym monarchą do Szczecina.W tej sytuacji przestraszony i osamotniony Rakoczy rozpoczął odwrót,a ruszył za nim Stefan Czarniecki prowadzący 10 tys.jazdy(w tym 1000 Tatarów).Ponadto w okresie od maja do lipca Lubomirski,nie mogąc doczekać się na sprzymierzonych Tatarów,ruszył z akcją odwetową na Siedmiogród,gdzie palono,rabowano i zabijano bez litości.11 lipca pod Magierowem Czarnecki zniszczył tylną straż wojsk siedmiogrodzkich(kozacką),a później dopadł uciekającego przeciwnika na Podolu i rozbił pod Czarnym Ostrowem.Rakoczy wycofał się do Międzyboża nad Bohem i zgłosił chęć kapitulacji,którą przyjęto 23 lipca.Na czele resztek wojsk ruszył Rakoczy do Siedmiogrodu,ale 26 lipca pod Skałatem dopędzili go Tatarzy.Książę Jerzy II Rakoczy uciekł,a dowództwo wojsk przejął Janos Kemeny.W ciągłych walkach z Tatarami Węgrzy dotarli do Wiśniowczyka za Trembowlą i tu bronili się w warownym obozie.31 lipca Tatarzy zdobyli obóz zginęło 500,a w jasyr poszło 11 tysięcy Węgrów i Mołdawian,a armia siedmiogrodzka przestała istnieć.W sierpniu pod Krakowem stanęła armia cesarska(17-18 tys.żołnierzy)pod dowództwem feldmarszałka Melchiora von Hatzfeldta,wspierając wojska polskie.4 sierpnia 1657 roku wojska królewsko-cesarskie szykowały się do szturmu,gdy nadszedł rozkaz od księcia Rakoczego,oblężonego w tym czasie przez siły tatarsko-polskie,nakazujący Węgrom pod rozkazami Jana Bethlena oddanie Krakowa.Osamotniony szwedzki garnizon gen.Pawła Wirtza skapitulował dopiero dnia 18 sierpnia na honorowych warunkach i zakończyło się oblężenie Krakowa.4 września Jan Kazimierz uroczyście wjechał na Wawel,lecz całe miasto było wyniszczone w wyniku 2-letniej okupacji.W rezultacie najazdu Rakoczy,niedoszły polski król,musiał zapłacić 3 mln złotych kontrybucji,utracił wszystkie łupy wojenne,a niedobitki jego armii znalazły się w tatarskiej niewoli.Wkrótce na osłabiony Siedmiogród uderzyli Turcy,pozbawiając go wpływów w Mołdawii,a sam Rakoczy został śmiertelnie ranny w bitwie pod Floresti i umarł w 1660.
Po najeździe Rakoczego
W sierpniu załogi brandenburskie opuściły Poznań,Kościan i Kórnik.W obcych rękach pozostała tylko część Prus Królewskich(Malbork,Elbląg,Sztum,Brodnica,Gdańska Głowa,Grudziądz i Toruń).Siły szwedzkie w tym rejonie liczyły ok.8 tys.żołnierzy pod komendą księcia Adolfa Jana.Decydujące walki o Prusy Królewskie dowództwo polskie odłożyło do wiosny roku następnego,co ustalono w czasie narady w Poznaniu w dniu 26 listopada.W roku 1657 Rzeczpospolita uregulowała swoje stosunki z elektorem Fryderykiem Wilhelmem.19 września zawarto traktat w Welawie,gdzie Polska zrezygnowała ze zwierzchności lennej nad Prusami Książęcymi,dzięki czemu Prusy stały się suwerennym państwem.Uzupełnił go traktat zawarty 6 listopada w Bydgoszczy(tzw.traktaty welawsko-bydgoskie),który wiązał Rzeczpospolitą i elektora wieczystym przymierzem.Wojska brandenburskie otrzymały prawo przemarszu do Prus przez Pomorze Gdańskie i elektor mógł też prowadzić werbunek na terytorium Rzeczypospolitej.
