wtorek, 2 września 2014

Hiacynt Przetocki


SJ(ur.około 1599 w Ostrzeszowie,zm.1655 w Wysokiej)jezuita,kaznodzieja,poeta polskiego baroku,piszący pod kryptonimem P.H.P.W.herbu Nałęcz.
Życiorys
Urodzony około 1599 roku w powiecie ostrzeszowskim(Wielkopolska),w rodzinie ziemiańskiej.W 1617 roku wstąpił w Krakowie do zakonu jezuitów.Uczył się kolejno w Krakowie(1617-1620),Sandomierzu(1620-1621) i Kaliszu(1622-1625),gdzie otrzymał wykształcenie humanistyczne.W latach 1626-1630 Przetocki nauczał w Poznaniu i we Lwowie w klasach syntaksy i retoryki.W 1630 roku podjął studia teologiczne w Krakowie,gdzie w 1632 roku otrzymał święcenia kapłańskie,a w 1634 roku został prefektem szkół jezuickich.Pod koniec 1634 roku,otrzymał zwolnienie z zakonu i poświęcił się pracy duszpasterskiej.W 1637 roku został plebanem we wsi Wysoka(do 1642),w hrabstwie szydłowieckim,a w roku 1650 powierzono mu obowiązki dziekana radomskiego.Zmarł prawdopodobnie w 1655 roku,w Wysokiej koło Szydłowca.Poeta dojrzałego baroku,drugorzędny,ale dość popularny w epoce.
Ważniejsze dzieła
Hiacynt Przetocki był twórcą następujących utworów:
  • Łabęć żałośnie śpiewający...(kazanie pogrzebowe,wygł.3 kwietnia 1642),wyd.Kraków 1643,drukarnia F.Cezary;fragmenty przedr.M.Morż...(Morżkowski),Biblioteka Warszawska 1851,t.3,s.163-170
  • Tubae Radivilianae tristissimo clangore...insonantes,1644
  • Brzeg nieprzeżytej wieczności,Kraków 1645,drukarnia F.Cezary
  • Lamenty abo żale serdeczne...nad niewinną śmiercią Jezusa Ukrzyżowanego,Kraków 1647,drukarnia F.Cezary
  • Pałac,który sobie wystawiła w niebie J.W.P.Zofia Szczawińska,Kraków 1649,drukarnia F.Cezary
  • Heco abo zajączek dla uciechy J.M.P.Mikołaja z Przytyka Podlodowskiego...pod borem zastrońskim upatrzony,Kraków 1650,drukarnia F.Cezary
  • Miłosierdzie Bogurodzice Mariej nad Bractwem Szkaplerza S.Kraków 1650,drukarnia F.Cezary
  • Pastor percussus,Kraków(brak roku wydania),drukarnia F.Cezary
  • Postny obiad abo zabaweczka...przez P.H.P.W.Kraków 1653,drukarnia F.Cezary;wyd.następne:Kraków 1684;według edycji 1653 wyd.J.Rostafiński,Kraków 1911,BPP nr 60;fragmenty przedr.J.Tuwim Cztery wieki fraszki polskiej,Warszawa 1937;także wyd.2 Warszawa 1957
  • Kolęda...podczas powietrza morowego...w roku 1653,Kraków 1655,drukarnia F.Cezary;fragmenty przedr.J.Wiśniewski Monografia dekanatu koneckiego,Radom 1913
  • Tarcz J.M.P.Stefana Podlodowskiego...nad grobem zawieszona roku 1653,Kraków 1655,drukarnia F.Cezary
  • Uciechy lepsze i pożyteczniejsze aniżeli z Bachusem i Wenerą przez P.H.P.W.Kraków 1655,drukarnia F.Cezary;wyd.krytyczne K.Badecki Polska komedia rybałtowska,Lwów 1931;fragmenty przedr.K.Budzyk,H.Budzykowa,J.Lewański Literatura mieszczańska w Polsce od końca XVI do końca XVIII wieku,t.2,Warszawa 1954
  • Pieśń,(brak miejsca wydania)1655.

