piątek, 24 kwietnia 2015

Ludwik Gumplowicz

Ludwik Gumplowicz
Ludwik Gumplowicz (ur. 9 marca 1838 r. w Krakowie, zm. 19 sierpnia 1909 r. w Grazu) – polski socjolog i prawnik.

Spis treści

Rodzina i środowisko

Dzieciństwo i młodość Ludwika upłynęła w Krakowie, który po powstaniu listopadowym stał się głównym centrum organizacji konspiracyjnych. Rozwijało się w nim, gdzie indziej stłumione, życie polityczne oraz kształtowały się nowe postawy młodego pokolenia, chociaż życie gospodarcze miasta słabło. Krwawe wydarzenia rzezi galicyjskiej pogłębiły przepaść międzystanową wewnątrz kraju i nienawiść do Austrii. Polityka germanizacyjna, która, jak mówił sam Gumplowicz, była „jednym z tych rysów charakterystycznych, które ciągną się przez całe dzieje Austrii jak czerwona nić”, rozpoczęta w 1796 roku, przerwana dzięki powstaniu Wolnego Miasta, nasiliła się po 1846 roku. Równocześnie za życia Gumplowicza dokonała się wielka metamorfoza Krakowa i mieszkańców. Dorastało pokolenie zbuntowane przeciwko stosunkom panującym we wszystkich dziedzinach życia miasta i kraju. Pojawiły się nowe prądy społeczne i polityczne.
Matka Ludwika pochodziła z asymilującej się inteligenckiej rodziny żydowskiej. Jego ojciec - Abraham, był zwolennikiem i jednym z najbardziej czynnych aktywistów rozwijających program asymilacji Żydów. W 1862 roku jego dom stał się jedną z placówek przedpowstańczej akcji konspiracyjnej. Dwóch jego starszych synów brało czynny udział w walkach powstańczych. Sam Abraham został mężem zaufania Rządu Narodowego i wraz z innymi postępowymi Żydami zajął się organizacją werbunku, zbiórką pieniędzy, propagandą i służbą sanitarną. Działalność społeczna ojca zaciążyła na zainteresowaniach młodego Ludwika i poniekąd wprowadziła go w problematykę społeczno-polityczną środowisk żydowskich oraz całego kraju. Ludwik przeszedł na kalwinizm, z jednej strony dla podkreślenia ostatecznej asymilacji, z drugiej by uniknąć antysemickiej dyskryminacji w pracy naukowej. Jego żoną była Franciszka z Goldmanów. Razem z nią popełnił samobójstwo, gdy zachorował na raka. Synami Ludwika byli Władysław Gumplowicz działacz różnych partii socjalistycznych, profesor Wolnej Wszechnicy Polskiej i wykładowca tajnych kompletów nauczania oraz Maksymilian Ernest Gumplowicz, działacz polonijny w Austrii, historyk, pierwszy lektor języka polskiego na Uniwersytecie Wiedeńskim.

Życiorys

Ludwik Gumplowicz w 1857 roku wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu Krakowskiego. Czwarty rok studiów odbył w Wiedniu, po czym wrócił do Krakowa, gdzie w 1864 r. uzyskał doktorat. Poza prawem interesował się historią i wówczas "raczkującymi" naukami społecznymi. Pierwsze swoje prace poświęcił historii prawa i ustroju społecznego dawnej Polski. Prace te cechował m.in. silny duch antyklerykalizmu. Działalność publicystyczną rozpoczął już w 1861 roku artykułami ogłoszonymi w lwowskim „Dzienniku Literackim” i warszawskiej „Jutrzence”. W Krakowie opublikował w 1867 r. pracę historyczną pt. Prawodawstwo polskie względem Żydów. W 1868 roku, na podstawie swoich pierwszych rozpraw historycznych, zabiegał o uzyskanie habilitacji. Jednak ze względu na silny antyklerykalizm jego rozpraw uznano, że kandydat nie daje „gwarancji obiektywności badań”. Wrogi stosunek autora do kleru i kościoła katolickiego wywołał ogólne zgorszenie recenzentów. W efekcie tylko na tej kwestii skupiono krytykę jego prac, zupełnie nie analizując innych jego poglądów. Skutecznie też przeszkodzono mu w zatrudnieniu i prowadzeniu wykładów na uniwersytecie. Przez kolejnych kilka lat Ludwik Gumplowicz zajmował się praktyką notarialną i pracą publicystyczną. Był redaktorem i właścicielem krakowskiego „Kraju”. Po upadku pisma w 1874 roku wyjechał do Grazu (Austria), gdzie w 1876 roku otrzymał stanowisko docenta, a później, w 1882 r. profesora. Wykładał i pisał po niemiecku. W tym czasie ukazały się jego podstawowe prace: „Rasse und Staat” (1875), „Philosophisches Staatsrecht” (1877), „Rechtsstaat und Sozialismus” (1881), „Der Rassenkampf” (1882), „Grundriss der Soziologie" (1885), „Soziologie und Politik” (1892), „Gesichte der Staatstheorien” (1905), „Allgemeines Staatsrecht” (1907), „Sozialphilosophie im Umriss” (1909).
Pobyt w Grazu był okresem najbardziej twórczym w jego biografii. Całą swą energię poświęcił socjologii, nowej dziedzinie nauki, której stał się współtwórcą. Jako pierwszy polski socjolog zajął się badaniem problematyki mniejszości etnicznych. Ze względu na jego teorię walki i rasy, bardzo często, jakże niesłusznie, zarzucano mu rasizm. Jednocześnie wiele czasu zabierały mu wykłady prawa państwowego i administracyjnego, prowadzone w nowatorskim ujęciu przez 30 lat. Osiągnięcia naukowe, których wyrazem było tłumaczenie wielu jego dzieł na kilka języków obcych, nie dały Gumplowiczowi pełnej satysfakcji. W Grazu, do końca życia, czuł się wygnańcem. Oto co pisał do Romualda Hubego: „Niczego więcej nie pragnąłbym, jak znowu wrócić do kraju i poświęcić się tym pracom, które od młodości ukochałem”.
Fakt, iż prawie cała aktywność naukowa Gumplowicza przypadła na okres jego pobytu w Grazu stał się podstawą fałszywego poglądu, iż był on uczonym austriackim. Przeczy temu choćby wyżej cytowany jego list do Haubego. Pomimo pozornej asymilacji, kariera naukowa Gumplowicza na obczyźnie nie była łatwa. Nie uznający kompromisów pionier dyscypliny, która w Austrii i Niemczech jeszcze nie znalazła uznania, wciąż był narażony na nieżyczliwość i ataki kolegów, prawników wychowanych na klasycznych teoriach państwa i prawa.
Dopiero w roku 1892 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego w zakresie prawa państwowego. Od 1908 roku był na emeryturze z tytułem profesora honorowego. Do Polski nigdy nie powrócił. W 1909 roku, mając 71 lat, popełnił wraz z żoną samobójstwo, po orzeczeniu lekarskim określającym stan jego zdrowia jako beznadziejny (był chory na raka języka).
Gumplowicz uznawany jest przede wszystkim za socjologa. Był jednym pionierów socjologii i w sposób istotny przyczynił się do rozwoju tej nauki. Z wykształcenia i zainteresowania był teoretykiem państwa i prawa. „System socjologii” uczonego, jest w dużej mierze podstawą jego teorii państwa. Ludwik Gumplowicz otwiera długi poczet przedstawicieli tzw. szkół socjologicznych w nauce o państwie i prawie.

