piątek, 6 marca 2015

Nowy Port

Kaszb.Fôrwôter,niem.Neufahrwasser dzielnica Gdańska położona przy ujściu Martwej Wisły.Graniczy od zachodu z Brzeźnem,od południa z Letnicą,a przez Martwą Wisłę z Przeróbką.Dzielnica ma charakter mieszkaniowo-portowy,dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłowy.Wzdłuż nabrzeży rozciągają się tereny Portu Gdańsk.Na terenie osiedla znajduje się jedna z dwóch czynnych zajezdni tramwajowych w Gdańsku oraz dwie nieczynne w ruchu pasażerskim stacje kolejowe,które w latach 1951−2003 obsługiwała Szybka Kolej Miejska w Trójmieście.
Toponimia
Dawniejsza,niemiecka nazwa dzielnicy"Neufahrwasser"pochodzi od Neues Fahrwasser,czyli"nowy tor wodny" i w XVIII wieku oznaczała pierwotnie akwen pomiędzy wybrzeżem w Nowym Porcie a wyspą w miejscu dzisiejszego półwyspu Westerplatte,obecny Kanał Portowy.Nazwę tę przeniesiono następnie na powstającą od 1772 r.położoną nad Kanałem Portowym osadę.W języku polskim pod koniec XIX wieku zaczęto używać nazwy w brzmieniu Nowyport lub Nowy Port,co dobrze określało dzielnicę w stosunku do"starego"portu Gdańska położonego na Motławie.
Warunki naturalne
Nowy Port jest dzielnicą mieszkaniowo-portową,dawniej mieszkaniowo-portowo-przemysłową,znajdującą się w północnej części miasta nad brzegiem morza.Dzielnica w całości leży w mezoregionie Pobrzeże Kaszubskie,zachodnia i północno-zachodnia granica dzielnicy(ze Stogami z Przeróbką)jest granicą pomiędzy mezoregionami Stogi leżą już na Mierzei Wiślanej.Na terenie Nowego Portu znajduje się stacja meteorologiczna.Temperatury notowane w Nowym Porcie są minimalnie niższe niż te obserwowane w innych okolicznych stacjach.Różnica ta jest szczególnie widoczna wiosną i jesienią.
Zabudowa
Obiekty portowe
Znaczna część terenu dzielnicy,położona wzdłuż Kanału Portowego i Martwej Wisły,leży w granicach morskiego portu Gdańsk.Zarząd przedsiębiorstwa Morski Port Gdańsk SA ma siedzibę przy ul.Zamkniętej 18.
Najważniejsze obiekty portowe w Nowym Porcie to,zaczynając od zachodu:
  • Basen Władysława IV z nabrzeżami WOC I i WOC II;
nad Kanałem Portowym:
  • Nabrzeże Kpt.Ziółkowskiego;
  • Kapitanat Portu Gdańsk przy ul.Przemysłowej 4;
  • Baza Promowa PŻB przy ul.Przemysłowej 1;
  • Nabrzeże Oliwskie;
oraz,na południowym skraju dzielnicy,nad Martwą Wisłą;
  • Nabrzeże Zbożowe.
Przy ul.Na Zaspę 57 znajduje się siedziba Portowej Straży Pożarnej"Florian",której oddział I stacjonuje w Nowym Porcie.Z portem gdańskim związany jest też Morski Oddział Straży Granicznej,którego komenda zlokalizowana jest w zabytkowych koszarach przy ul.Oliwskiej 35.
Obiekty mieszkalne
Zabudowę mieszkaniową Nowego Portu można podzielić na dwie zasadnicze części:starszą, w której dominują przedwojenne kamienice,często w złym stanie technicznym,oraz nowszą,w której dominują bloki z prefabrykatów,w tym jedyny poza Przymorzem Wielkim falowiec.
Zabytki
Na terenie Nowego Portu znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:
  • zespół urbanistyczny osady portowej,pochodzący z XVIII wieku(nr rej.846 z 8 VI 1982)
  • zespół kościoła parafialnego pw.św.Jadwigi przy ul.ks.Góreckiego 18(nr rej.937 z 4 VII 1985), obejmujący:
    • kościół,wzniesiony w latach 1856–58
    • dom parafialny,wzniesiony w 1925 r.
    • murowano-drewniana plebania,pochodząca z 1920 r.(obecnie dom mieszkalny)
    • drewniany budynek gospodarczy,wzniesiony w 1920 r.
    • Morski Kościół Misyjny franciszkanów reformatów pw.Niepokalanego Serca Marii przy ul.Oliwskiej 2,wzniesiony w latach 1902–04 jako kościół ewangelicki(nr rej.936 z 4 VII 1985)
    • latarnia morska"Wieża Pilotów"przy ul.Przemysłowej 6a,wzniesiona w latach 1893–94(nr rej.A-1797 z 30 XI 2006),pełniąca obecnie funkcję muzealną
    • dworek przy ul.Starowiślnej 2,wzniesiony w XVIII w.bądź pierwszej połowie XIX wieku,prawdopodobnie dla Matthiasa Broschkego(nr rej.420 z 30 X 1971 w rejestrze zabytków błędnie określany jako dawna karczma),od jednego z późniejszych właścicieli zwany Dworem Fischera;do 2008 r.użytkowany jako dom mieszkalny,obecnie po wykwaterowaniu lokatorów niezamieszkały.13 stycznia 2014 w obiekcie wybuchł pożar.
    • łaźnia z salą gimnastyczną przy ul.Strajku Dokerów 5,pochodząca z 1905 r.(nr rej.A-1829 z 10 VII 2009,obecnie Centrum Sztuki Współczesnej)
Przygotowywane są decyzje o wpisie do rejestru kolejnych obiektów,m.in.eklektycznej kamienicy z 1883 r.z figurą Ateny na fasadzie przy ul.Rybołowców 9 i socrealistycznego"Morskiego Domu Kultury"z 1954 r.przy ul.Marynarki Polskiej 15.Inne ważne obiekty zabytkowe,niewpisane do rejestru to m.in.zespół koszarowy z l.1883-85 przy ul.Kasztanowej i Oliwskiej,zajezdnia tramwajowa przy ul.Władysława IV czy kilka domków robotniczych przy ul.Wilków Morskich(pozostałość osiedla wybudowanego przez Fundację Abegga,w latach 1891-94).
Historia
Przed 1817
Dawne nazwy:Neufahrwasser(1772 r.)Danzig-Neufahrwasser(1906 r.)W 1454 r.tereny Mierzei Wiślanej zostały przyznane Gdańskowi Wielkim Przywilejem.Gdańsk wszedł w posiadanie tych obszarów w XVII/XVIII wieku.Nowy Port został lokowany pod koniec XVIII wieku,jako osada portowa konkurencyjna dla Gdańska,jednak osada rybacka istniała już tu wcześniej,przynajmniej od XVI wieku.W XVI wieku na terenie obecnego Nowego Portu odbyła się bitwa pomiędzy wojskami króla Polski Stefana Batorego a miastem Gdańsk,zakończona ugodą.Od tego czasu Nowy Port,leżący faktycznie poza Gdańskiem,był przez Gdańsk lub przez cystersów kontrolowany.W 1698 r.został założony cmentarz u zbiegu ulic Władysława IV i Wyzwolenia,na którym chowano żołnierzy z załogi Szańca Zachodniego,a od końca XVIII wieku także mieszkańców,zarówno protestantów jak i katolików.Teren cmentarza był powiększany,po 1855 r.był przeznaczony już wyłącznie dla ewangelików(katolicy otrzymali odrębny cmentarz).Został zamknięty po 1945 r. i następnie zlikwidowany,a na jego miejscu powstał skwer.W 1772 r.podczas pierwszego rozbioru Polski,teren Nowego Portu,w przeciwieństwie do Gdańska,znalazł się na terenie Prus i powstała w nim komora celna.Władze pruskie,pragnąc zdobyć Gdańsk,chciały osłabić go ekonomicznie,stąd zbudowały pod koniec XVIII wieku osadę portową i zachęcały kapitanów statków,by towary zostawiali już w Nowym Porcie,a nie w Gdańsku.W 1793 r.również Gdańsk znalazł się w granicach Prus,co spowodowało brak granicy pomiędzy Nowym Portem a Gdańskiem.Ponieważ nie było sensu utrzymywać dwóch portów w tak niewielkiej odległości od siebie,połączono w 1806 r.oba kapitanaty,tworząc de facto jeden port.W 1785 r.powstała w Nowym Porcie szkoła elementarna.Coraz większy tonaż budowanych statków oraz niski stan rzek Wisły i Motławy spowodował konieczność przebudowy portu gdańskiego(na Motławie)jednakże już w 1807 r.okazało się, żeport w Gdańsku będzie zbyt mały.Spowodowało to wzrost znaczenia portu w Nowym Porcie,który mógł przyjmować znacznie większe jednostki.W 1812 r.podczas wojen napoleońskich,na teren państwa pruskiego wkroczyli Rosjanie,oblegając w styczniu 1813 r.Nowy Port,broniony przez wojska francuskie.Osada wyszła z oblężenia zrujnowana,po wojnie jednak nastąpił wielki rozwój osady,a w szczególności portu.W 1814 r.w Gdańsku utworzono zarząd policji,który w swoim zasięgu działania miał nie tylko miasto Gdańsk,ale również nieleżący jeszcze w granicach miasta Nowy Port,którego niewielka część,biorąc pod uwagę granice dzielnicy po reformie z 1992 r.została włączona do miasta już 17 marca 1814.