Zamek w Tykocinie


Zamek królewski z XV wieku położony na prawym brzegu rzeki Narwi w miejscowości Tykocin w województwie podlaskim.
Historia zamku
Warownia Gasztołdów(1433-1542)
Pierwszą warownię w miejscu dzisiejszego zamku zbudował prawdopodobnie Jan Gasztołd,który w dniu 13 lutego 1433 roku otrzymał darowiznę w postaci grodu w Tykocinie wraz ze Złotorią oraz okręgiem Łopuchowo.Podczas prac archeologicznych nie stwierdzono by był to zamek murowany.Stwierdzono jedynie istnienie drewnianej palisady zbudowanej na przełomie XV/XVI w.Po Janie właścicielem Tykocina był jego syn Marcin.Warownia ta spłonęła około roku 1519 roku gdy jej właścicielem był wojewoda trocki Olbracht Gasztołd.Wtedy to właśnie zamek został najechany i spalony przez Kuncę,namiestnika należącego do wojewody wileńskiego Mikołaja Radziwiłła zameczku w Waniewie.Według przekazów drewniany prawdopodobnie zamek spłonął całkowicie wraz z majątkiem Olbrachta Gasztołda,który sam ledwo uratował się wraz z rodziną w czasie najazdu.Ród Gasztołdów wymarł w 1542 roku wraz ze śmiercią Stanisława Gasztołda.Na podstawie ówczesnego prawa po wygaśnięciu rodu w linii męskiej,jego dobra przypadały władcy,w związku z czym Tykocin wszedł do majątku prywatnego Zygmunta I Starego,a następnie jego syna Zygmunta II Augusta.
Zamek renesansowy króla Zygmunta Augusta
Zamek rozbudowany został przez budowniczego królewskiego Hioba Pretfusa w latach 1549-1575 na polecenie króla Zygmunta Augusta.Starostą tykocińskim w latach 1554-1568 był Jan Szymkowicz,który zarządzał budową zamku,a po nim do roku 1571 roku funkcję starosty pełnił Hiob Bretfus.W 1569 roku ukończono budować cekhauz zamkowy,w związku z czym na zamek przewieziono działa z arsenału w Wilnie.Po śmierci Bretfusa pracami budowlanym kierował Wojciech Zakrzewski(zwany też w źródłach jako Wojtal Murarz),a starostą został Łukasz Górnicki.Za czasów panowania Zygmunta Augusta zamek nie pełnił funkcji rezydencji lecz raczej miejsca gdzie przechowywano armaty oraz prywatny skarbiec i bibliotekę króla sprowadzoną z Wilna.W dniu 1 września 1572 r.zarządcami nad skarbcem królewskim na zamku zostali kasztelan gnieźnieński Jan Tomicki i Piotr Zborowski.Do pomocy przydzielono im Jana Chodkiewicza,starostę żmudzkiego oraz Ławryna Wojnę,podskarbiego Wielkiego Księstwa.Ci dwaj mieli się zająć ufortyfikowaniem zamku tykocińskiego w czasie pobytu Tomickiego i Zborowskiego na Litwie.W dniu 10 września 1573 r.z zamku wyruszył kondukt wiozący ciało zmarłego króla Zygmunta Augusta na Wawel.Król Stefan Batory w wybudowanym przez Łukasza Górnickiego zamkowym budynku umieścił arsenał koronny z 500 armatami.
Twierdza bastionowa
W latach 1611-1632 zamek został na polecenie króla Zygmunta III Wazy rozbudowany pod kierunkiem starosty tykocińskiego Krzysztofa Wiesiołowskiego herbu Ogończyk.W trakcie prac budowlanych zasypano fosę i zburzono ceglany mur obwodowy z półokrągłymi bastejami zastępując te fortyfikacje nowoczesnymi 4 wielkimi bastionami ziemnymi połączonymi kurtynami.Król Zygmunt III Waza chroniąc się przed zarazą przebywał na zamku wraz z rodziną pomiędzy 14 listopada 1630 roku a 8 lutego 1631 roku.W 1655 roku w czasie potopu szwedzkiego zamek obsadziły sprzymierzone ze Szwedami wojska Bogusława Radziwiłła.31 grudnia 1655,kiedy zamek oblegały wojska konfederacji tyszowieckiej,zmarł tu Janusz Radziwiłł.Po pokonaniu wspierających króla Jana Kazimierza wojsk Sapiehów Bogusław Radziwiłł wjechał do obleganego wcześniej zamku w dniu 26 lutego 1656 r.Kolejne oblężenie twierdzy było prowadzone przez szlachtę podlaską,wiską i łomżyńską pod dowództwem pułkownika Samuela Oskierki i trwało ono od kwietnia do lipca 1656 roku,gdy Bogusław Radziwiłł ponownie zniósł oblężenie.Ponownie blokada warowni trwała od listopada 1656 i zakończyła się zdobyciem go przez wojska wierne Janowi Kazimierzowi 27 stycznia 1657 roku.Na przełomie lutego i marca twierdzę zajęły wojska brandenbursko-pruskie elektora Fryderyka Wilhelma i zwróciły go na przełomie lipca i sierpnia.Za zasługi poniesione podczas Potopu szwedzkiego zamek wraz z okolicznymi dobrami został ofiarowany Stefanowi Czarnieckiemu(staroście tykockiemu od 1659 r.)Czarniecki po zwycięskiej bitwie z Rosjanami pod Połonką w 1660 r.więził na nim jeńców.