Przegląd teorii i poglądów

Socjologizm

Był przedstawicielem socjologizmu. Uwydatniał swoistość nauk społecznych i praw rządzących społeczeństwami. Uważał (w przeciwieństwie do Herberta Spencera), że nie da się wyodrębnić praw społecznych z innych dziedzin nauki (np. na podstawie praw fizjologicznych). Dominujący w jego koncepcji był również naturalizm. Uważał, że zadaniem socjologii jest wykrywanie przyrodniczych praw życia społecznego. Podstawą metodologii powinna być indukcja i przechodzenie od poszczególnych faktów do ogólników (stąd w jego socjologii podstawą jest przejście od faktu społecznego do skomplikowanych procesów zachodzących w społeczeństwach). Twierdził, że podczas badań socjologicznych należy odrzucić abstrakcję zaś naukowo ujmować tylko to, co rzeczywiste.
Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy filozofią historii a socjologią. Pierwsza z nauk próbuje ogarnąć dzieje ludzkie jako całość, druga skupia się na wybranym okresie, badając zachodzące wówczas zjawiska społeczne. Socjologia nie bada jednostek. Zadaniem socjologii jest poznawanie praw społecznych, czyli praw naturalnych działających w społeczeństwie.
Istotą praw społecznych jest ich powtarzalność bez względu na czas i miejsce. Istotą procesów społecznych jest wzajemne oddziaływanie grup poprzez wpływ społeczny. Wpływ społeczny to wpływ jednej grupy na drugą i przeciwdziałanie, czyli wprawianie w ruch stosunków pomiędzy grupami.
Podmiotem badań socjologii są żywioły społeczne (rasy, grupy). Jednostki podejmują działania tylko jako członkowie konkretnych grup społecznych - wynika to z tzw. egoizmu społecznego, czyli ze świadomego i podświadomego działania jednostki na rzecz całej grupy. Aby takie zjawisko zaistniało, jednostka musi się utożsamić z grupą (jak mówi Gumplowicz, jednostka musi umiłować grupę). Ma tutaj zastosowanie zasada zgodnie z którą im silniejsza jest więź emocjonalna jednostki z daną grupą, tym bardziej ta jednostka będzie odczuwać wrogość i ksenofobię wobec innych grup i jednostek do nich należących.
Gumplowicz za podstawowe błędy popełniane w socjologii uznał:
  • błąd jednoplemienności czyli niezauważanie istnienia wieloplemienności w świecie społecznym,
  • przyjmowanie, że nie ma siły napędowej społeczeństwa (grupy są bezwładne)
Zjawiska występujące w rzeczywistości dzielił na:
  • zjawiska fizyczne (chemiczne, fizyczne, itp.)
  • zjawiska psychiczne (duchowe, dotyczące wyłącznie jednostki i jej wnętrza)
  • zjawiska społeczne (dotyczą grupy osób) to stosunki między ludźmi i grupami ludzkimi, które powstają w wyniku współdziałania grup i zbiorowości ludzkich.
Gumplowicz zauważał także istnienie zjawisk społeczno-duchowych - czyli takich, które powstają pod wpływem żywiołów społecznych i zbiorowości społecznych, obejmujących sfery:
Wyróżniał cztery rodzaje procesów naturalnych:
  • planetarne (siły przyciągania, obejmujące oddziaływanie na siebie ciał niebieskich),
  • chemiczne (występujące w przyrodzie nieorganicznej),
  • roślinne (występujące w przyrodzie organicznej)
  • animiczne (dotyczą żywych organizmów - zwierząt, człowieka).

Teoria konfliktu, pojęcie walki i rasy

Socjologiczne poglądy Gumplowicza opierały się na dwóch założeniach filozoficznych. Po pierwsze na monizmie, który dla Gumplowicza był bardziej metodą interpretacji zjawisk niż teorią ontologiczną. Zmuszał on jednak autora, do opowiedzenia się po stronie materializmu. Drugim założeniem był determinizm, który sprowadzał się do przekonania, że wszystkie zjawiska we wszechświecie, choć tworzą rozmaite grupy, podlegają jednym i tym samym prawom ogólnego rozwoju. Naczelnym prawem kierującym zarówno całokształtem zjawisk, jak i decydującym o wewnętrznych procesach każdej grupy jest ewolucjonizm, z którego odrzucał jednak teorie „pierwszej pary” ludzkiej i „praojczyzny” ludzkości. Jego teza głosi, że rozwój społeczny nie przechodził drogi od jedności do wielości, ale odwrotnie, od wielości do jedności, poprzez powstawanie coraz szerszych grup społecznych.

Poligenizm

Poligenizm zaprzecza twierdzeniu, iż ludzkość rozdzieliła się wychodząc ze wspólnej kolebki. Gumplowicz miał pogląd odmienny; uważał, że ze starć pierwotnych, zupełnie sobie obcych hord, powstawały coraz większe i coraz bardziej złożone społeczności. Motorem rozwoju są wzajemne starcia grup. Podbój i różnoplemienność pozostają w ścisłej korelacji. „W pierwotnych czasach, kiedy ród ludzki składał się z niezliczonej ilości różnorodnych plemion i szczepów, bezustannie toczyły się walki między tymi oddzielnymi grupami, mające za rezultat związki przymusowe różnorodnych żywiołów w ustroje państwowe". Hipotezę poligenizmu uważał za niezbędną do wyjaśnienia historii formowania się państw.
Gumplowicz twierdził, że zasadniczym czynnikiem rozwoju społecznego jest konflikt pomiędzy grupami społecznymi. Grupy znajdują powody do występowania przeciwko sobie jeśli są dostatecznie zróżnicowane.
Grupy różnią się:
  • siłą,
  • środkami jakimi dysponują,
  • spójnością,
  • trwałością.
To zróżnicowanie jest podstawą powstawania ras. Nie są to jednak rasy w sensie antropologicznym. Rasa u Gumplowicza to przede wszystkim grupa etniczna, powiązana wielorakimi węzłami społecznymi i interesami. Przyjęcie przez Gumplowicza pojęcia „rasa” doprowadziło do posądzenia go o rasizm. Należy więc pamiętać, że zawsze tam, gdzie uczony posługuje się tym pojęciem, chodzi mu przede wszystkim o grupę w szerszym znaczeniu, etniczną, narodową a nawet religijną kastę lub klasę ekonomiczną. Wyrazem stosunku Gumplowicza do rasizmu (w dzisiejszym znaczeniu tego terminu), który jeszcze za jego życia zaczął objawiać się w krajach niemieckich, są dwa jego artykuły: „Najnowszy stan kwestii rasowej” (1884) i „Nieco z rasologii niemieckiej” (1906). Zasługuje na uwagę fakt, że w ciągu 22 lat jakie upłynęły pomiędzy tymi artykułami Gumplowicz nie zmienił swoich poglądów. Jego poglądy od początku nie miały nic wspólnego z koncepcjami antropologicznej socjologii ani poglądami wykorzystujących ten kierunek nazistów.
Pojęcie walki obejmuje u Gumplowicza różnorodne przejawy konfliktów: od najbrutalniejszych rzezi do sporów parlamentarnych. Jedynym ograniczeniem tego pojęcia, jest odnoszenie go wyłącznie do konfliktów pomiędzy grupami ludzkimi. Ograniczenie teorii konfliktów do walki i starć grup społecznych, stało się podstawą wyraźnego wyodrębnienia socjologii jako przedmiotu.