Odzyskanie Torunia
Polskie plany wojenne na rok 1658 przewidywały działania oblężnicze w Prusach Królewskich przy użyciu posiłkowych wojsk Cesarstwa,dowodzonych przez Raimondo Montecuccolego.Z sił polskich skierowano do walki korpus Krzysztofa Grodzickiego(3 tys.ludzi),pułk jazdy Jana Sapiehy(1000 szabel) i dywizję Stefana Czarnieckiego(4 tys.jazdy).Współdziałać z siłami polsko-cesarskimi miały wojska brandenburskie pod komendą Bogusława Radziwiłła.Pierwszym celem miało być odzyskanie Torunia,miasta o kluczowym znaczeniu strategicznym,a zarazem nowocześnie ufortyfikowanego.Garnizon szwedzki w Toruniu liczył 2420 ludzi pod komendą generała majora Bartholda Hartwiga von Bülowa.1 sierpnia gen.de Souches razem z korpusem Grodzickiego rozpoczął regularne oblężenie Torunia.We wrześniu pod Toruń napłynęły oddziały Lubomirskiego.W sumie w walkach o miasto wzięło udział 18,7 tys.żołnierzy polskich i 4,6 tys.cesarskich.Ostrzał artyleryjski miasta rozpoczęto w październiku.Szturm generalny został przypuszczony w nocy z 16 na 17 listopada i zdobyto trzy bastiony,co przesądziło o kapitulacji szwedzkiego garnizonu 30 grudnia.Toruń powrócił w polskie ręce,a na pozostałym obszarze Prus Królewskich wojska polskie i brandenburskie Radziwiłła utrudniały garnizonom szwedzkim komunikację i aprowizację.Gdy do wojny ze Szwecją przystąpiła też Dania,Stefan Czarniecki na czele 4,5 tys.żołnierzy przeprawił się przez Odrę pod Kostrzynem.12 października znalazł się pod Hamburgiem,a 16 października dotarł pod Szlezwik.Dywizja polska brała udział w przeprawie sił brandenburskich na wyspę Als,zakończonej jej opanowaniem.
Walki o Prusy Królewskie
W 1659 dowódca wojsk szwedzkich feldmarszałek Lorens von der Linde wycofał piechotę do największych twierdz:Malborka,Głowy Gdańskiej,Grudziądza i Brodnicy,natomiast jazdę szwedzką skupił pod Malborkiem.W sierpniu siły Rzeczypospolitej odzyskały Grudziądz,natomiast w grudniu oddziały gdańskie zdobyły Głowę,a wkrótce poddał się też wygłodzony garnizon szwedzki w Brodnicy.Kontynuowano oblężenie Malborka,a wojska brandenburskie i polskie kilkakrotnie blokowały Elbląg,lecz blokady te nie miały charakteru ciągłego i dopiero w grudniu podjęto regularne oblężenie miasta.Wojnę zakończył pokój oliwski zawarty 3 maja 1660.
Skutki wojny
Wojna i okupacja prawie całego kraju przez potop wojsk szwedzkich,spowodowały w Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia materialne,wielkie straty dóbr kulturalnych,zagrabionych przez okupanta,także znaczne straty ludnościowe na skutek działań wojennych,głodu i chorób,a wreszcie utratę zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi i przypieczętowanie tego samego odnośnie Inflant.Traktaty welawsko-bydgoskie pozwoliły na umocnienie Brandenburgii na arenie międzynarodowej.Kolejnym widocznym do dziś dnia skutkiem wojny są straty materialne i kulturowe.Pomimo,że większość polskich zamków i twierdz poddawała się Szwedom bez walki,to zostały zniszczone i złupione jako potencjalne miejsca oporu.Wiele ze świetnych niegdyś rezydencji po potopie szwedzkim nigdy nie zostało odbudowane i nie odzyskało świetności,a wizerunki niektórych z nich znamy dzięki pracy szwedzkiego wojskowego Erika Dahlbergha.Rozgrabiono nie tylko biblioteki i skarbce,wywożono też relikwie świętych(np.św.Stanisława z Krakowa)czy detale architektoniczne(np.marmurowe delfiny z fontanny w zamku królewskim w Warszawie).Wojna przyczyniła się również do zaostrzenia polityki wobec protestantów,którzy wskutek rosnącej wrogości katolików i państwa począwszy od końca XVI wieku zaczęli masowo współpracować ze Szwedami przeciwko Polsce.Efektem tej polityki było między innymi wygnanie braci polskich(arian)w 1658.Polscy luteranie i kalwiniści uniknęli banicji,co najprawdopodobniej wynikało z poparcia,jakim te wyznania cieszyły się w krajach sąsiednich.Po wojnie Sejm wprowadził karę śmierci za odstępstwo od katolicyzmu(rok 1668).
Ciekawostki
  • W chwili rozpoczęcia najazdu szwedzkiego Rzeczpospolita prowadziła od stycznia 1654 roku wojnę z Rosją,których wspomagali Kozacy Bohdana Chmielnickiego.Absorbowało to liczne oddziały koronne,które nie mogły tym samym brać udziału w walce przeciwko Szwedom.