Zamek Branickich
Zamek przez małżeństwo córki Stefana Czarnieckiego Aleksandry Katarzyny przeszedł w ręce marszałka Jana Klemensa Branickiego.W maju 1662 roku więziony na zamku był zabójca hetmana Wincentego Gosiewskiego porucznik Konstanty Kotowski.W 1662 roku komendantem zamku był Samuel Gorzkowski.Mieszkał też na nim wtedy podstarości tykocki Kazimierz Gorzejewski.W 1676 roku żołnierzami na zamku dowodził burgrabia Wawrzyniec Boryński W listopadzie 1705 roku w trakcie wojny domowej ze stronnikami Stanisława Leszczyńskiego miała miejsce narada króla Augusta II Mocnego z carem Piotrem I,na którym ustanowiono na zamku w Tykocinie Order Orła Białego.W 1734 roku zamek został zniszczony przez pożar.Od tego czasu nie zamieszkana budowla zaczęła popadać w ruinę.W 1750 roku na polecenie hetmana Jana Klemensa Branickiego rozpoczęto rozbiórkę zamku,a okoliczni mieszkańcy wykorzystywali materiał do budowy nowych domów.W 1771 roku pozostałości zamku zostały zniszczone przez powódź.W tym roku rozpoczęto budowę Zespołu Klasztornego Misjonarzy Bernardynów,gdzie z polecenia Jana Klemensa Branickiego zostały rozebrane i wykorzystane przy budowie cegły z zamku.Po 1915 roku,podczas I wojny światowej pozostałości murów posłużyły niemieckim żołnierzom do budowy drogi do Knyszyna,natomiast ziemię z dwóch bastionów wykorzystano do usypywania grobli.
Próby rekonstrukcji i budowa
W latach 1961-1963 częściowo zrekonstruowano mury przyziemia zamku renesansowego usuwając podczas tych prac ziemię z dziedzińca,co uniemożliwiło przeprowadzenie późniejszych badań archeologicznych.Gdy miejsce po dawnym zamku kupił Jacek Nazarko z Białegostoku rozpoczął planowanie budowy obiektu przypominającego swą formą dawną warownię Zygmunta Augusta.W roku 1999 przeprowadzono odwierty geotechniczne a w latach 2001-2005 przeprowadzono prace wykopaliskowe pod kierunkiem Magdaleny Bis i Wojciecha Bis z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.W 2002 roku wmurowano kamień węgielny pod budowę nowego obiektu na miejscu dawnego zamku,według projektu architektki Agnieszki Dudy z Białegostoku.Na podstawie odnalezionych w archiwum w Petersburgu zachowanych planów warowni,odtworzono domniemaną formę mieszkalną skrzydła zachodniego zamku.Budowa kosztowała ok.12 mln złotych,a w"zamku"ma powstać centrum hotelowo-turystyczne.W trakcie odbudowy teren znajdował się pod nadzorem archeologów,a odkryte znaleziska mają być w przyszłości eksponowane w miejscowym muzeum.
Architektura zamku
Renesansowy zamek został zbudowany dla króla Zygmunta Augusta na planie zbliżonym do trapezu z dziedzińcem i 4 cylindrycznymi wieżami w narożach.Wnętrza zamku były bogato dekorowane.W tym samym czasie mury zamku otaczał położony w odległości 15 metrów dodatkowy ceglany mur z czterema podkowiastymi bastejami otoczony fosą.W 1 poł.XVII wieku w czasach panowania Zygmunta III Wazy rozebrano mur z bastejami i całość zabudowań otoczono dodatkowo czterema ziemnymi bastionami połączonymi długimi ziemnymi kurtynami tworząc w ten sposób nowożytną twierdzę.Otaczająca zamek fortyfikacja obejmowała obszar o powierzchni ponad 6 hektarów.Długość jednego boku fortecy wynosiła ok.250 m.
Imprezy cykliczne
Od 2006 roku w okolicach zamku odbywa się cyklicznie bitwa stanowiąca rekonstrukcję historycznego oblężenia twierdzy w Tykocinie w czasach Potopu szwedzkiego.Od 2012 roku na Zamku odbywa się"Gęsina na św.Marcina"wydarzenie kulinarne propagujące tradycyjną kuchnię staropolską.