Czynniki powstawania państw. Stratyfikacja społeczna

Poszukujący czynników powstawania państw Gumplowicz stwierdził, iż odpowiedź znajdzie na drodze analizy socjologicznej. Dostrzegł, że konflikt grup jest stałym elementem historii, że towarzyszy formowaniu się zarówno organizmów społecznych, jak i politycznych. Walka hord, które nie znały żadnej formy wyzysku prócz kanibalizmu, stanowi dopiero wstęp do właściwej historii. Jej początkiem był moment, w którym dane plemię lub szczep „podbiwszy ludność obcoplemienną i odniósłszy nad nią zwycięstwo, nie zabija jej, ale w celu trwałego wyzysku sprowadza do niewoli; szczep taki kładzie podwaliny państwa i kultury. Historia nie daje żadnego innego przykładu powstawania państwa jak tylko poprzez akt gwałtu jednego plemienia przeciw drugiemu i podbój oraz ujarzmienie dokonane przez silniejsze, obce plemię nad ludnością słabszą". Podbój był dla Gumplowicza aktem zasadniczym w historii powstawania państw. Natomiast „walka społeczna, wieczne zmagania się o egzystencję i o panowanie, walka o byt i o posiadanie ziemskich dóbr, oto są formy życiowego procesu w państwie". Grupy etniczne walczą, bo konkurują ze sobą o realizację wspólnych celów. Celem walki jest wyzysk (walczymy, wygraliśmy i wykorzystujemy).
Gumplowicz wyróżnia trzy zasadnicze sposoby bytowania społecznego:
  • pierwotny, w półzwierzęcej hordzie, najbardziej podobnej do rodziny,
  • szczep koczowniczy, w którym istnieje rozdział na panów i niewolników,
  • ustrój państwowy, ludzi stale osiedlonych na pewnym terytorium.
Państwo jest potęgą, dzięki której z pierwotnie obcych sobie elementów rasowych, pomimo stałej walki coraz to nowych warstw społecznych, powstaje naród. Jedynym kryterium narodowości jest więź duchowa. Wewnętrzny rozwój państwa dokonuje się według prawideł walki, która rządzi oddziaływaniem wzajemnym wszelkich grup ludzkich. W efekcie zachodzi zjawisko amalgamacji - łączenia się (najczęściej na zasadzie wchłaniania podbitych ludów) grup o różnej genezie w nową całość. Nowa grupa wytwarza prawo, narzucając je grupom podbitym. Dopiero po powstaniu państwa, konstytuuje się naród.
Nie forma rządów ale fakt panowania, jest pierwszym elementem rzeczywistości państwowo-politycznej. Państwo wyprzedza i tworzy prawa, ale jednocześnie samo się na nich wspiera. Główną podwalinę państwa stanowi prawo własności. Własność powstaje w procesie podboju i stanowi środek panowania. Prawo własności nie może nigdy zaniknąć, gdyż byłoby to równoznaczne z zanikiem państwa. Istnienie państwa jest warunkiem istnienia cywilizacji. Pozostałe prawa są zmienne. Ustalają one granice działalności różnorakich grup społecznych natomiast zależą od wyniku walk społecznych toczących się wewnątrz państwa. W tak powstałym państwie istnieje:
  • panowanie jednych nad drugimi,
  • panowanie mniejszości nad większością,
  • dominacja jednoplemiennej mniejszości nad innoplemienną większością.
Ludwik Gumplowicz zdawał sobie sprawę ze złożoności „uwarstwienia” społeczeństwa. Wśród warstw społecznych dostrzegał warstwę szczególną, występującą we wszystkich społeczeństwach. Warstwę, której funkcje gospodarcze mają również znaczenie polityczne, gdyż jej działalność zmniejsza „tarcia” pomiędzy warstwą panów a niewolników. Ta warstwa to stan średni. Powstała w wyniku rozwoju życia gospodarczego i podziału pracy. Warstwa średnia to pośrednicy, ludzie którzy utrzymują spoistość państwa poprzez pośrednie sprawowanie władzy i pilnowanie interesów grup panujących oraz kontrolowanie wykonywania obowiązków przez poddanych. Gumplowicz nazwał ją „warstwą-buforem”. Stan średni zdobywa przywileje dzięki swej szczęśliwej pozycji umożliwiającej mu uzyskanie edukacji i poziomu kultury nie mniejszej niż posiadana przez klasę rządzącą. W ten sposób klasa średnia staje się największym rywalem klasy panującej. Rozporządzając kapitałem i inteligencją w podobnej mierze co klasa panująca a nadto mając nad nią przewagę liczebną, łatwo może zdobyć poparcie mas uciskanych i w końcu obalić na drodze rewolucji stary porządek. Po zwycięstwie łączy się raczej ze zwyciężonymi niż z masami. Stan średni bywa niekiedy kozłem ofiarnym, składanym w ofierze uczuciom zemsty i nienawiści, nagromadzonym przeciw niemu samemu w warstwie poddanych.
Obywateli państwa spaja wspólny interes (zwany u Gumplowicza węzłem społecznym), który wynika ze wspólnego pochodzenia. Wyznacza go również wspólnie zamieszkiwane terytorium państwa (węzeł społeczny materialny), posiadany majątek i zawód (węzeł społeczny gospodarczy) oraz czynniki moralne, np. narodowość (węzeł społeczny moralny). Im więcej istnieje węzłów społecznych, tym silniejsza jest więź i sama grupa.
Wynikiem rozwoju ustroju państwowego jest kultura. U Gumplowicza, kultura jest specyficznym pojęciem, nawet tożsamym z narodowością. Jego zdaniem narodowość jest kulturą właściwą pewnemu ogółowi ludności, który przez dłuższy czas, żył pod wpływem tych samych warunków, przeszedł wspólny rozwój państwowy oraz ukształtował wspólną umysłowość. Kultura opiera się na podziale pracy, który jest tu warunkiem powstania kultury. Sama kultura jest warunkowana wyzyskiem ekonomicznym. I to jest czynnik, który łączy kulturę i podział pracy, bowiem podział pracy w państwie pozwala na zajęcie się potrzebami wyższymi. Państwo ma bowiem swoje wyższe cele:

Podsumowanie

Dzieła niektórych twórców teorii społecznych mogą być analizowane w zupełnym oderwaniu od wiedzy o ich osobistych losach i zaangażowaniu w sprawy współczesnego im świata. Ludwik Gumplowicz należy do tych twórców, których twórczość można ocenić i zrozumieć jedynie na tle jego życia, które wywarło silne piętno na jego naukowych teoriach. Związek między życiem Gumplowicza a jego poglądami zasługuje tym bardziej na uwagę, iż sam Gumplowicz tych powiązań nie dostrzegał.
Aleksander Gella twierdzi, że poglądy Ludwika Gumplowicza leżą, w płaszczyźnie ideologicznej, pomiędzy społecznym darwinizmem a marksizmem. Gumplowicz był przeciwnikiem jednej i drugiej ideologii, a równocześnie był z nimi związany przede wszystkim poprzez uznawanie teorii konfliktu, obecnej w obu teoriach. Zasadnicza różnica poglądów na zjawisko konfliktów społecznych między Marksem a Gumplowiczem leży, jak dalej twierdzi Gella, w ocenie moralnej konfliktów. Gumplowicz ich nie wartościuje. Konflikt jest dla niego zjawiskiem nie historycznym, ale przyrodniczym, niepodlegającym ocenom moralnym. Nie można go z życia społecznego usunąć, tak jak nie można usunąć z przyrody walki między gatunkami.
Gumplowicz był w istocie przeciwnikiem rewolucyjnych dążeń. Nie wierzył w cele stawiane sobie przez socjalistów. Dostrzegał koszty rewolucji ale miał też świadomość tego, że przewroty są nieuniknione, jednakże uważał, iż nie jest rzeczą uczonego przyspieszać ich nadejście.