  • Wydarzenia historyczne potopu szwedzkiego polski powieściopisarz Henryk Sienkiewicz opisał w części Trylogii zatytułowanej Potop.Jednak historia o oblężeniu i heroizmie obrońców twierdzy jasnogórskiej(18 listopada–26 grudnia 1655),którą prezentuje Henryk Sienkiewicz w swoim dziele,jest niewątpliwie napisana ku pokrzepieniu serc(choć oparta na faktach).Wśród oblegających klasztor przeważały zaciężne wojska niemieckie pod dowództwem gen.Burcharda Müllera von der Lühnen.Przeor Augustyn Kordecki do końca walk nie stracił nadziei na obronę Jasnej Góry.
  • Straty poniesione przez Rzeczpospolitą w potopie szwedzkim są porównywalne do strat Rzeczypospolitej w II wojnie światowej.
  • Nazwa potop szwedzki dla tej wojny jest nie do końca słuszna,bowiem za nieszczęścia Rzeczypospolitej nie można jedynie winić Szwecji.Szybkie sukcesy militarne nie były tylko związane ze sprawnością bojową weteranów wojny trzydziestoletniej,ale i z ogólną niechęcią do króla Jana Kazimierza,co zaowocowało niechęcią do walki zwłaszcza w początkowym okresie wojny.Niechęć ta związana też była z zaległościami w wypłatach żołdu,skarb państwa był osłabiony wobec prowadzenia kilku wojen naraz,co szczególnie zauważalne było w kampanii na Litwie w czasie wojny polsko-rosyjskiej.Co więcej oddziały szwedzkie nie opierały się w tym czasie tylko na rekrutach szwedzkich,ale także na najemnikach niemieckich,czeskich czy angielskich.Wojska szwedzkie wsparli też sami Polacy,a w czasie całej kampanii wyraźnie było widać także walkę o nowych rekrutów(działania Czarnieckiego i Lubomirskiego,bitwa pod Gołębiem).
Wydarzenia militarne w trakcie Potopu szwedzkiego
Kampania 1655
  • bitwa pod Ujściem,24 lipca 1655,zwycięstwo Szwedów
  • bitwy pod Sobotą i Piątkiem,2 września 1655,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Żarnowem,16 września 1655,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Nowym Dworem,21 września 1655,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Wojniczem,3 października 1655,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Kościanem,4 października 1655,zwycięstwo Polaków(lecz musieli się wycofać)
  • oblężenie Krakowa,25 września–17 października 1655,zwycięstwo Szwedów
  • oblężenie Jasnej Góry,18 listopada–27 grudnia 1655,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Krosnem 7 grudnia 1655 przełomowe zwycięstwo chorągwi por.Gabriela Wojniłłowicza nad Szwedami i nad oddziałami płk.A.Prackiego.
Kampania 1656
  • bitwa pod Gołębiem,19 lutego 1656,zwycięstwo militarne Szwedów,taktyczne Polaków
  • bitwa pod Jarosławiem,15 marca 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Niskiem,28 marca 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Kozienicami,6 kwietnia 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Warką,7 kwietnia 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Kłeckiem,7 maja 1656,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Warszawą,28-30 lipca 1656,zwycięstwo Szwedów
  • bitwa pod Łowiczem,25 sierpnia 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Lubrzem,28 sierpnia 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Prostkami,8 października 1656,zwycięstwo Polaków
  • bitwa pod Filipowem,22 października 1656,zwycięstwo szwedzko-brandeburskie-pruskie
Kampania 1657
  • bitwa pod Chojnicami,2 stycznia 1657,zwycięstwo Szwedów
  • starcie pod Toruniem,20 marca 1657,
  • oblężenie Warszawy(1657),14-17 czerwca 1657,zwycięstwo szwedzko-siedmiogrodzko-kozackie
  • bitwa pod Magierowem,11 lipca 1657,zwycięstwo polsko-tatarskie
  • bitwa pod Czarnym Ostrowem,20 lipca 1657,zwycięstwo polsko-tatarskie
  • bitwa pod Skałatem,23 lipca 1657,zwycięstwo Tatarów
  • oblężenie Krakowa sierpień 1657,zwycięstwo polsko-niemieckie
  • oblężenie Poznania lipiec–sierpień 1657,zwycięstwo polskie
Kampania 1658
  • oblężenie Torunia,1 sierpnia-30 grudnia 1658,zwycięstwo polsko-austriacko-brandenburskie
Kampania 1659
  • bitwa pod Szkudami,18 maja 1659,zwycięstwo Polaków
  • szturm na Grudziądz,29-30 sierpnia 1659,zwycięstwo Polaków
  • starcie pod Głową,26 października 1659,zwycięstwo Polaków
  • kapitulacja szwedzkiej załogi Głowy Gdańskiej,22 grudnia