1817–1920
W 1817 r.Nowy Port został przyłączony do Gdańska,a znajdujący się na terenie dzielnicy port morski stał się drugim portem w mieście.Wówczas to Nowy Port zaczął rozwijać się jeszcze bardziej dynamicznie niż wcześniej.W 1831 r.Gdańsk nawiedziła epidemia cholery.Epidemia ta na terenie miasta rozpoczęła się na terenie Nowego Portu,gdzie zaczęli chorować na nią robotnicy.W 1840 r.port w Nowym Porcie przestał oficjalnie istnieć jako osobny obiekt,gdyż został połączony z portem na Motławie.Dość istotnym impulsem do fuzji stała się ostra zima,która spowodowała odcięcie tradycjnej drogi do portu na Motławie i konieczność przepływania przy nabrzeżu Nowego Portu(Martwą Wisłą).W latach 40.XIX wieku do Nowego Portu zaczęła docierać komunikacja publiczna.Powozy były własnością prywatną,ale kursowanie było kontrolowane przez miasto.W tym samym czasie na terenie portu zadebiutowały parowe holowniki,które spowodowały znaczny wzrost przepustowości portu.W 1848 r.nastąpił bunt robotników portowych,którzy wcześniej holowali statki ręcznie.Władze miejskie zawiesiły działalność służb holownicznych.Holowniki wróciły jednak do służby już w 1849 r.W 1855 r.katolicy otrzymali własny cmentarz u zbiegu ulic Wolności i Góreckiego,który funkcjonował tylko do 1886 r.W 1928 r.jego teren został przekształcony w park,a w latach 60.XX wieku na jego miejscu zbudowano betonowy obiekt usługowy.Nowy cmentarz katolicki został uruchomiony w 1866 r.przy ul.Góreckiego i funkcjonuje nadal(cmentarz w Nowym Porcie).W latach 20.XX wieku został powiększony w kierunku wschodnim.W latach 1857–1858 zbudowano kościół,który obecnie jest własnością parafii rzymskokatolickiej pw.Św.Jadwigi Śląskiej.W latach 60.XIX wieku gdański port przeżywał trudności gospodarcze,związane z zaniedbaniami i niedoinwestowaniem.W petycji do władz pruskich stwierdzono,że w Prusach nie ma drugiego portu,który musi obsługiwać taką ilość statków(około 3000 rocznie) i jednocześnie byłby tak zaniedbany.Gdańska korporacja kupiecka żądała przesunięć środków inwestycyjnych z małych portów na terenie Pomorza Zachodniego na rzecz portu w Gdańsku.Mimo podwojenia żeglugi w Nowym Porcie,w latach 60.Port nie został rozbudowany.Jedyną istotną inwestycją była wybudowana w 1867 r.linia kolejowa,łącząca centrum Gdańska z Nowym Portem(linia kolejowa nr 249).Linia kolejowa oprócz tego,że spowodowała możliwość całorocznej pracy przeładunkowej na kierunku ląd-statki,spowodowała też rozwój dzielnicy.W 1891 r.zostały przyłączone grunty wsi Brzeźno(wokół Basenu Wolnocłowego).W 1891 r.w Nowym Porcie powstała pierwsza linia tramwajowa,łącząca Nowy Port(obecny przystanek kolejowy Gdańsk Brzeźno)z Brzeźnem.Linia ta nie była połączona z żadną inną gdańską linią tramwajową.W 1894 r.otwarto latarnię morską,która oprócz wskazywania drogi okrętom i samolotom,posiadała kulę czasu umożliwiającą synchronizowanie zegarów.W 1899 r.w Nowym Porcie powstały Gdańskie Tramwaje Elektryczne,będące filią drezdeńskiego Towarzystwa Akcyjnego Kummer.Połączono wówczas sieci tramwajowe,przez co Nowy Port zyskał połączenie tramwajowe z Wrzeszczem przez Brzeźno oraz linię łączącą Nowy Port ze Śródmieściem,przechodzącą przez obecne tereny stoczniowe.W 1899 r.wybudowano również zajezdnię,służącą do dziś.Szczególnie dynamiczny okres w rozwoju dzielnicy przypada jednak na początek XX wieku.W latach 1902-1909 w Nowym Porcie powstało 126 nowych budynków mieszkalnych,głównie przeznaczonych dla robotników,szybciej budowano tylko w znacznie większym terytorialnie i ludnościowo Wrzeszczu(364 domy).W 1906 r.dzielnica została skanalizowana.Podczas I wojny światowej produkcja przemysłowa Nowego Portu była podporządkowana celom militarnym,a dotychczasowy port handlowy został przekwalifikowany na port wojenny.W 1919 r.na skutek kryzysu,jedna z linii tramwajowych do Nowego Portu została zawieszona na niemal cały rok.
1920–1945
Po wejściu w życie postanowień traktatu wersalskiego Gdańsk stał się wolnym miastem,port został przekazany w zarząd Rady Portu i Dróg Wodnych.Opuszczone przez wojsko koszary przy ul.Kasztanowej/Oliwskiej zostały 11 marca 1922 przyznane na własność rządowi polskiemu,który urządził w nich tzw.etap emigracyjny.W późniejszych latach w obiekcie tym znajdowało się wiele mieszkań zajmowanych przez obywateli polskich pracujących w Wolnym Mieście Gdańsku,świetlica Związku Polaków,szkoła podstawowa Macierzy Szkolnej,sala sportowa,Dom Harcerza oraz kaplica pw.Matki Boskiej Częstochowskiej,której rektorem był ks.Marian Górecki.W 1928 r.zajezdnia w Nowym Porcie została zbudowana od podstaw i w tym kształcie istnieje bez większych zmian do dziś.W 1929 r.przeniesiono torowisko z terenów stoczniowych na obecną ulicę Marynarki Polskiej linia ta otrzymała taki przebieg,jaki ma obecnie.1 września 1939 ostrzał z okrętu Schleswig-Holstein,cumującego w Nowym Porcie oraz z Latarni Morskiej rozpoczął II wojnę światową.Wielu Polaków mieszkających w dzielnicy zostało w tym dniu aresztowanych.Równocześnie władze niemieckie przejęły dawny kompleks koszarowy przy ul.Kasztanowej/Oliwskiej,gdzie powstał obóz przejściowy Nowy Port(Zivilgefangenenlager Neufahrwasser)oraz komenda obozów jenieckich,pod którą podlegały jeszcze dwa inne obozy na Pomorzu(do 31 marca 1940).W lutym 1945 r.z Nowego Portu rozpoczęła się ewakuacja niemieckiej ludności Gdańska.30 marca 1945 do Nowego Portu wkroczyły wojska radzieckie.W wyniku działań wojennych port został doszczętnie zniszczony.
1945–1989
W 1951 r.utworzono Szybką Kolej Miejską,obsługującą początkowo odcinek Gdańsk Główny Gdańsk Nowy Port.7 listopada 1954,w 37.rocznicę rewolucji październikowej,został otwarty Morski Dom Kultury z kinem.W 1961 r.w Nowym Porcie powstał Zespół Szkół Morskich,przekształcony w 1974 r.w Morskie Liceum Zawodowe,szkoła ta miała za zadanie kształcić przyszłych marynarzy.W latach 60.zajezdnia Nowy Port została zmodernizowana.W latach 70.gdańskie porty szybko się rozwijały,a wraz z nimi rozwijała się dzielnica portowa Nowy Port.W 1984 r.latarnia morska przestała pełnić funkcję nawigacyjną.