Wincenty Konstanty Kalinowski

Herbu Kalinowa(ur.21 stycznia/2 lutego 1838 w Mostowlanach,zm.10 marca/22 marca 1864 w Wilnie)rewolucjonista,uczestnik powstania styczniowego,bohater narodowy Białorusi,Litwy i Polski,z zawodu dziennikarz i prawnik.
Życiorys
Pochodził z ubogiej rodziny ziemiańskiej,był synem Szymona Kalinowskiego.Matka jego wcześnie zmarła,wychowywała go macocha.Rodzina nie posiadała nieruchomości,zamieszkiwała w folwarku Jakuszówka koło Świsłoczy.Po ukończeniu szkoły średniej w Świsłoczy w 1855 r.przeprowadził się do Moskwy,gdzie studiował prawo na uniwersytecie.Po paru latach przeniósł się do Sankt Petersburga,gdzie kontynuował studia na Uniwersytecie Petersburskim oraz zaangażował się w mieszaną(polsko-rosyjską)konspirację wymierzoną w carat.W 1860 r.osiadł na powrót w guberni grodzieńskiej,gdzie zajmował się pracą rewolucyjną.Zaczął wydawać pismo"Mużyckaja Prauda",jedno z pierwszych czasopism w języku białoruskim(pisany łacinką),oraz dwa inne czasopisma w języku polskim.W swych pismach Kalinowski wypowiadał się za uniezależnieniem się Litwy od Rosji,powrotem do federacji polsko-litewskiej,ochroną języka białoruskiego oraz za zdecydowanymi reformami społecznymi(uwłaszczenie chłopów,parcelacja wielkich majątków ziemskich).Był zwolennikiem włączenia do zbrojnej walki o niepodległość szerokich mas chłopskich.Po wybuchu powstania styczniowego zaangażował się w tworzenie Prowincjonalnego Komitetu Litewskiego w Wilnie,gdzie objął funkcję komisarza rządu polskiego na województwo grodzieńskie.Wkrótce awansował na Komisarza Pełnomocnego na Litwę,przez co zyskał kontrolę nad wszystkimi jednostkami walczącymi na obszarze byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.Zdradzony przez jednego ze swych żołnierzy,przekazany został w ręce Rosjan.Uwięziony w Wilnie,napisał Zapiski spod szubienicy.Swojej roli w powstaniu nie umniejszał i nie ukrywał,ale zarazem odmawiał wskazywania współpracowników.Skazano go na karę śmierci przez rozstrzelanie,ale wyrok ten zamieniono na bardziej hańbiące powieszenie.Został stracony 22 marca 1864 r.na Rynku Łukiskim w Wilnie.
Imię
Wincenty Konstanty Kalinowski we wszystkich swoich osobistych dokumentach używał imienia„Wincenty”.Jednak w białoruskiej historiografii nazywany jest czasem imieniem„Kastuś”.Po raz pierwszy takim określeniem posłużył się w swoim Karotkim narysie historyi Biełarusi Usiewaład Ihnatouski białoruski historyk,członek Biura KC Komunistycznej Partii Białorusi,jeden z przywódców antypolskiej partyzantki w 1920 roku.Ihnatouski pisał swój Karotki narys…w czasie,gdy był zaangażowany w walkę z Polakami i zdaniem prof.Anatola Hryckiewicza miało to wpływ na jego postrzeganie postaci Kalinowskiego.Według Hryckiewicza Ihnatouski uważał,że imię„Wincenty”ma zbyt polski,a za mało białoruski charakter.Aby więc uniknąć wrażenia,że Kalinowski był Polakiem,historyk postanowił przemianować go tylko na Konstantego.Ponadto,Ihnatouski usiłował przedstawić powstanie styczniowe 1863 roku na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego jako powstanie chłopskie.Przekształcił zatem imię„Konstantego”w„Kastusia”,co miało nadać mu chłopski charakter,odpowiedni do wizerunku przywódcy takiego powstania.
Upamiętnienie
W białoruskiej literaturze historycznej używanej jest okresowo pojęcie"powstanie Kalinowskiego".W czasach radzieckich był przedstawiany jako bohater,samo powstanie styczniowe także było uważane za jeden z etapów walki o wyzwolenie robotniczo-chłopskie.Po uzyskaniu przez Białoruś niepodległości w wyniku rozpadu ZSRR Kalinowski dalej był kreowany na narodowego bohatera,w tym okresie podkreślano wątki związane z dążeniem do niezależności Białorusi.Władze Białorusi ustanowiły w tym okresie order Konstantego Kalinowskiego.Pod rządami Łukaszenki stosunek do Kalinowskiego był początkowo pozytywny,ale po protestach z 2006 roku kiedy opozycja uznała Kalinowskiego za symbol oporu wobec władz,rząd rozpoczął tępienie jego kultu.Zlikwidowany został order jego imienia,powstanie styczniowe uznano za podporządkowane wyłącznie interesom polskim,a przeciw białoruskim.Obecnie władze powróciły do polityki historycznej prowadzonej przez władze carskie uznają za bohatera Michaiła Murawiowa,który tłumił powstanie styczniowe.Imię Konstantego Kalinowskiego od 2006 r.nosi program stypendialny Rządu RP dla białoruskich studentów wyrzuconych ze studiów po dżinsowej rewolucji.