Konfederacja tyszowiecka

Została zawiązana 29 grudnia 1655 w Tyszowcach,niedaleko Zamościa.Inicjatorami byli Stefan Czarniecki oraz pragnący się zrehabilitować hetman wielki koronny Stanisław Rewera Potocki i hetman polny koronny Stanisław Lanckoroński,którzy postanowili opuścić obóz generała Duglasa uprowadzając wojsko kwarciane.Głównym jej postanowieniem było wypowiedzenie przez polską szlachtę posłuszeństwa królowi szwedzkiemu Karolowi X Gustawowi(wcześniej uznanemu przez większość za władcę Rzeczypospolitej)oraz wystąpienie zbrojne przeciwko Szwedom.Taki obrót spraw w Polsce sprowokowany został przez samowolę i rozpasanie wojsk szwedzkich,liczne nieposłuszeństwa i brak tolerancji dla Kościoła.Szwedzi postępowali w Polsce jak w kraju podbitym,a nie jak w części królestwa szwedzkiego,którą de facto była wtedy Polska po podpisaniu przez szlachtę układów oddających koronę polską Karolowi X.Katolicka szlachta poczuła się poniżona z powodu oblężenia Jasnej Góry przez Szwedów.Zwycięska obrona Jasnej Góry i powrót do Polski króla Jana II Kazimierza Wazy 18 grudnia 1655 stanowiły przełom w przebiegu najazdu szwedzkiego i sygnał do zawiązania tej konfederacji.Konfederaci tyszowieccy(obaj hetmani Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński i inni senatorowie,m.in.kasztelan sandomierski Stanisław Witowski,8 wojewodów m.in: bracławski Piotr Potocki i czernihowski Krzysztof Tyszkiewicz;oboźny koronny Jędrzej Potocki,starosta bohusławski Jacek Szembek)po wydaniu Uniwersału konfederacji w Tyszowcach 31 grudnia 1655 spotkali się z królem w Krośnie.Odbyło się tam posiedzenie Rady Senatu Rzeczypospolitej w obecności króla Jana Kazimierza,prymasa Polski Andrzeja Leszczyńskiego,Stefana Czarnieckiego i hetmanów Stanisława Rewery Potockiego i Stanisława Lanckorońskigo oraz Lubomirskiego.22 stycznia 1656 w Łańcucie konfederacja tyszowiecka została przekształcona w konfederację generalną.