Po 1989 r.
15 grudnia 2002 lub w 2003 r.skrócono linię Gdańsk Główny Gdańsk Nowy Port,do przystanku Gdańsk Brzeźno.Linia ta została ostatecznie zamknięta w czerwcu 2004 r.W 2004 r.latarnia morska w Nowym Porcie została otwarta dla zwiedzających.W latach 2007-2009 zostały zbudowane Kamienice Magellana przy ul.Wyzwolenia(zespół dwóch trzypiętrowych budynków).
Transport i komunikacja
Komunikacja zbiorowa zaczęła docierać ze Śródmieścia do Nowego Portu w latach 40.XIX wieku,kiedy to wprowadzono prywatną,ale regulowaną przez miasto komunikację powozową.
Kolej
Na terenie dzielnicy znajdują się dwie zamknięte stacje,obsługiwane wcześniej przez SKM w Trójmieście:Gdańsk Nowy Port i Gdańsk Brzeźno.Linia do Nowego Portu powstała w 1867 r.początkowo łącząc stację czołową przy Dworcu Brama Nizinna przez tereny ówczesnej wsi Zaspa z nabrzeżem Kanału Portowego.Linia od początku obsługiwała zarówno przewozy towarowe,jak i pasażerskie.Przed 1938 r.stacja zmieniła nazwę z Neufahrwasser na Danzig Neufahrwasser,a stacja Brösen na Danzig Brösen.W 1951 r.powstała szybka kolej miejska,która połączyła Nowy Port z Gdańskiem Głównym.15 grudnia 2002 skrócono linię Gdańsk Główny Gdańsk Nowy Port do przystanku Gdańsk Brzeźno.24 czerwca 2005 ostatecznie zlikwidowano linię Gdańsk Główny Gdańsk Nowy Port.O 18.55 odjechał ostatni pociąg z Gdańska Brzeźna.Przyczyną likwidacji tej linii była niska frekwencja,spowodowana konkurencją ze strony komunikacji miejskiej,a zwłaszcza tramwajów linii 10,13 i 15.Po likwidacji ruchu pasażerskiego linia jest używana w ruchu towarowym,obsługując port.W 2006 r.rozebrano linię kolejową nr 722 prowadzącą do Nabrzeża Wiślanego w Porcie Gdańskim.Ruch pociągów na tej linii był bardzo uciążliwy dla mieszkańców,gdyż biegła ona przez tereny mieszkalne dzielnicy.Powodowało to,że mimo zachowania szczególnej ostrożności i jazdy z maksymalną prędkością 20 km/h dochodziło do kolizji z pociągami.Zadanie rozebranej linii przejęła linia kolejowa z Zaspy Towarowej przez teren elektrociepłowni"Wybrzeże"do Nabrzeża Wiślanego,leżąca już poza terenem Nowego Portu.
Drogi krajowe
W Nowym Porcie,przy przystani promowej,rozpoczyna się droga krajowa nr 1.Droga ta przebiega ulicami Przemysłową,Oliwską,Rybołowców,Wolności,Marynarki Polskiej,a w przeciwnym kierunku,zamiast przez Rybołowców,prowadzi ulicą Władysława IV.
Tramwaje
Na terenie dzielnicy znajduje się zajezdnia tramwajowa oraz dwie pętle uliczne.Do dzielnicy docierają:linia nr 1 z pętli Chełm Witosa przez Dworzec Główny,nr 5 z pętli Strzyża przez Wrzeszcz i Brzeźno,nr 7 z pętli Łostowice Świętokrzyska oraz nr 10 z pętli Siedlce przez Dworzec Główny.W r.2013 zawieszono kursowanie do dzielnicy linii 4 z Zaspy(wcześniej z Jelitkowa)oraz nr 14 z przystanku"Urząd Miejski"przez Dworzec Główny.Torowisko na terenie dzielnicy ma kształt podwójnej pętli ulicznej o wspólnym odcinku na ulicy Wolności.Większa pętla wiedzie ulicami Rybołowców,Wolności,Władysława IV,Oliwską i korzystają z niej linie 5 i 7,mniejsza natomiast w stronę Letnicy ulicami Wolności,Władysława IV,Strajku Dokerów,Góreckiego i Marynarki Polskiej,przejeżdżają nią linie 1 oraz 10.Tramwaje elektryczne pojawiły się w Nowym Porcie już w XIX wieku.Linie do Nowego Portu wielokrotnie zmieniały swój przebieg,obecny przebieg linii z centrum Gdańska został wytyczony w 1929 r.Zajezdnia posiada schemat,który bez większych zmian pochodzi z ostatniej modernizacji w latach 60.
Autobusy miejskie
Na terenie dzielnicy jeżdżą autobusy miejskie linii 148(z Żabianki SKM),158(z Wrzeszcza) i 188(z Zaspy SKM).Linia nr 148 łączy Nowy Port z Żabianką SKM.Jedzie przez Nowy Port ulicami Wyzwolenia,Marynarki Polskiej,Wolności(gdzie linia biegnie tą samą drogą co 188 i linie tramwajowe) i Władysława IV do zajezdni tramwajowej.Z powrotem linia prowadzi ulicami Władysława IV,Na Zaspę,Ks.Mariana Grójeckiego.Linia nr 188 łączy Nowy Port z Zaspą SKM.Jedzie przez Nowy Port ulicami Oliwską,Rybołowców,Wolności(gdzie linia biegnie tą samą drogą co 148 i linie tramwajowe) i Władysława IV do zajezdni tramwajowej.Z powrotem linia biegnie ulicami Władysława IV,Na Zaspę.Komunikację nocną zapewniają linie N2(Nowy Port Brzeźno Wrzeszcz Piecki Łostowice Świętokrzyska)oraz N12(Jasieńska Migowo Piecki Suchanino Dworzec Główny Nowy Port Brzeźno Żabianka SKM).
Kultura i edukacja
Galeria Sztuki Współczesnej NPS
W Nowym Porcie znajduje się Galeria Sztuki Współczesnej.Galeria działa od 6 maja 2009,powstała z inicjatywy Marcina Bildziuka.Galeria funkcjonuje przy powstałym w 2008 r.Stowarzyszeniu Nowy Port Sztuki.Od 2009 r.uczestniczy w projekcie Noc Muzeów.W 2010 r.w galerii miała miejsce wystawa Tadeusz Kantor Dziś są moje urodziny,zorganizowana w XX rocznicę śmierci artysty we współpracy z Cricoteką Ośrodkiem Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora.
Szkoły ponadgimnazjalne
Na terenie Nowego Portu znajdują się trzy szkoły:
  • IV LO Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 5
  • Zespół Szkół Morskich im.Bohaterskich Obrońców Westerplatte
  • Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa(budynek Morskiego Domu Kultury)
Sport
Na terenie dzielnicy działa klub Portowiec Gdańsk,założony w 1957 r. i po 40-letniej przerwie reaktywowany w 2009 r.Klub posiada drużynę piłki nożnej,w sezonie 2010/11 występującą w A klasie.Klub rozgrywa swoje mecze na boisku Zespołu Szkół Morskich.Przed II wojną światową na terenie dzielnicy działały:FC Comet Neufahrwasser założony przed 1909 r.zlikwidowany przed 1914 r.oraz działający w latach 1919-1945 SV Neufahrwasser.
Kościoły i związki wyznaniowe
Kościoły i zakony rzymskokatolickie
Teren dzielnicy znajduje się w granicach rzymskokatolickiej parafii pw.Św.Jadwigi Śląskiej.Kościół parafialny został zbudowany w latach 1857–1858.Przy ulicy Oliwskiej znajduje się Morski Kościół Misyjny pw.Niepokalanego Serca Maryi,użytkowany przez franciszkanów reformatów.
Polityka i administracja
Na terenie dzielnicy Nowy Port działa rada osiedla.Jej siedziba znajduje się przy ul.Oliwskiej 53/55.W radzie osiedla zasiada 15 osób wybranych w wolnych bezpośrednich tajnych wyborach,w których mogą brać udział mieszkańcy osiedla.Organizacja ta jest tylko jednostką pomocniczą co powoduje,że nie ma de facto władzy w sprawach dotyczących dzielnicy.Głównymi zadaniami statutowymi rady jest współpraca z Radą Miejską oraz organizacja życia kulturalnego w dzielnicy Nowy Port.
Przemysł
Przemysł w Nowym Porcie ma już mniejsze znaczenie niż przed 1945 r.W przeszłości działały tu rafineria cukru,fabryka melasy,browar Bierbrauerei Richard Fischer oraz gorzelnia.Większość zakładów przemysłowych została zlikwidowana.