Artur Grottger

(ur.11 listopada 1837 w Ottyniowicach,zm.13 grudnia 1867 w Amélie-les-Bains-Palalda)polski malarz,jeden z czołowych przedstawicieli romantyzmu w malarstwie polskim,ilustrator,rysownik,autor cyklu„kartonów”o powstaniu styczniowym.
Rodzina
Ojciec artysty,Jan Józef,był nieślubnym synem radcy sądu tarnowskiego oraz Hilarego Siemianowskiego.Po urodzeniu nosił nazwisko panieńskie swojej matki francuskiej guwernantki panny Grottger,która przyjechała ze Szwajcarii.Siemianowski zadbał o edukację oraz wychowanie swojego syna.Opłacił jego studia w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu.Po osiągnięciu przez niego pełnoletności oddał mu w dzierżawę jeden z należących do niego majątków w Ottyniowicach,a przed swą śmiercią zostawił mu kwotę 10 tysięcy reńskich w gotówce.Jan Józef Grottger walczył w powstaniu listopadowym jako rotmistrz 5.Pułku Ułanów„Warszawskie Dzieci”.Ożenił się z Krystyną Blahao de Chodietow córką byłego oficera huzarów węgierskich oraz wyższego urzędnika przy sądzie szlacheckim we Lwowie,który był Chorwatem osiadłym w Polsce.Ze związku tego urodził się Artur Grottger,który był pierwszym dzieckiem pary.Malarz posiadał również troje rodzeństwa:Marię ur.w 1839 roku,Jarosława ur.w 1840 r.oraz Aleksandra ur.w 1842 r.
Życiorys
Artur Grottger urodził się 11 listopada 1837 roku w Ottyniowicach na Podolu.Pierwszych domowych lekcji rysunku udzielał artyście ojciec,zamiłowany malarz.Jako jedenastoletni chłopiec Artur został oddany na naukę do pracowni lwowskiego malarza Jana Maszkowskiego,gdzie na długie lata zaprzyjaźnił się z jego synami:Rafałem,Karolem oraz również malarzem Marcelim.We Lwowie w 1850 r.poznał również Juliusza Kossaka,który udzielał mu artystycznych konsultacji.Wiosną 1851 roku na wystawie jednego z lwowskich sklepów ze sztuką bawarski hrabia Aleksander Pappenheim zauważył ładną akwarelę,przedstawiającą pogoń polskiej szlachty za Tatarami.Kupił ją,zapytał sprzedawcę o autora i dowiedział się ze zdumieniem,że jest to pierwsza praca 14-letniego chłopca,Artura Grottgera.Postanowił poznać autora,co zaowocowało później wieloletnią przyjaźnią,dzięki której młody artysta zyskał protektora oraz mecenasa.Szczęśliwie dla artysty,16 października 1851 roku do Lwowa przybył również cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef I.Przyjaciele malarza wpadli na pomysł,aby młody chłopak uwiecznił również wjazd monarchy do miasta.Pomysł podjął hrabia Agenor Gołuchowski,ówczesny namiestnik Galicji oraz magnat galicyjski Zabielski,wuj Artura,który gościł monarchę we własnych apartamentach.Franciszek Józef otrzymał akwarelę upamiętniającą jego wjazd w prezencie od polskiej szlachty,a po powrocie do Wiednia z własnej kasy ufundował Grottgerowi stypendium w wysokości 20 guldenów miesięcznie oraz nakazał młodemu artyście podjąć studia artystyczne w Krakowie,a po ich ukończeniu w Wiedniu.W pierwszej połowie października 1852 roku Artur Grottger przybył do Krakowa.W mieście odbył studia malarskie w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie.Uczył się tam pod kierunkiem Wojciecha Stattlera,Józefa Kremera oraz Władysława Łuszczkiewicza.Na studiach zaprzyjaźnił się z Andrzejem Grabowskim i Aleksandrem Raczyńskim.Pod koniec 1854 r.artysta wyjechał do Wiednia,gdzie w latach 1855-1858 pobierał nauki w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu studiując pod kierunkiem Karla Blaasa,Karla Meyera,Carla Wurzingera i Petera Geigera.Szczególnie cenił tego ostatniego i pod jego wpływem przedkładał później czarno-białą grafikę ponad kolorowe malarstwo olejne czy akwarele.W Wiedniu artysta spędził dużą część swojego życia,mieszkając tam od 1854 do roku 1865.W tym okresie artysta odniósł sukces jako ilustrator.Współpracował z wieloma czasopismami wiedeńskimi takimi jak„Museestunden”,„Waldheim’s Illustierte Zeitung”oraz„Waldheim’s Illustierte Blatter”.Pełnił w nich funkcję ilustratora projektującego drzeworyty dla prasowych drzeworytni.W sumie do 1864 roku wykonał ponad 200 ilustracji do kilku wiedeńskich czasopism.Dzięki tej pracy udało mu się osiągnąć stabilizację materialną,wynająć mieszkanie oraz sprowadzić do Wiednia ze Lwowa matkę i siostrę.W 1858 roku artysta przez kilka tygodni gościł w bawarskich miejscowościach Trauensdorf oraz Guns u swojego mecenasa Pappenheima.W tym czasie odwiedzał również powszechną wystawę sztuki niemieckiej w Monachium.W 1859 roku nawiązał współpracę z polskim czasopismem„Postęp”Józefa Osieckiego,które wydawane jest w Wiedniu.Od 1863 roku artysta stał się jego redaktorem naczelnym.Po skazaniu Osieckiego na 6 miesięcy aresztu przez austriacki sąd malarz finansował pismo z własnej kieszeni.W czasie Powstania styczniowego Grottger zaangażował się w pomoc uchodzącym z zaboru rosyjskiego powstańcom.23 grudnia 1863 roku w wiedeńskim mieszkaniu artysty został aresztowany jeden z Polaków podejrzewany o działalność spiskową w Krakowie.Austriacy wytoczyli Grottgerowi proces,a cesarz Franciszek Józef cofnął mu stypendium artystyczne,w wyniku czego artysta popadł wkrótce w biedę i w lipcu 1865 roku zmuszony został do opuszczenia Wiednia.W 1864 roku młodszy brat artysty Jarosław Grottger za udział w powstaniu został zesłany na Syberię.Z powodu nieustannych tarapatów finansowych wędrował po Galicji od dworu do dworu,zarabiając na życie rysowaniem i malowaniem obrazów o przygodnej,nieraz banalnej tematyce.Stworzył w tym okresie również cykle rysunków wykonanych czarną i białą kredką na kartonach.Choć nigdy nie widział powstania styczniowego,był autorem rysunków przedstawiających sceny z tego wydarzenia:Polonia(1863 r.) i Lithuania(1864-1866);szkice do Polonii i innego cyklu Warszawa stworzył jeszcze w trakcie pobytu w Wiedniu.W 1866 r.na balu we lwowskim Towarzystwie Strzeleckim poznał 16-letnią Wandę Monné.Gwałtowna miłość polskiej patriotki i malarza(której przeciwna była rodzina Wandy),obfitująca w wiele romantycznych spotkań(m.in.w sierpniu 1866 r.w Grybowie) i długich,afektowanych listów,nie mogła zostać spełniona.Artur w nadziei na osiągnięcie sukcesu wyjechał do Paryża,gdzie chory na gruźlicę zdołał zakończyć cykl Wojna,który sprzedał austriackiemu cesarzowi Franciszkowi.W grudniu 1867 roku,nękany płucnymi krwotokami,opadający z sił,został wysłany przez lekarzy do uzdrowiska Amelies-les-Bains we francuskich Pirenejach,gdzie zmarł 13 grudnia 1867 roku.Zwłoki artysty sprowadziła do Lwowa 4 lipca 1868 roku jego narzeczona i pochowała go na Cmentarzu Łyczakowskim w miejscu,które kiedyś podczas wspólnego spaceru Grottger wybrał.
Twórczość
Artur Grottger był artystą,wobec którego formułowano skrajne opinie.Jego twórczość określano jako romantyczną i jednocześnie akademicką,a jego styl jako nowatorski i zarazem konserwatywny.Uznawany jest powszechnie jako przedstawiciel romantyzmu choć urodził się w 1837 r.t.j. w momencie kiedy fala romantyzmu w malarstwie opadała,a zmarł w roku 1867 kiedy jeszcze nie pojawił się neoromantyzm.Jednocześnie można mu więc przypisać w polskim malarstwie rolę epigona oraz prekursora.Ze względu na tematykę wielu jego dzieł inspirowanych wydarzeniami z historii Polski uchodzi również obok takich malarzy jak Jan Matejko,Henryk Siemiradzki czy Wojciech Gerson za jednego ze znaczących przedstawicieli nurtu polskiej narodowej szkoły malarstwa historycznego.Jednocześnie podczas pobytu w Wiedniu wykonał również wiele ilustracji odnoszących się do historii Niemiec oraz Austrii,które utrzymane były w stylu historycznej szkoły niemieckiej oraz charakterystycznej dla wiedeńskiego stylu lat 50.XIX wieku„Gemütlichkeit”.Pięć jego rysunków zamieszczono np.w„Historii Austrii”Pautuzziego.Grottger był artystą płodnym i mimo przedwczesnej śmierci zostawił po sobie duży dorobek artystyczny.Na retrospektywnej wystawie jego twórczości w 1988 roku,jaka odbyła się z okazji 150 rocznicy urodzin artysty w Muzeum Narodowym w Krakowie,zgromadzono blisko 500 jego prac.Uprawiał również różne rodzaje malarstwa.Na krakowskiej wystawie zaprezentowano rysunki,ilustracje książkowe,akwarele,szkice,obrazy olejne oraz jedyną wykonaną przez artystę litografię.Jako chłopiec artysta malował głównie akwarele.Pierwszą zachowaną pracę Artura Grottgera jest akwarela pt.„Egzekucja szpiega”datowana na 1847 rok i związana tematycznie z powstaniem listopadowym,w którym brał udział jego ojciec.Pierwszym obrazem olejnym artysty był„Wjazd Chrobrego do Kijowa”.W 1851 roku za akwarelę„Wjazd cesarza Franciszka Józefa do Lwowa”upamiętniającą to wydarzenie Grottger otrzymał stypendium artystyczne od cesarza Austro-Węgier,które pobierał do roku 1863.
Cykle
Czarno-białe serie rysunków nazwane cyklami stały się najbardziej charakterystyczną i najsławniejszą częścią twórczości Grottgera.
Należą do nich:
  • Warszawa I,1861 r.Muzeum Narodowe we Wrocławiu Błogosławieństwo,Lud w kościele,Chłop i szlachta,Żydzi warszawscy,Pierwsza ofiara,Wdowa,Zamknięcie kościołów
  • Warszawa II,1862 r.Victoria and Albert Museum Lud na cmentarzu,Chłop i szlachta,Plac Zamkowy,Wdowa,Zamknięcie kościołów,Więzienie księdza,Sybir
  • Polonia,1863 r.Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie Karta tytułowa,Branka,Kucie kos,Bitwa,Schronisko,Obrona dworu,Po odejściu wroga,Żałobne wieści,Na pobojowisku