środa, 13 sierpnia 2014

Gabriel Wojniłłowicz

Gabriel Michał Wojniłłowicz(zm.po roku 1663)polski wojskowy,oficer,pułkownik jazdy koronnej,szlachcic herbu wlasniego,starosta lityński i krośnieński.Dowódca pułku kalnickiego Kozaków regestrowych(jako Wonniłowicz)w bitwie nad Żółtymi Wodami w roku 1648.Wysłany w poselstwie do Tuhaj-Beja,został wzięty do niewoli.Po powrocie z niewoli przez dwa lata był rotmistrzem na służbie u księcia Jeremiego Wiśniowieckiego,potem był porucznikiem u Stanisława Rewery Potockiego.Brał udział w bitwie pod Białą Cerkwią w 1651 r.oraz w bitwie pod Buczaczem w 1655 r.W 1655 roku Szwedzi wkroczyli do Polski,Wojniłłowicz ze swoim oddziałem wycofał się do Małopolski i wystąpił przeciw Szwedom.7 grudnia 1655 r.stoczył zwycięską i przełomową bitwę ze Szwedami i z oddziałami dowodzonymi przez Aleksandra Prackiego pod Krosnem i wyzwolił to miasto biorąc dowódcę do niewoli.Za zdradę Ojczyzny Prackiego postawiono pod sąd i rozstrzelano na krośnieńskim Rynku.Jako wyzwoliciel tego miasta,pułkownik Gabriel Wojniłłowicz,po powrocie z pomyślnej ekspedycji zatrzymał swą chorągiew w fortecy łańcuckiej,skąd 10 grudnia listownie powiadomił Króla Polski Jana Kazimierza o odniesionym sukcesie i gdzie następnie oczekiwał na dalsze rozkazy królewskie.Prowadził zwycięskie działania partyzanckie w okolicach Biecza.U boku Jerzego Sebastiana Lubomirskiego,marszałka koronnego,przystąpił do zorganizowania liczącego ok.3000 ludzi oddziału,który wziął udział w wyzwoleniu Wieliczki i Wiśnicza,zaatakował Szwedów kierujących się od Krakowa w kierunku Sącza w Kamionnej,gdzie Polacy uderzyli ze wzgórza,odnosząc zwycięstwo.W dniu 13 grudnia 1655 r.stoczył zwycięską bitwę i zdobył Nowy Sącz.A potem walczył koło Niepołomic i w Bochni wycinając szwedzkie garnizony, zdobywa miasto,Wieliczkę,Wiśnicz i udał się pod Kraków.Gdy powracał Król Jan Kazimierz z Opola,a potem z Lubowli,to torował mu drogę na trasie Biecz,Nowy Żmigród,Dukla i 3 stycznia 1656 r.do 12 stycznia 1656 r.przebywał w Krośnie.A potem torował drogę przez Domaradz do Łańcuta i do Lwowa.W lutym 1656 r.Wojniłowicz połączył swe siły z Czarneckim i razem ruszyli do województwa sandomierskiego,gdzie operowali wraz z Lubomirskim na linii Przemyśl-Sandomierz.Wojniłłowicz brał udział w bitwie pod Jarosławiem,zamknięciu wojsk szwedzkich w widłach Sanu i Wisły.Awansował na porucznika królewskiej chorągwi kozackiej.W czasie bitwy pod Warką w 1656 r.dowódca,u Czarnieckiego,hetmańskiego pułku jazdy(ok.500-600 koni).W czasie wyprawy na Prusy był w randze pułkownika doradcą wojskowym hetmana litewskiego Wincentego Gosiewskiego.Dowodził Tatarami budziackimi prowadzonymi przez Subhana Ghazi Agę w bitwie pod Prostkami niedaleko Ełku.Ich zadaniem było rozpoznanie brodów,ataki na tyłach wojsk.Po walce Tatarzy zostali wypuszczeni i pustoszyli ziemie pruskie.Wojniłłowicz zginął w okolicach Zadnieprza po 1663 r.
Ciekawostki
Jego życiorys posłużył Henrykowi Sienkiewiczowi do stworzenia postaci literackiej Andrzeja Kmicica w powieści historycznej Potop.

Uniwersał opolski

Akt prawny wydany przez króla Polski Jana Kazimierza 30 listopada 1655 w klasztorze franciszkanów w Opolu,który w okresie Potopu szwedzkiego wzywał Polaków do powstania przeciwko Szwedom.Uniwersał opolski zredagowany został w czasie odbywającego się w Opolu zjazdu senatorów.