Johann Andreas Papirus

(ur.w XVIII wieku,zm.w 1771 r.)poszukiwacz skarbów tatrzańskich.Pochodził ze Śląska,pracował w Maciejowicach na Spiszu(obecnie dzielnica Popradu)jako pomocnik stolarza.Wolny od pracy czas poświęcał na poszukiwanie rzekomych skarbów schowanych w Tatrach.Spędził na tym 22 lata.W owych czasach bardzo żywe wśród ludności Podtatrza było przekonanie o istnieniu w Tatrach wielkich skarbów.Jesienią 1771 r.zaskoczyła go gwałtowna zmiana pogody.Zginął w rejonie Czarnego Szczytu,w Dolinie Dzikiej lub Jastrzębiej.Od jego nazwiska pochodzi nazwa Papirusowych Turni i kilku mniejszych obiektów w Tatrach.Był jednym z tych nielicznych poszukiwaczy skarbów,których znamy z nazwiska,prócz niego było jednak wielu innych poszukiwaczy,wielu też zginęło w Tatrach.Kroniki zakopiańskiej parafii z XIX w.wymieniają kilkudziesięciu,głównie juhasów,ale także i poszukiwaczy skarbów,którzy zginęli w Tatrach.Może też być uważany za pierwszą ofiarę Tatr.Co prawda pierwszą znaną z nazwiska osobą,która zginęła w Tatrach,był Adam Kaltstein,również poszukiwacz skarbów(poniósł śmierć pod Bujaczym Wierchem w 1650 r.)jednakże historycy przypuszczają,że było to zabójstwo.

August Becu

August Ludwik Bécu(ur.22 kwietnia/3 maja 1771 w Grodnie,zm.26 sierpnia/7 września 1824 września 1824 w Wilnie)polski chirurg,profesor medycyny,wykładowca higieny i patologii na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim;ojczym Juliusza Słowackiego.
Pochodzenie
Wywodził się z osiadłej w XVII w.na Pomorzu rodziny francuskich protestantów.Jego ojciec,Jan Ludwik Bécu,osiedlił się w Rzeczypospolitej za panowania króla Stanisława Augusta.W 1775 r.został nobilitowany.Matką była Karolina z Heinów.
Kariera naukowa
Ukończył szkołę średnią w Grodnie,a następnie(ze złotym medalem)Szkołę Główną Litewską.29 czerwca 1789 uzyskał doktorat z filozofii,6 stycznia 1793 doktorat z medycyny,1 października 1797 został wykładowcą,a od 1806 r.profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie Wileńskim.W latach 1798–1814 był lekarzem w wileńskim szpitalu szarytek.W 1803 r.wydał broszurę O wakcynie,traktującą o odkrytej przez Edwarda Jennera metodzie szczepień ochronnych przeciw ospie;sam tę metodę stosował,jako pierwszy na Litwie.Był współzałożycielem,a od 1811 r.prezesem,Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego.W latach 1805-1824 był członkiem korespondentem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk.
Życie rodzinne
Z pierwszą małżonką,z domu Pilar,miał 2 córki:Aleksandrę Mianowską(1804-1832),serdeczną przyjaciółkę i powiernicę Juliusza Słowackiego i Hersylię Januszewską(1808-1872),przyszłą żonę Teofila Januszewskiego,brata Salomei matki poety.17 sierpnia 1818 poślubił Salomeę Słowacką.Został w ten sposób ojczymem ośmioletniego wówczas Juliusza Słowackiego.
Okoliczności śmierci
Zginął od porażenia piorunem 26 sierpnia/7 września 1824 około godz.14.00 podczas drzemki w swoim mieszkaniu przy ul.Zamkowej 7 w Wilnie.Według współczesnych relacji piorun,od którego zginął Bécu,był piorunem kulistym.Został pochowany na cmentarzu Na Rossie w Wilnie.
Prace
August Bécu:O wakcynie,czyli tak zwaney ospie krowiéy.Wilno:Drukarnia Imperatorskiego Uniwersytetu,1803 r.s.8.OCLC 233450326. 
  • August Bécu:Rozprawa o doskonałości szpitalów:miana na publicznem posiedzeniu przy rozpoczęciu Kursów Rocznych w Imperatorskim Wilenskim Uniwersytecie dnia 15.7bra 1807.Wilno:Drukarnia Diecezjalna u XX.Missyonarzów,1807 r.s.57.OCLC 69479628.
Postać Doktora z III części Dziadów
Był pierwowzorem postaci Doktora z III części Dziadów Adama Mickiewicza.August Bécu jako profesor i członek władz Uniwersytetu Wileńskiego był odbierany przez Adama Mickiewicza,przebywającego w tym czasie,tj.w latach 1823-1824 w więzieniu w klasztorze bazylianów w Wilnie i na zesłaniu oraz patriotyczną młodzież,jako zdrajca i współpracownik senatora Nikołaja Nowosilcowa.W 1832 r.Juliusz Słowacki,po lekturze III części„Dziadów”,uważał,że takie przedstawienie jego ojczyma jest krzywdzące,niesprawiedliwe i zniesławiające chciał wyzwać Adama Mickiewicza na pojedynek.Ostatecznie pojedynek nie odbył się,a skończyło się to wzajemną niechęcią poetów.W odpowiedzi Juliusz Słowacki podjął polemikę z Adamem Mickiewiczem i III części„Dziadów”,wydając w 1834 r.dramat Kordian.Wątek śmierci od pioruna Juliusz Słowacki wykorzystał w tragedii Balladyna
(...)słychać uderzenie piorunu 
WSZYSCY(zlęknieni)
Słowo stało się ciałem!To tu! 
INNI 
Tu! tu! 
KS.PIOTR 
Nie tu. 
JEDEN(patrząc w okno)
Jak blisko w sam róg domu uniwersytetu.
SENATOR(podchodzi do okna)
Okna Doktora! 
KTOŚ Z WIDZÓW 
Słyszysz w domu krzyk kobiety? 
KTOŚ NA ULICY(śmiejąc się)
Ha ha ha diabli wzięli.(Pelikan wbiega zmieszany) SENATOR
Nasz Doktor?
PELIKAN
Zabity Od pioruna.Fenomen ten godzien rozbiorów:Około domu stało dziesięć konduktorów.A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,Srebro leżało w biurku,tuż u głów Doktora I zapewne służyło dziś za konduktora.
STAROSTA
Ruble rosyjskie,widzę,bardzo niebezpieczne.(...)
Adam Mickiewicz,Dziady,cześć III,scena VIII(opis śmierci Doktora)