  • Lithuania,1864-1866,Muzeum Narodowe w Krakowie Puszcza,Znak,Przysięga,Bój,Duch,Widzenie
  • Wojna,1866-1867,Muzeum Narodowe we Wrocławiu Pójdź ze mną przez padół płaczu,Kometa,Losowanie rekrutów,Pożegnanie,Pożoga,Głód,Zdrada i kara,Ludzie czy szakale?Już tylko nędza,Świętokradztwo,Ludzkości,rodzie Kaina
Cykle Grottgera powstawały na ciemnożółtym kartonie,rysowane czarną kredką i uzupełniane o białe bliki.Nastrój sceny wynikał przede wszystkim z ekspresji uczuć bohaterów dramatu,dlatego jasność i natychmiastowa zrozumiałość zobrazowanej sytuacji narracyjnej,budowanej w dużym stopniu przez mowę gestów i mimiki postaci,wymagała iluzjonistycznej rzeczywistości przedstawionej.Grottger nadawał nawet czysto dokumentalnym scenom z historii współczesnej egzemplarycznego sensu(robił tak we wszystkich swoich cyklach).Zupełnie świadomie stale pogłębiał jednostkowy charakter swych utworów,dążył ku coraz dalej posuniętemu uniwersalizmowi.Intencją Grottgera było od samego początku nobilitowanie tematu współczesnego do rangi malarstwa historycznego poprzez wpisanie przedstawień w gatunkową konwencję egzemplaryczności czy uniwersalizmu przesłania.Autor stosował klamrę alegoryczną,której celem jest nadanie wydarzeniom uniwersalnego wymiaru,np.cykl Polonia w sposób alegoryczny przedstawia walkę narodu o niepodległość ojczyzny.Kostium antyczny jest tutaj znakiem ponadczasowości.Następujące po karcie tytułowej sceny z powstania styczniowego zyskują dzięki temu syntetyzującą moc nie tylko wobec procesu historycznego,ale i wobec ogólnoludzkiego dążenia do wolności i tragicznego końca owego dążenia.Wszystkie cykle łączyła ze współczesnym Grottgerowi polskim odbiorcą wspólnota światopoglądowa i ocena wydarzeń,posługiwał się językiem podobnym do opiniotwórczych czasopism polskich.W latach 90.XIX w.cykle uznawane były za świadectwo przeszłości(rodziła się wtedy legenda powstania styczniowego).W roku 1905 potrzeba porozumienia z czytelnikiem i wyzwolenie z pęt cenzury spowodowały skierowanie się ku twórczości Grottgera jako do symbolu narodowościowego.Jego dzieła służyły za manifestację dążeń narodowych.Im bardziej Grottger był zakazany(jako obrazy wywrotowe)tym rosła jego popularność,jego dzieła zyskały na znaczeniu jako symbol walki i oporu.
Cechy stylistyczne prac Grottgera
Intencją Grottgera było ukazanie tragedii wspólnoty poprzez przedstawienie wydarzeń jednostkowych,a w nich przede wszystkim wydarzeń konkretnych,choć anonimowych,pojedynczych jej przedstawicieli.Zindywidualizowanie i bezpośredniość wyraża poprzez koncentrację na jednostce i jej uczuciach,np.w pracy Branka z 1863 roku gestowi kobiety nadaje Grottger wymiar uniwersalnego przeżycia.Stałym elementem,który sam artysta od początku uważał za należący do istoty powstającego obrazu,był wyraz uczuć,ekspresji.Niezależnie od zmian nastrój pozostawał ten sam,konstytuowany przez emocjonalno-psychologiczną charakterystykę postaci.Ważnym elementem prac jest zawsze czytelnie zarysowany psychologiczno-emocjonalny wymiar wydarzeń,a dramaturgia w głównej mierze opiera się na ekspresji uczuć bohaterów.Ludzkie twarze mają tu specjalny status.Artysta łączył perfekcyjny iluzjonizm z subtelną psychologiczną analizą portretowanej osoby,ale też twarze,jako modele służyły mu za nośniki istniejącego uprzednio i przygotowanego dla nich wyrazu(nie jak w portrecie jako samodzielnym gatunku,gdzie celem było oddanie istoty danej postaci).Czynnikiem nadrzędnym jest tu wyraz,który przekraczał granice tożsamości modeli.
Legenda artysty
Grottger reprezentuje typ polskiego artysty XIX-wiecznego,który walczy za pomocą sztuki o niepodległość ojczyzny.Uosabia takie cechy jak zaangażowanie,patriotyzm,poświęcenie.W jego dziełach występuje utożsamianie bohaterów cykli,ich czynów i przeżyć z przeżyciami artysty(poparte sygnałami odautorskimi poprzez autoportrety artysty w cyklach).Kult Grottgera zapoczątkowany przez Wandę Młodnicką,wybuchł z ogromną siłą na przełomie XIX i XX wieku w okresie panowania legendy powstańczej.Wanda w pełni świadomie tworzyła mit wokół zmarłego narzeczonego,jednocześnie kreując również swoje życie jako mit muzy artysty.Legenda powstania w znacznym stopniu wpłynęła na ukształtowanie się legendy biograficznej Grottgera.Uważano,że legenda powstania znalazła najpełniejsze i najdobitniejsze sformułowanie w jego twórczości,gdyż rola Grottgera polegała na odzwierciedlaniu narodowych mitów,aktualizowanych przez powstańców.
Wystawy prac
Prace artysty prezentowane były na szeregu autorskich wystaw:
  • Pierwsza monografia Artura Grottgera odbyła się między 6 czerwca a 23 sierpnia 1885 roku w Krakowie na tzw.„Langierówce”znajdującej się w Sukiennicach.Na wystawie zgromadzono 112 prac artysty w tym 39 obrazów olejnych,24 akwarele i 49 rysunków.Wystawę tą na jesieni tego roku pokazano również we Lwowie gdzie eksponowano ją w gmachu sejmu
  • Kolejna wystawa odbyła się w 1906 roku we Lwowie w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego gdzie zaprezentowano 322 prace artysty wypożyczone od 57 właścicieli prywatnych oraz instytucji
  • 22 stycznia 1938 roku Muzeum Narodowe zorganizowało wystawę„Pamięci Artura Grottgera w setną rocznicę urodzin”,którą połączono z wystawą poświęconą 75 rocznicy powstania styczniowego.Między majem,a czerwcem 1938 roku odbyła się również mniejsza wystawa prac Grottgera w Bydgoszczy
  • W 1988 roku odbyła się wystawa prac artysty z okazji 150 rocznicy jego urodzin.W Muzeum Narodowym w Krakowie,zgromadzono 500 jego prac
  • W ramach obchodów 150 rocznicy powstania styczniowego przypadającej na 2013 rok zorganizowano ogólnopolską wystawę pt.„Artur Grottger Powstanie Styczniowe”,która została zaprezentowana w wielu miastach Polski
  • 11 października 2013 roku w Solecznikach na Litwie otwarto wystawę pt.„Powstanie Styczniowe w cyklach prac Artura Grottgera„Polonia” i „Lituania”.Wystawę otwarto dzięki współpracy Instytutu Polskiego w Wilnie,Muzeum Sztuki Litwy,Centrum Kultury Samorządu Rejonu Solecznickiego oraz Muzeum Narodowego w Krakowie
Upamiętnienie
  • W 1901 r.na Plantach w Krakowie,między ulicami św.Tomasza i Szczepańską,ustawiono pomnik Artura Grottgera autorstwa Wacława Szymanowskiego.Na wysokim postumencie umieszczone jest popiersie Grottgera.Podstawa postumentu,wkomponowana w kamienną ławę o półkolistym kształcie,jest ozdobiona płaskorzeźbą wyobrażającą leżącego rycerza,która spływa na stopnie ławy,tworząc dodatkowy łącznik między cokołem a ławą.Całość umieszczona została na trawniku wzniesionym nieco nad poziom alejek plantowych
  • W 1971 r.staraniem nauczycieli i komitetu rodzicielskiego działającego przy Liceum Ogólnokształcącym w Grybowie nadano szkole jako pierwszej w Polsce imię Artura Grottgera
  • Artur Grottger został uwieczniony na kilku monetach wyemitowanych przez Narodowy Bank Polski:
  • Na 2 złotowych monetach ze stopu nordic gold 27 października 2010 roku w nakładzie 1.300.000 sztuk
  • Na srebrnej 20 złotówce w kształcie prostokąta wyemitowanej 28 października 2010 w nakładzie 60 tys.sztuk w serii NBP„Malarze polscy”
  • Na okolicznościowej monecie 2 złotowej ze stopu Nordic gold wyemitowanej na 150.rocznicę Powstania Styczniowego 16 stycznia 2013 roku w nakładzie 800 tys.sztuk.Wzór zaprojektowany przez Ewę Tyc-Karpińską oraz Roussankę Nowakowską zawiera fragment obrazu o nazwie„Pożegnanie”Artura Grottgera z dyptyku poświęconemu powstaniu styczniowemu
  • Poczta Polska upamiętniła Grottgera na kilku kartach pocztowych oraz znaczkach
  • Z okazji 150 rocznicy urodzin Grottger upamiętniony został na pamiątkowej karcie pocztowej,okolicznościowej pieczęci oraz znaczku o wartości 15 zł,na którym reprodukowano karton„Pożoga”z cyklu„Wojna”z profilem artysty
  • Poczta wydała również kilka kart oraz znaczków pocztowych z różnymi dziełami artysty
Grottger w kulturze
  • Arturowi Grottgerowi swój wiersz pt.„Zaduszki”zadedykowała polska poetka oraz córka Wandy Młodnickiej Maryla Wolska
  • Trylogię o Arturze Grottgerze„Muza Łaskawa”,„Rapsod powstańczy”oraz„Dobry geniusz”w latach 70.opublikował polski powieściopisarz Ludwik Świeżawski.Wydał również inną powieść„Cień obok światła”poświęconą Grottgerowi
  • Cyklowi artysty pt.„Wojna”swój poemat Z teki Artura Grottgera:Wojna poświęciła polska pisarka Maria Konopnicka
Galeria prac
Tytuł Rok Kolekcja
Tatarzy w ucieczce ok.1855
Utarczka ze Szwedami ok.1856
Portret dziewczynki 1860
Ucieczka Henryka Walezego z Polski 1860 Muzeum Narodowe w Warszawie
Modlitwa konfederatów barskich 1860
Pobór w nocy z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Kucie kos z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Schronisko z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Obrona dworu z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Żałobne wieści z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Na pobojowisku z cyklu Polonia 1866 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Obraz symboliczny Polski z cyklu Polonia 1863 Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie
Puszcza z cyklu Lithuania 1864 Muzeum Narodowe w Krakowie
Powitanie powstańca 1865 Muzeum Narodowe w Krakowie
Przejście przez granicę 1865 Muzeum Narodowe w Krakowie
Pożegnanie powstańca 1865-1866 Muzeum Narodowe w Krakowie