Układ w Ryńsku

Sojusz obronny zawarty 12 listopada 1655 roku pomiędzy elektorem Brandenburgii i księciem pruskim Fryderykiem Wilhelmem I i szlachtą Prus Królewskich za zgodą króla Jana II Kazimierza w czasie potopu szwedzkiego.W myśl jego postanowień wojska brandenburskie miały obsadzić najważniejsze miasta tej prowincji z wyjątkiem Torunia,Elbląga i Gdańska w celu ich obrony przed wojskami szwedzkimi.Wypełnianie postanowień tego układu przerwało przejście elektora na stronę szwedzką 17 stycznia 1656 roku w Królewcu.

Bitwa pod Kościanem

Miała miejsce 4 października 1655 roku podczas II wojny północnej.Na skutek kapitulacji pod Ujściem pierwszą opanowaną przez Szwedów prowincją była Wielkopolska.Była to również pierwsza polska prowincja,która zetknąwszy się ze szwedzkimi grabieżami,stawiła opór okupantom.Najbardziej znanym w Wielkopolsce organizatorem walk partyzanckich był starosta babimojski Krzysztof Żegocki,który już na początku szwedzkiej okupacji założył bazę w Zaborze koło Zielonej Góry(na należącej do cesarza części Ziemi Lubuskiej).Stąd zamierzał prowadzić swoje przyszłe akcje partyzanckie.Po kilku nieudanych wyprawach Żegocki postanowił wykonać poważniejszy atak.Wraz z liczącym 80-100 ludzi oddziałem uzbrojonym jedynie w kosy,topory,pałki,widły i kilkanaście sztuk broni palnej ruszył na Kościan(47 km od Poznania).W mieście stacjonował garnizon szwedzki w sile 200-400 żołnierzy.Oddział Żegockiego zaatakował miasto 4 października,całkowicie zaskakując liczniejszych i lepiej uzbrojonych żołnierzy szwedzkich.Nie bez znaczenia był fakt,że oddziałowi Żegoty w znacznym stopniu pomogli mieszkańcy Kościana.Garnizon szwedzki został wycięty niemal w całości.W tym czasie nieświadomy zaszłych wypadków zmierzał do Kościana książę Ludwik de Nassau,który na czele 100 żołnierzy eskortował z Poznania wozy skarbowe.Gdy Żegocki dowiedział się o nim,postanowił urządzić zasadzkę.Oddział szwedzki dotarł do bram miasta tuż przed zachodem słońca.Ponieważ Żegocki ustawił na warcie jednego ze swoich ludzi przebranego w szwedzki mundur,landgraf i jego podkomendni nie podejrzewali,że w pobliżu znajdują się ukryci Polacy.Gdy idący na czele swego oddziału Ludwik de Nassau zbliżył się do przebranego wartownika,ten niespodziewanie go zaatakował,a od tyłu rzucili się ukryci w okolicznych budynkach polscy partyzanci.Szwedzi zostali całkowicie zaskoczeni,ponadto z powodu licznych wozów,które uprzednio eskortowali,nie mogli skutecznie rozwinąć się do walki.Z tego powodu musieli zostawić ciało śmiertelnie rannego landgrafa i wycofać się przed Kościan.Tam górę wzięło lepsze uzbrojenie i wyszkolenie żołnierzy szwedzkich,którzy zepchnęli Polaków z powrotem do miasta.Odzyskanie Kościana było jednak niemożliwe i pozbawieni swego dowódcy żołnierze szwedzcy wrócili do Poznania.Ponadto w ręce żołnierzy Żegockiego wpadło 40 wozów szwedzkich załadowanych obfitym łupem,pochodzącym głównie ze zrabowanych kościołów.Bitwa ta była pierwszym poważnym sukcesem,jaki odniósł nieregularny oddział partyzancki w walce z okupującymi Polskę Szwedami.Sukces ten w znacznym stopniu przyczynił się do tego,że za przykładem Żegockiego poszło wkrótce wielu dowódców i kraj miał być wkrótce pełen podobnych oddziałów partyzanckich.Także Szwedzi od tego momentu przestali czuć się już tak bezpiecznie i zaczęli przemieszczać się w większych grupach z zachowaniem większej niż dotąd czujności.Kościan zapłacił za to wysoką cenę po odejściu partyzantów Szwedzi wrócili.Wymordowali większość mieszkańców,miasto złupili i spalili.Nigdy nie powróciło ono do dawnej świetności.