czwartek, 5 marca 2015

Józef Chłopicki

Józef Grzegorz Chłopicki,herbu Nieczuja(ur.14 marca 1771 we wsi Kapustyn na Wołyniu,zm.30 września 1854 w Krakowie)generał,uczestnik insurekcji kościuszkowskiej,wojen napoleońskich,powstania listopadowego,baron cesarstwa,wolnomularz.
Początki kariery
Od najmłodszych lat przejawiał zamiłowanie do wojaczki,co podsycał starszy brat Andrzej,niewidomy zakonnik walczący kiedyś w konfederacji barskiej.Uczył się niezbyt chętnie.W wieku 14 lat uciekł ze szkoły klasztornej i wstąpił do wojska.W roku 1788 wystąpił z armii polskiej i zaciągnął się do rosyjskiej,walczącej z Turcją,jednak już po roku wrócił do Polski.Po dwóch latach kupił stopień chorążego.Brał udział w kampaniach wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku(m.in.w bitwie pod Zieleńcami).Po II rozbiorze Polski jego regiment wcielono do armii rosyjskiej.Chłopicki nie złożył dymisji,co uczyniło wielu innych oficerów,dzięki czemu dosłużył się stopnia porucznika.Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej w roku 1794 po raz kolejny zmienił mundur i wstąpił do armii powstańczej.Bił się w dywizji Ponińskiego m.in.osłaniając linię Wisły przed klęską pod Maciejowicami.
Wojny napoleońskie
Po III rozbiorze udał się na emigrację i w 1797 roku wstąpił do Legionów Dąbrowskiego,gdzie został przyjęty w stopniu kapitana.W 1798 roku otrzymał awans na majora.Brał udział we wszystkich większych bitwach Legionów.W roku 1799 awansowany na szefa batalionu przez Dąbrowskiego,wielokrotnie dawał dowody umiejętności dowódczych.Odznaczył się w bitwie nad Trebbią,gdzie został ranny,walczył pod Novi.Dowodził półbrygadą,a czasem nawet brygadą.Brał udział w roku 1801 w oblężeniu Mantui.W 1802 roku został wysłany na południe Włoch,gdzie walczył z partyzantami.Był członkiem loży wolnomularskiej L’Union we Włoszech.W roku 1805 wrócił na północ,gdzie Francuzi oblegali wojska austriackie w Wenecji.Wyróżnił się 24 grudnia pod Castel Franco,gdzie dowodzony przez niego II batalion legionów odparł dwie szarże kirasjerów biorąc wielu z nich do niewoli.Walczył we Włoszech do 1806 roku.Pod koniec tego roku wyruszył z częścią swoich sił na Śląsk,gdzie za sprawą dekretu Napoleona z dnia 6 kwietnia 1807 powstawał Legion Polsko-Włoski.Chłopicki otrzymał awans na pułkownika i dowódcę 1 pułku tej formacji.Następnie Legia Polsko-Włoska,tworzona w Nysie,Brzegu,Wrocławiu(pułki piechoty)Korfantowie,Prudniku(pułk ułanów),po zdobyciu twierdz śląskich przeniesiona została do Westfalii.20 marca 1808 roku pułki przeszły na żołd Westfalii.31 marca rozformowano Legię Polsko-Włoską i sformowano ponownie pod nazwą Legii Nadwiślańskiej.Pułkownik Chłopicki stanął na jej czele.Przerzucony do Hiszpanii odznaczył się przy pierwszym i drugim oblężeniu Saragossy.Uważany był za odważnego i dobrego dowódcę liniowego formacji piechoty.Służył pod rozkazami generała(później marszałka)Sucheta,który wielokrotnie powierzał mu samodzielne dowodzenie.Brał udział w oblężeniu Tortosy,gdzie został ranny odłamkiem granatu,Saguntu i Walencji.W 1808 roku odbyła się bitwa pod Epilą,w której sam dowodził.Rozbił w niej wielokrotnie liczniejsze oddziały regularne hiszpańskiej armii.W 1809 r.mianowany generałem brygady,walczył w Hiszpanii do 1812 roku.W tym czasie brał udział w licznych bitwach i potyczkach m.in.pod Tudelą i Saguntem,gdzie znakomicie dowodził całym prawym skrzydłem korpusu Sucheta.Został odznaczony Legię Honorową,włoskim Krzyżem Korony Żelaznej i Komandorskim Krzyżem Virtuti Militari.Mianowano go także baronem cesarstwa i otrzymał apanaże w kwocie 12000 franków.W roku 1812 razem z Legią Nadwiślańską powrócił do Polski,by wziąć udział w wojnie przeciwko Rosji.4 pułki legii pod jego dowództwem włączone zostały do gwardii cesarskiej,dywizji generała Claparéde.Miał to za złe Napoleonowi,podobnie jak mianowanie go na stopień generała dywizji przez księcia warszawskiego Fryderyka Augusta(której to nominacji nie przyjął),a nie przez Cesarza.W czasie wyprawy na Moskwę bił się pod Borodino.W starciu na przedpolach Moskwy Chłopicki został ciężko ranny w nogę.Leczył się długo,do grudnia 1813 roku.W tym czasie podał się do dymisji.
W Królestwie Polskim
W 1814 r.po upadku Napoleona wstąpił do Wojska Polskiego formowanego pod patronatem cara Aleksandra I.Otrzymał tam stopień generała dywizji i dowództwo 1 Dywizji Piechoty.Jako specjalista cieszył się początkowo uznaniem wielkiego ks.Konstantego.Okazało się jednak,że nie zawsze jest w stanie porozumieć się z Konstantym.Po kilku utarczkach słownych doszło do następującego wydarzenia:Chłopickiemu zrobiło się gorąco i rozpiął mundur w czasie parady na placu Saskim.Został za to zwymyślany przez wielkiego księcia,który oświadczył mu,że jest aresztowany.Chłopicki poszedł do domu,a później odesłał Konstantemu swoją szpadę i na następnych paradach nie pojawiał się.Podawał się za chorego,w odpowiedzi na co Konstanty przysłał mu lekarza.Chłopicki odesłał lekarza,stwierdzając,że wielki książę powinien bardziej wierzyć słowu generała niż lekarzowi.Z przeprosinami od księcia Konstantego udał się następnie generał Dmitrij Dmitrijewicz Kuruta,szef jego sztabu,a gdy to nie poskutkowało generał książę namiestnik Józef Zajączek i Nikołaj Nowosilcow.Chłopicki nie przyjął przeprosin.Półtora roku spędził w dobrowolnym areszcie domowym.Zyskał wtedy sympatię ludności cywilnej.W końcu jego prośba o dymisję została przyjęta w październiku 1818 roku.Po opuszczeniu armii oddał się swoim zainteresowaniom:kolekcjonowaniu map,chodzeniu do teatru i grze w karty.Nie zajmował się działalnością spiskową.Był odznaczony Orderem św.Anny I klasy i Znakiem Honorowym w 1830 roku za 25 lat służby w Wojsku Polskim.
Dyktator powstania
W chwili wybuchu powstania listopadowego,w nocy z 29 na 30 listopada 1830,Chłopicki przebywał w teatrze i odmówił dołączenia do polskich powstańców.Jednak 3 grudnia 1830 przyjął zaproponowaną mu funkcję wodza naczelnego,a dwa dni później ogłosił się dyktatorem.Chłopicki nie wierzył w powodzenie powstania.Wspierany przez stronnictwo konserwatywne,sabotował działania ofensywne i opóźniał organizowanie wojska.Usiłował pertraktować z carem Mikołajem I,co ostatecznie nie przyniosło efektów,wobec carskiego żądania bezwarunkowej kapitulacji sił polskich.17 stycznia 1831 złożył rezygnację z dyktatury.Pozostał jednak nieformalnym doradcą naczelnego wodza,księcia Michała Radziwiłła.Walczył 19 lutego pod Wawrem,22 lutego 1831 został mianowany dowódcą wojsk pierwszej linii.Przygotował i poprowadził bitwę pod Grochowem,w której polskie siły powstrzymały liczniejszych Rosjan.W jej trakcie został ciężko ranny w nogi.
Ostatnie lata
Ostatnie lata życia spędził w Krakowie.Przechadzając się kiedyś z hrabią Adamem Potockim(u którego w tzw.Starym Pałacu w Krzeszowicach mieszkał)pod kopcem Kościuszki miał melancholijnie stwierdzić„i ja mogłem mieć podobny”.Pochowany został w kaplicy na cmentarzu w Krzeszowicach.Jego nazwisko zostało wyryte na Łuku Triumfalnym w Paryżu.
Upamiętnienie
W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się kaseta z parą pistoletów kapiszonowych Józefa Chłopickiego,które podarował mu w roku 1830 generał La Fayette.Broń pochodzi z paryskiej pracowni rusznikarskiej Lepage.

Groby

Wzgórze w północnej części Beskidu Makowskiego,na północ od wsi Palcza oraz na zachód od wsi Harbutowice.Na szczycie umieszczony jest krzyż.Było to miejsce bitwy pod Grobami 1200 konfederatów zostało pokonanych przez 4500 żołnierzy rosyjskich.