Michał Bałucki

Pseud.Elpidon(ur.29 września 1837 w Krakowie,zm.17 października 1901 tamże)polski pisarz,komediopisarz i publicysta okresu pozytywizmu.
Życiorys
Bałucki pochodził z rodziny mieszczańskiej(jego ojciec był krawcem,matka neofitka z Kochmanów prowadziła kawiarnię).Uczęszczał do krakowskiego gimnazjum Św.Anny,następnie na wydział matematyczno-fizyczny(od 1857 r.)a potem historyczno-literacki Uniwersytetu Jagiellońskiego.W latach 1857-1864 brał udział w spotkaniach artystów zbierających się w pracowni rzeźbiarskiej Parysa Filippiego w Krakowie(m.in.z Józefem Szujskim i J.K.Turskim).Współredagował też tygodnik społeczno-kulturalny"Niewiasta"(1861-1862).Następnie pracował przez pewien czas w Częstochowie jako nauczyciel.Bałucki nie walczył w powstaniu styczniowym,jednak aktywnie uczestniczył w organizacjach spiskowych w Galicji,wspierając stronnictwo czerwonych.Spędził za tę działalność rok w więzieniu(aresztowany pod koniec 1863 r.)W latach 1865-1866 mieszkał w Warszawie,po czym przeniósł się do Krakowa.Wraz z Alfredem Szczepańskim współredagował w latach 1867-1868 tygodnik dla kobiet"Kalina".Od roku 1869 do 1873 pisał do dziennika"Kraj"cotygodniowe felietony pt.Tygodnik krakowski.W roku 1871 otrzymał nagrodę w krakowskim konkursie dramatycznym za sztukę Pracowici próżniacy,zaś w 1892 r.w konkursie"Kuriera Warszawskiego"za komedię Flirt.Pod koniec życia wiódł spór z ruchem młodopolskim w krytyce Bałuckiego szczególnie napastliwy był Lucjan Rydel.Bałucki rozgoryczony niepowodzeniami ostatnich swoich sztuk,przygnębiony zdiagnozowaną nerwicą popełnił samobójstwo,strzelając z rewolweru w skroń.Dramat miał miejsce w październikowy wieczór na krakowskich Błoniach(przed wejściem do Parku Jordana).Bałucki pochowany został na Cmentarzu Rakowickim,w kwaterze Bc,bez religijnej oprawy.W sprawie uzyskania zgody na pogrzeb kościelny interweniowali m.in.marszałek Andrzej Kazimierz Potocki i tajny radca Antoni Wodzicki,ale kategorycznie sprzeciwił się temu kardynał Jan Puzyna,co wywołało powszechne oburzenie krakowskiej opinii publicznej.Niedługo po tragicznej śmierci pisarza,mieszkańcy miasta postanowili wystawić mu pomnik.Szybko zebrano społeczne fundusze i wkrótce popiersie Bałuckiego było gotowe.Jego autorem był Tadeusz Błotnicki.Pierwotnie pomnik planowano ustawić na skwerze przed Teatrem Słowackiego,ale wpływowe kręgi konserwatywne sprzeciwiły się tej lokalizacji.Ostatecznie pomnik został ustawiony na tyłach teatru,wśród zieleni Plant.Odsłonięcia dokonano w roku 1911,w dziesiątą rocznicę śmierci Bałuckiego.
Twórczość
Bałucki zaliczał się do grupy tzw.przedburzowców pisarzy debiutujących przed powstaniem styczniowym,na przełomie późnego romantyzmu i pozytywizmu.Większość opracowań podaje,że jego debiutem literackim były wydane w 1861 roku poematy na motywach ludowych.Wg innego źródła debiutował w 1860 roku na łamach Gwiazdki Cieszyńskiej wierszami Do ojca(nr 16/1860) i Niedzielna pieśń pastuchy(nr 26/1860).Na łamach tego czasopisma opublikował także dłuższy utwór poetycki Góral(nr 42/1860)oraz wierszowany obrazek Dziewczyna spod lasu(nr od 22 do 25/1860).Jako debiut jest też podawana publikacja w"Dzienniku Literackim"z 1859 r.
Proza
Pierwsze powieści Bałuckiego były inspirowane wypadkami powstańczymi:Przebudzeni(1864 r.)oraz Młodzi i starzy(1866 r.)W latach 70.XIX w.Bałucki stał się w Galicji jednym z głównych propagatorów pozytywizmu,tworząc powieści tendencyjne.Bohaterowie pozytywni i negatywni(głównie mieszczaństwo)tych utworów byli przedstawieni schematycznie,ich wypowiedzi przekazywały program społeczny oraz ideowy autora.Powieść Z obozu do obozu(1874 r.)opisywała klęskę uczciwego działacza uwikłanego w sieć intryg w środowisku krakowskim.W powieści Błyszczące nędze(1870 r.)przedstawił krytyczny obraz środowiska arystokratyczno-ziemiańskiego.Bohaterami pozytywnymi powieści byli przedstawiciele inteligencji(np.adwokat w Błyszczących nędzach)lub rzemieślnicy(Byle wyżej,1875 r.)Powieść Żydówka(1870 r.)potępiała antysemityzm.W późniejszej twórczości Bałuckiego punkt ciężkości przesunął się z promowania programu pozytywistycznego w stronę krytyki rzeczywistości świat przedstawiony został jako pełen zbrodni,kapitalistycznego wyzysku,socjalistycznych demagogów(250000 1882 r.W żydowskich rękach 1884 r.Przeklęte pieniądze 1899 r.)W ostatnich utworach przeciwstawiał się dekadentyzmowi(Pamiętnik Munia 1899 r.)Inny nurt twórczości Bałuckiego to satyra polityczno-obyczajowa.Dwie wizyty jego ekscelencji(1883 r.)pokazywały przemianę dawnych patriotów rojalistów.W groteskowy sposób Bałucki przedstawiał drobne mieszczaństwo Galicji z jego kompleksem niższości wobec szlachty,snobizmem,życiem ponad stan(Pan burmistrz z Pipidówki 1887 r.)Przeciwstawiał im rzetelność i pracowitość warstw niższych rzemieślników,służących,straganiarek portretując je z sympatią i humorem(Typy i obrazki krakowskie 1881 r.Nowele i obrazki 1885 r.)
Komedie
Większość dramatów Bałuckiego sytuuje się na pograniczu komedii oraz farsy i nawiązuje do tradycji Aleksandra Fredry.Akcja komedii rozgrywa się głównie w środowisku średniozamożnego mieszczaństwa(kupcy,właściciele kamienic,urzędnicy),rzadziej wśród szlachty.We wczesnych utworach Bałucki ośmieszał pogoń za tytułami i godnościami,wygórowane ambicje,snobizm,służalczość wobec szlachty i sfer rządowych,chłopomanię(Polowanie na męża 1865 r.Radcy pana radcy 1867 r.Pracowici próżniacy 1871 r.Komedia z oświatą 1876 r.Krewniaki 1879 r.Sąsiedzi 1880 r.)Do najpopularniejszych należały komedie Bałuckiego ze środkowego okresu twórczości w latach 80.XIX w.były jednymi z najczęściej wystawianych sztuk.Grube ryby(1881 r.)pokazywały starszych panów,nadmiernie ufnych we własną atrakcyjność małżeńską.W Domu otwartym(1883 r.)przedstawione były perypetie gości i gospodarzy na wieczorku tanecznym.Klub kawalerów(1890 r.)osnuty był wokół zabiegów kobiet w odpowiedzi na kawalerskie postanowienia mężczyzn.W późniejszych komediach atakował również demoralizację dziennikarzy(Nowy dziennik 1887 r.)oraz dekadentyzm(Szwaczki 1897 r.)W sposób komediowy prezentował także temat emancypacji kobiet(Emancypowane 1873 r.Sprawa kobiet 1896 r.)Fabuła komedii Bałuckiego często oparta była na drobnych sprawach,łatwych do rozwiązania konfliktach,mało prawdopodobnych zdarzeniach.Komizm postaci wynikał z rozbieżności między ich słowami a czynami,mniemaniem o osobie a oceną otoczenia.Obecny był również humor słowny i sytuacyjny.Bohaterowie wcześniejszych komedii byli schematyczni,w późniejszych utworach nabrali więcej cech indywidualnych.
Publicystyka
W publicystyce Bałucki poruszał podobne wątki ideowe jak w powieściach.W felietonach Tygodnik krakowski krytykował niedojrzałość społeczną mieszczaństwa i szlachty,bierność,brak odwagi cywilnej,serwilizm wobec władz zaborczych,postawy konserwatywne i klerykalne.
Dzieła
Powieści
  • 1864 r.Przebudzeni
  • 1866 r.Młodzi i starzy
  • 1869 r.Trzy szkice powieściowe z r. 1863
  • 1870 r.Życie wśród ruin
  • 1870 r.Błyszczące nędze
  • 1870 r.Tajemnice Krakowa
  • 1870 r.Żydówka
  • 1871 r.Romans bez miłości i miłość bez romansu
  • 1872 r.O kawał ziemi
  • 1872 r.Siostrzenica księdza proboszcza
  • 1873 r.Sabina
  • 1874 r.Z obozu do obozu
  • 1875 r.Byle wyżej
  • 1875 r.Biały murzyn
  • 1877 r.Album kandydatek do stanu małżeńskiego
  • 1879 r.Za winy niepopełnione
  • 1881 r.Typy i obrazki krakowskie
  • 1881 r.Pańskie dziady
  • 1882 r.250,000
  • 1884 r.W żydowskich rękach
  • 1887 r.Pan burmistrz z Pipidówki
  • 1888 r.Całe życie głupi
  • 1891 r.Z mętów społecznych
  • 1891 r.Garbuska
  • 1899 r.Pamiętnik Munia
Komedie
  • 1865 r.Polowanie na męża
  • 1867 r.Radcy pana radcy
  • 1871 r.Pracowici próżniacy
  • 1873 r.Emancypowane
  • 1876 r.Pozłacana młodzież
  • 1876 r.Rodzina Dylskich
  • 1876 r.Teatr amatorski
  • 1879 r.Krewniaki
  • 1880 r.Sąsiedzi
  • 1881 r.Grube ryby
  • 1882 r.Gęsi i gąski
  • 1883 r.Dom otwarty
  • 1887 r.Nowy dziennik
  • 1888 r.O Józię
  • 1889 r.Ciężkie czasy
  • 1890 r.Klub kawalerów
  • 1898 r.Wędrowna muza
  • 1900 r.Blagierzy
Inne
  • 1864 r.Dla chleba(spopularyzowane jako pieśń Góralu,czy Ci nie żal z muzyką Władysława Żeleńskiego)
Ekranizacje
Za winy niepopełnione(1938 r.)Biały Murzyn(1939 r.)Klub kawalerów(1962 r.)