Kalisz Pomorski

Łac.Nova Calisia,niem.Kallies miasto w północno-zachodniej Polsce,w województwie zachodniopomorskim,w powiecie drawskim,siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kalisz Pomorski.Według danych z 30 czerwca 2009 r.miasto miało 4110 mieszkańców.
Położenie
Miasto leży w południowej części województwa zachodniopomorskiego w powiecie drawskim nad Drawicą i czterema jeziorami.W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj.koszalińskiego.Według danych z 1 stycznia 2009 r.powierzchnia miasta wynosi 11,95 km².
Odległości do większych miast:
  • Szczecin 100 km
  • Koszalin 124 km
  • Piła 70 km
  • Bydgoszcz 160 km
  • Poznań 175 km
W 2007 r.zostały zniesione dawne części miasta:Myszyna,Pniewy,Siekiercze,Smugi.
Historia
Historia osadnictwa nad Drawicą sięga epoki brązu.Prace archeologiczne wykazały,iż już w VIII wieku w okolicach dzisiejszego Kalisza Pomorskiego istniał słowiański gród wraz z osadą rybacko-rolniczą.Wraz z ekspansją państwa polskiego osada znalazła się na rubieżach Wielkopolski.Jej dzisiejsza nazwa ukształtowała się prawdopodobnie w połowie XIII wieku,kiedy książę wielkopolski Przemysł I sprowadził z Kalisza osadników dla wzmocnienia granicy z Brandenburgią.W 1296 r.gród przeszedł jednak ostatecznie pod władzę margrabiów brandenburskich,którzy 14 września 1303 r.dokonali nowoczesnej lokacji miasta na prawie magdeburskim z rąk margrabiów Ottona,Jana,Waldemara i Konrada.Wkrótce miejscowość oddano w lenno rycerskiej rodzinie von Wedel,a od roku 1378 staje się ona na pięć wieków(do roku 1734)prywatnym miastem rodu von Güntersberg.Zajmujące siedem ha miasto zostało otoczone owalnym pierścieniem murów miejskich z dwoma bramami Kamienną i Recką.Wojny nie omijały Kalisza Pomorskiego.W wyniku walk między Brandenburgią,Zakonem Krzyżackim i Polską,miasto było wielokrotnie niszczone.W latach 1402–1455 należało do Krzyżaków,aby znowu powrócić w granice Brandenburgii.Wobec wzrostu znaczenia szlaku Myślibórz Tczew,od XV wieku w mieście nastąpił istotny rozwój handlu i rzemiosła,w tym dynamiczny rozwój sukiennictwa.W XVI wieku ogromną popularność zdobył w mieście protestantyzm,co ostatecznie przesądziło o niemieckim obliczu kulturowym miasta.Od 1701 r.wraz z całą Brandenburgią,Kalisz wszedł w skład Królestwa Prus.Wielki pożar w 1771 r.przyniósł ogromne straty.Spaleniu uległa większa część miasteczka.Odbudowa miasta ze wsparciem państwowym(Fryderyk Wielki przeznaczył na ten cel 80 tys.talarów) i uregulowanie sieci ulic nie pobudziła jednak gospodarki miasta.Sytuację tę zmienił ogólny rozwój gospodarczy Cesarstwa Niemieckiego po 1871 r.w szczególności zaś doprowadzenie do miasta kolei w końcu XIX wieku(otwarcie połączeń: z Wałczem w 1888 r.Stargardem Szczecińskim w 1895 r.Choszcznem w 1895 r. i Złocieńcem w 1900 r.).Możliwość ułatwionego transportu towarów znacznie ożywiła miasto.Wzrosło także zainteresowanie miejscowością jako ośrodkiem wypoczynkowym.Przez długie lata,aż do II wojny światowej miasteczko było znanym i cenionym kurortem dla mieszkańców Berlina.Wzrósł poziom życia mieszkańców:wzniesiono szereg budynków użyteczności publicznej,w tym ratusz i szkołę w 1901 r.W 1906 r.zainstalowano oświetlenie gazowe oraz rozpoczęto elektryfikację miasta(w 1917 r.)zakończoną w 1924 r.W 1939 r.Kalisz liczył 3857 mieszkańców.Rok 1945 tragicznie zapisał się w historii miasteczka.Istnieją sprzeczne informacje co do przyczyn bardzo ciężkich zniszczeń.W gruzach legło całe centrum Kalisza Pomorskiego,w tym niemal 100% zabudowy Rynku,choć żadne źródła(ani rosyjskie ani niemieckie)nie potwierdzają rozpowszechnianej dotąd w Polsce wersji o ciężkich walkach o zdobycie miasta.Wiadomo jedynie z całą pewnością,iż zajęli je Sowieci z 61 Armii 1 Frontu Białoruskiego.Oficjalnie podaje się datę 12 lutego 1945 r.tymczasem w publikacji"Pommern 1945 r."Helmuta Lindenblatta,na str.128 czytamy,że Rosjanie zajęli miasto rankiem 11 lutego(Im Morgengrauen des 11.Februar war Kallies in russischer Hand).Warto jednak zauważyć,że źródła

wojskowe Armii Czerwonej podają jako datę zdobycia miasta dzień 13 lutego 1945 r.Biorąc pod uwagę,że miasto zostało zdobyte w godzinach nocnych to ze względu na różnicę czasową pomiędzy czasem polskim a czasem moskiewskim informacja ta potwierdza zdobycie Kalisza w dniu 12 lutego 1945 r.Niemniej,trzeba wiedzieć,iż Lindenblatt,podając datę 11 luty,cytuje wspomnienia rosyjskiego generała D.Malkowa,którego dywizja zdobyła miasto.Rosyjskie oddziały pozostawały w Kaliszu Pomorskim do 1 marca,kiedy ruszyła nowa ofensywa w kierunku Drawska i Kołobrzegu.W gmachu miejscowej szkoły urządzono szpital wojskowy.W wyniku II wojny światowej Kalisz Pomorski przekazano Polsce.Ludność została wysiedlona i zastąpiona polskimi przesiedleńcami.Początkowo używano nazw tymczasowych Kalisz Nowy lub Kalisz Kraiński.Obowiązującą do dziś nazwę Kalisz Pomorski wprowadzono formalnie rozporządzeniem Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 roku.Ponowną zabudowę spustoszonego miasta rozpoczęto dopiero w latach 60.XX w.Powstał nowy ośrodek zdrowia,podźwignięto z ruin dawny ratusz,postawiono wiele bloków mieszkalnych do dziś jednak centrum pozostaje praktycznie nieodbudowane.Po 2000 r.zlikwidowano wszystkie połączenia kolejowe miasta,przywracając jedynie część połączeń pasażerskich w 2006 r.W ostatnich latach wybudowano motel oraz podjęto renowację pozostałych obiektów zabytkowych,m.in.zamku Wedlów.Do wydarzeń z historii miasta można zaliczyć m.in.założenie na wzgórzu na północy miasta(Russenberg)rosyjskiego obozu wojskowego w 1758 r.w czasie trwania wojny siedmioletniej.Stąd do dziś funkcjonuje nazwa potoczna Russland(Ruszland).W 1806 r.przez Kalisz Pomorski przejeżdżał cesarz Fryderyk Wilhelm III,wraz ze swym dworem.Wtedy bowiem po klęsce z armią Napoleona w bitwach pod Jeną-Auerstedt i Auerstedt uciekał tamtędy do Królewca.W 2001 r.do miasta przyłączono obszar o łącznej powierzchni 39,18 ha. Kalendarium
  • 1303 r.miastu nadano prawa miejskie
  • 1409 r.Heinrich von Gűntersburg uzyskał prawa lenne do miasta Kalisz.Prawa te otrzymał od mistrza zakonu krzyżackiego Ulricha von Jungingen
  • 1454 r.Kalisz po okresie przynależności do Zakonu Krzyżackiego wrócił pod władanie Brandenburgii
  • 1532 r.pierwszy wielki pożar miasta
  • 1577 r.trzeci wielki pożar miasta(drugi nie wiadomo dokładnie kiedy był)
  • 1623 r.wielka epidemia zdziesiątkowała mieszkańców miasta
  • 1649 r.uruchomiono pocztę na trasie Berlin Królewiec
  • 1683 r.czwarty wyniszczający pożar miasta
  • 1688 r.otwarcie pierwszej w Kaliszu szkoły
  • 1750 r.miasto Kalisz posiadało 1016 stałych obywateli
  • 1771 17 maja olbrzymi pożar strawił całe miasto
  • 1777 r.zakończono odbudowę miasta,którą sfinansował z prywatnej szkatuły(80 tys.talarów)król Prus Fryderyk II Wielki,pamiątką po tym jest zachowany do dzisiaj na wieży kościoła dzwon z dziękczynną inskrypcją
  • 1783 r.działalność rozpoczęła pierwsza apteka w mieście
  • 1815 r.Kalisz został przyłączony do prowincji Pomorze(Provinz Pommern)
  • 1816 r.w Kaliszu mieszkało już 2182 mieszkańców w tym 92 Żydów
  • 1856 r.została wybudowana droga do Drawska Pomorskiego,która miała usprawnić komunikację pomiędzy tymi ośrodkami oraz droga do Drawna(Neuwedell)
  • 1881 r.w mieście wydano pierwszy numer lokalnej gazety
  • 1888 r.otwarcie linii kolejowej Kalisz Wałcz Piła,która miała ogromny wpływ na rozwój miasta
  • 1895 r.uroczyście otwarto kolejne linie na trasach Kalisz Ulikowo i Kalisz Choszczno
  • 1898 r.budowa magistratu w mieście,otwarto szosę do Mirosławca(Märkisch Friedland)
  • 1899 r.przy ul.Dworcowej oddano do użytku duży magazyn zbożowy
  • 1900 r.otwarto kolejną linię kolejową na trasie Kalisz Złocieniec
  • 1901 r.otwarto(15 lipca)nowy gmach szkoły(dzisiejszy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im.Pamięci Ofiar Terroryzmu 11 września 2001 roku)
  • 1905 r.w Kaliszu działalność rozpoczęła fabryka cementu Abraham Zement-fabrik
  • 1908 r.produkcję rozpoczęła Fabryka Butów Skórzanych i Drewnianych Jahnkego
  • 1910 r.miasto zamieszkiwało 3343 mieszkańców
  • 1912 r.działalność rozpoczęła fabryka beczek drewnianych późniejszy"PREFABET"
  • 1924 r.zakończono elektryfikację miasta,do którego prąd popłyną z działającej do dziś elektrowni wodnej na rzece Drawie w Alt Springe(Stary Potok,obecnie Borowo)
  • 1927 r.ostatnia fabryka sukiennicza uległa likwidacji
  • 1933 r.w Kaliszu zamieszkiwało 3837 ludzi
  • 1935 r.nastąpiła rozbudowa i przebudowa ratusza miejskiego
  • 1945 r.zniszczono zabudowę centrum Kallies.Pod nazwą Kalisz Nowy miasto zostało włączone do Polski,nastąpiła całkowita wymiana jego ludności
  • 1946 r.luty w pobliżu miasta utworzono Poligon Drawski,który zajął połowę gminy Kalisz Pomorski,w tym bardzo żyzne i dotąd dobrze zagospodarowane tereny uprawne nad Drawą
  • 1963 r.wybudowano zakłady"ŻELGAZBET"
  • 1967 r.wybudowano nowy ośrodek zdrowia w mieście
  • 1967–1972 powstały nowe obiekty Gminnej Spółdzielni"Samopomoc Chłopska":(piekarnia,biurowiec,restauracja,masarnia,rozlewnia piwa)
  • 1972–1974 nastąpiła rozbudowa Kalisza Pomorskiego.W wyniku rozwoju przemysłu zabrakło mieszkań dla nowo przybyłych pracowników;powstało kaliskie Osiedle"Świt"
  • 1973 r.oddano do użytku bank spółdzielczy
  • 1974 1 września w nowym gmachu otwarto szkołę podstawową przy ul.Błonie Kaszubskie
  • 1976 r.powstał Ośrodek Sportu i Rekreacji,który pozyskał środki na odnowę przedwojennego,stadionu miejskiego
  • 1976–1978 powstały kolejne osiedla osiedle Kombinatu PGR przy ul.Dworcowej
  • 1980 r.oddano do użytku dworzec kolejowy po długich staraniach o jego wybudowanie przez ówczesnego zawiadowcę stacji;to przypominający barak obiekt tymczasowy,stojący w miejscu dawnego,okazałego dworca,który zaraz po wojnie wysadzono w powietrze w niejasnych do dziś okolicznościach
  • 1984 r.kaliski dworzec PKS-u przyjął pierwszych pasażerów
  • 1985 r.styczeń Nadleśnictwo Kalisz Pomorski przeniosło się do nowej siedziby
  • 1988 r.wybudowano nowego osiedla przy ul.Brzozowej
  • 1993 r.rozbudowano kanalizację oraz wybudowano nową oczyszczalnie ścieków
  • 1995 r.nastąpiła gazyfikacja miasta
  • 1997 r.powstało nowoczesne zaplecze sportowe na obiekcie stadionu miejskiego
  • 2002 r.wyremontowano elewację ratusza miejskiego
  • 2003 r.uroczyste obchody 700-lecia miasta Kalisz Pomorski
  • 2004 r.powstała nowoczesna hala sportowo-widowiskowa
  • 2005 r.uruchomiono Gminne Centrum Reagowania,nastąpiła modernizacja oświetlenia w mieście,rozbudowa oczyszczalni i budowa nowej kanalizacji,wybudowano kolejne bloki wielorodzinne
  • 2007 r.do terytorium miasta włączono trzy osady:Pniewy,Siekiercze.Przed 1945 r.należały już one do miasta jako tzw.Abbau Kallies
  • 2010 r.oddano do użytku odrestaurowany Pałac Wedlów
Zabytki
W mieście ze względu na zniszczenia ostatniej wojny nie zachowało się wiele obiektów zabytkowych.Jednak godne uwagi są zabytki chronione prawem.
Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są:
  • układ urbanistyczny.Cenny,późnośredniowieczny układ przestrzenny miasta na planie owalnicy o prostopadłej sieci ulic,położonej między trzema jeziorami,został częściowo zatarty wskutek zniszczeń w 1945 r.a następnie zdewastowany budową bloków mieszkalnych w północno-zachodniej części Starego Miasta.Obecnie jest on już czytelny jedynie z powietrza;
  • kościół ewangelicki,obecnie pw.Matki Bożej Królowej Polski z drugiej połowy XVIII wieku.Kościół parafialny,rzymskokatolicki należący do dekanatu Mirosławiec,diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej,metropolii szczecińsko-kamieńskiej.Kościół wzniesiony został w latach 1771-88 przez radcę budowlanego Holschego z Berlina(poprzedni kościół został rozebrany ze względu na zniszczenia powstałe w czasie pożaru).Remontowany w XIX w.oraz w latach 1968 i 1977.Obecna świątynia zbudowana jest w stylu klasycystycznym.Posiada jednoprzestrzenne wnętrze przykryte płaskim stropem.Wewnątrz zachowały się empory oraz barokowy,złocony ołtarz.Trój kondygnacyjna,przykryta namiotowym dachem wieża usytuowana jest bardzo nietypowo z boku korpusu nawowego,pośrodku jego długości.Utrzymane w białym kolorze ściany świątyni ozdobione zostały pilastrami,a otwory okienne obramione zostały półkoliście zamkniętymi opaskami z wydatnymi zwornikami.Kościół wzorowany był na projekcie kościoła garnizonowego w Poczdamie.Charakterystyczny wygląd świątyni czyni ją niepodobną do żadnego innego kościoła na Pomorzu.
  • zespół pałacowy,w skład którego wchodzą:
    • pałac z XVIII w.oraz XIX/XX wieku.Pałac ufundowany przez rodzinę Wedlów jako zamek w 1.poł.XIV wieku.Po pożarach w końcu XVI wieku,von Güntersbergowie odbudowali go jako renesansowy pałac,widniejący na sztychu Meriana z roku 1652.Kolejne przebudowy w XVIII,XIX i XX w.przekształciły go w obiekt o charakterze rezydencjonalnym,uzupełniony o piętrową oficynę.Najstarszą,zachowaną częścią są gotyckie piwnice oraz zewnętrzne mury.Po zniszczeniach w latach powojennych,kilkakrotnie przystępowano do odbudowy gmachu,którą dopiero niedawno ukończono.Teraz zamek otacza odnowiony park z licznymi starymi drzewami i stylową fontanną,a w samym gmachu mieści się Biblioteka Miejska oraz sale reprezentacyjne i wystawowe;
    • park
  • plebania z ok.1800 r.ul.Bolesława Krzywoustego 4.Wewnątrz mieści się epitafium rodziny Wedlów z XVI wieku przeniesione z kościoła w Giżynie(Giesen) i umieszczone tutaj w 1963 r.
inne zabytki:
  • cmentarz żydowski
Przyroda
Brak uciążliwego przemysłu w mieście,czyste lasy oraz czyste jeziora są atutem miasta i gminy.W mieście zlokalizowane są cztery jeziora.
Są to:
  • Bobrowo Wielkie największe o pow.24,9 ha
  • Bobrowo Małe
  • Jezioro Młyńskie
  • Jezioro Lasek oraz staw w lesie na końcu ul.Szczecińskiej,zwany do 1945 r.Jeziorkiem Głupców(Dummerschen See),obecnie bez nazwy.W pobliżu miasta znajdują się Drawieński Park Narodowy oraz Drawski Park Krajobrazowy.
Kultura i oświata
W mieście znajdują się:
  • przedszkole miejskie"Bajkolandia"
  • Szkoła Podstawowa im.Kornela Makuszyńskiego
  • Gimnazjum im.Marii Skłodowskiej-Curie
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im.Pamięci Ofiar Terroryzmu 11 września 2001 roku
Organizacją kultury i imprez kulturalno-rozrywkowych w Kaliszu Pomorskim zajmuje się Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury.W jego strukturach działa Kaliski Ośrodek Kultury oraz Biblioteka Publiczna w Kaliszu Pomorskim.MGOK w Kaliszu Pomorskim pod swoją opieką ma też świetlice wiejskie w miejscowościach Barlin,Biały Zdrój,Poźrzadło Wielkie,Pomierzyn,Sienica,Stara Studnica,Dębsko,Cybowo,Suchowo,Stara Korytnica,Giżyno,Pepłówek,Prostynia.Ośrodek kultury posiada:koła plastyczne,teatralne,taneczne,wokalno-instrumentalne,dziennikarskie.Biblioteka oferuje odczyty,gry oraz nieodpłatne korzystanie z internetu."Galeria Za Filarami"prezentuje prace dzieci i młodzieży,oraz twórców i artystów.W Kaliszu tworzą fotograficy,rzeźbiarze,malarze.Dział tutaj również zespół"Quadrat".W mieście organizowanych jest wiele imprez,konkursów,organizowany jest konkurs plastyczny"Barwy Lasu".
Imprezy kulturalne
W mieście organizowanych jest kilkanaście imprez cyklicznych.
Są to:
  • Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy
  • Dzień Kobiet
  • Powiatowy Przegląd Piosenki Przyrodniczej
  • Alternatywne Majowe Spotkania Młodzieżowe
  • Gminny Przegląd Teatrzyków
  • Powiatowe Prezentacje Kulturalne
  • Jarmark nad Jeziorem Ogórkowym
  • Kaliskie Rockowisko
  • Dożynki
  • Spotkania kabaretowe
  • Jesienny wieczór z poezją
  • Mikołajki
Turystyka
W mieście istnieje plaża miejska nad jeziorem Bobrowo Wielkie.Plaża jest strzeżona z ratownikiem.Oprócz tego atrakcjami turystycznymi są wspomniane wyżej zabytki.Kalisz Pomorski prowadzi Informację Turystyczną mającą na celu obsługę ruchu turystycznego w mieście i gminie.Na tym terenie istnieje szlak pieszo-rowerowy o długości 50 km prowadzący przez miejscowości gminy Kalisz Pomorski.Istnieją tutaj motele,pensjonaty,pola namiotowe oraz wynajmowane są pokoje gościnne.Informacje o noclegach posiada punkt informacji turystycznej.Do najbardziej promowanych przez miasto produktów turystycznych należy Jarmark nad Jeziorem Ogórkowym oraz Kamień Szlifierski(53°18′18,7″N 15°53′34,7″E).Pierwsze informacje o istnieniu Kamienia Szlifierskiego pochodzą sprzed wielu wieków.Wiążą się też z nim miejscowe legendy.Kamień miał służyć do szlifowania języków kłamcom i gburom.Tradycje te były kultywowane(w formie zabawy ludowej)do II wojny światowej,po której kamień zaginął.Odnaleziony przypadkowo w 2003 r.został odrestaurowany i ustawiony przy ścieżce przyrodniczej rozpoczynającej się koło stadionu miejskiego.
Gospodarka
Kalisz Pomorski jest lokalnym ośrodkiem usługowym,handlowym,oraz przemysłowym.W mieście istnieje wytwórnia styropianu"STYROPOL",piekarnia,Zakład Przemysłu Drzewnego Koszalińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego,przedsiębiorstwo"HYFRO LIFT",Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej(zakład budżetowy Miasta Kalisz Pomorski),kilkanaście hurtowni,sklepy wielobranżowe,spożywcze,odzieżowe,składy,przedsiębiorstwa budowlane,warsztaty,serwisy samochodowe.Z pomyślnością rozwija się też branża meblarska dzięki przedsiębiorstwu"AURA MEBLE",produkującemu meble tapicerowane.W mieście istnieje posterunek policji,ośrodek zdrowia,poczta polska,motele,bary,restauracje,firmy usługowo-handlowe,stacja benzynowa.
Komunikacja
Transport drogowy
Miasto leży na skrzyżowaniu drogi krajowej nr 10 z drogą wojewódzką nr 175.Oprócz tego z Kalisza Pomorskiego prowadzą drogi lokalne do Giżyna i Suchowa.
Transport kolejowy
Kalisz Pomorski był ważnym węzłem kolejowym,w mieście istnieje stacja kolejowa Kalisz Pomorski oraz przystanek kolejowy Kalisz Pomorski Miasto.Od 1 września 2006 r.na obydwu liniach tzn.Piła Ulikowo i Grzmiąca Kostrzyn nad Odrą,został wznowiony ruch.Połączenie ze Stargardem Szczecińskim obsługiwać mają nowoczesne autobusy szynowe zakupione przez Urząd Marszałkowski woj.zachodniopomorskiego.1 września 2012 r.wznowiono połączenie kolejowe do Piły po 12 latach,2 miesiącach i 9 dniach,tzn.od 23 czerwca 2000 r.
Administracja
Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej.Mieszkańcy Kalisza Pomorskiego wybierają do swojej rady miejskiej 9 radnych(9 z 15).Pozostałych 6 radnych wybierają mieszkańcy terenów wiejskich gminy Kalisz Pomorski.Organem wykonawczym jest burmistrz.Siedzibą władz jest budynek przy ul.Wolności.
Burmistrzowie Kalisza Pomorskiego:
  • Andrzej Hypki(2002 r.–16 października 2007)
  • Michał Hypki(zaprzysiężony 25 stycznia 2008 r.)
Gmina Kalisz Pomorski utworzyła w obrębie miasta 5 jednostek pomocniczych,zwanych"samorządami mieszkańców"(tj.Samorząd Mieszkańców Nr 1,2,3,4,5).W każdym z nich organ uchwałodawczy ogólne zebranie samorządu mieszkańców wybiera zarząd samorządu mieszkańców,który składa się z 5 osób,w tym z przewodniczącego.Miasto jest członkiem Związku Miast Polskich,Lokalnej Grupy Działania"Partnerstwo Drawy",Lokalnej Grupy Rybackiej"Partnerstwo Drawy".Mieszkańcy Kalisza Pomorskiego wybierają parlamentarzystów z okręgów z siedzibą komisji wyborczej w Koszalinie,a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.
Wspólnoty wyznaniowe
  • Parafia Matki Bożej Królowej Polski w Kaliszu Pomorskim
  • Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy(Sala Królestwa).
Współpraca międzynarodowa
Partnerzy miasta i gminy to:
  • Kaltenkirchen,(Niemcy)od 19 listopada 1999 r.
  • Torgelow,(Niemcy)od 16 października 2007 r.
  • Bukowina Tatrzańska,(Polska)od 16 października 2009 r.

Franciszek Ksawery Zachariasiewicz

Franciszek Ksawery Abgaro-Zachariasiewicz(ur.1 grudnia 1770 w Stanisławowie,zm.12 czerwca 1845 w Przemyślu)polski Ormianin,polski biskup rzymskokatolicki,rektor Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1825–1826,biskup diecezjalny tarnowski w latach 1836–1840,biskup diecezjalny przemyski w latach 1840–1845.W 1812 r.przeszedł z obrządku ormiańskiego na rzymskokatolicki.W latach 1836–1840 był biskupem diecezjalnym diecezji tarnowskiej,następnie w latach 1840–1845 biskupem diecezjalnym diecezji przemyskiej.Pochowany na nieistniejącym cmentarzu przy ulicy Dworskiego w Przemyślu.