Antoni Michałowski(lekarz)

(ur.18 września 1837,zm.5 marca 1930)polski lekarz,działacz społeczny,uczestnik powstania styczniowego.Jest to osoba bardzo zasłużona dla miasta Żelechów,gdzie znajduje się ulica jego imienia.
Młodość
Antoni Michałowski urodził się na Żmudzi.Na grobie podana jest data urodzin jako 1 października 1837 roku,jednak on sam w pisanym własnoręcznie życiorysie podał datę 18 września.Uczęszczał do gimnazjum w Kownie,później studiował medycynę w Moskwie.Uzyskał tytuł naukowy doktora.
Powstanie
Antoni Michałowski był podczas powstania członkiem lokalnej ekspozytury Rządu Narodowego.Uczestniczył w przygotowaniach do powstania.W czasie samego powstania zajmował się dostarczaniem instrukcji i pomocą rannym.Zostaje pojmany i zesłany w głąb Rosji.Dwa lata później skorzystał z amnestii,która jednak nie pozwalała mu na powrót w rodzinne strony.Przez dwa lata Michałowski szukał posady w Warszawie i okolicach.Ożenił się wtedy z Marią Żymirską.
Żelechów
Ostatecznie Antoni Michałowski podjął praktykę w Żelechowie.Później został samodzielnym lekarzem miejskim.Zajął się tutaj pracą organiczną.Założył ochotniczą straż pożarną,kółko rolnicze,sklepy spółdzielcze i towarzystwo kredytowe z siedzibą pełniącą także rolę domu kultury.Budynek posiadał salę teatralną co umożliwiło działanie amatorskiego teatru i zespół muzycznego.W trakcie jego pobytu miasto bardzo się zmieniło:wybrukowano i oświetlono ulice,położono betonowe chodniki,przykryto studnie i uporządkowano targowiska.W czasie rewolucji 1905 roku uczestniczył w tworzeniu w Żelechowie koła Polskiej Macierzy Szkolnej.Był wtedy poddany represjom i więziony.W 1915 roku zorganizował w Żelechowie lazaret dla rannych żołnierzy.W czasie pobytu w Żelechowie Michałowski poznał młodego Henryka Sienkiewicza(mieszkającego wtedy w pobliskiej Okrzei) i rodzinę Zamoyskich mającą posiadłość w okolicach Garwolina.Współpracował m.in.z Romualdem Mielczarskim i Stanisławem Wojciechowskim.
Otwock
W 1915 roku,wraz z wycofaniem się wojsk rosyjskich z Żelechowa Michałowski przeprowadził się do Otwocka.Tam także prowadził działalność społeczną.Przyczynił się między innymi do nadania praw miejskich i statusu uzdrowiska dla tej miejscowości.2 maja 1923 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.Zmarł 5 marca 1930 roku w wieku 93 lat.Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w kwaterze 170.

Bolesław Leszczyński

(ur.14 sierpnia 1837 Tiemnoleskoje na Kaukazie,zm.12 czerwca 1918 w Warszawie)polski aktor teatralny.Jeden z najwybitniejszych polskich tragików.Urodził się na zesłaniu.Był synem Hipolita Leszczyńskiego,majora wojsk polskich i aktorki Anny Leszczyńskiej oraz bratem aktorki Wandy Leszczyńskiej.Jego ojca za udział w powstaniu listopadowym ukarano zsyłką.W roku 1857 wstąpił do Szkoły Dramatycznej.Zadebiutował w 1860 roku w Płocku.Występował w wielu teatrach i w wielu miastach Polski oraz na scenach Petersburga,Odessy i Pragi.Jego żonami były:Anna Leszczyńska(z Pacewiczów),Józefa Leszczyńska,Honorata Leszczyńska.Z trzecią żoną Honoratą miał syna Jerzego Leszczyńskiego,aktora.Bolesław Leszczyński został pochowany w grobie rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie(kw.A-VI-5).
Słynne kreacje teatralne(wybór)
  • Otello
  • Poskromienie złośnicy
  • Król Lear
  • Makbet
  • Mazepa
  • Złote runo
  • Odsiecz Wiednia jako król Sobieski
  • Wiele hałasu o nic
  • Zaczarowane koło
Filmografia
  • 1915 r.Zaczarowane koło
  • 1912 r.Wojewoda

Władysław Żeleński

Władysław Marcjan Mikołaj Żeleński(ur.6 lipca 1837 w Grodkowicach pod Krakowem,zm.23 stycznia 1921 w Krakowie)polski kompozytor,pianista,organista,pedagog,organizator życia muzycznego.
Życiorys
Był synem właścicieli majątku Grodkowice,Kamili z Russockich i Marcjana Władysława Żeleńskiego,który został zamordowany 23 lutego 1846 roku w trakcie rabacji,kiedy próbował ocalić żonę.Władysław Żeleński już we wczesnym dzieciństwie przejawiał szczególne uzdolnienia muzyczne.Naukę gry na fortepianie rozpoczął w Krakowie pod kierunkiem Kazimierza Wojciechowskiego,a następnie Jana Germasza.W zakresie kompozycji kształcił się u Franciszka Mireckiego.W wieku 20 lat Żeleński miał już w swoim dorobku kompozytorskim dwa kwartety smyczkowe,tria oraz uwerturę,której prawykonaniem osobiście zadyrygował na koncercie w dniu 29 lipca 1857 roku.Dalsze studia muzyczne odbywał od 1859 r.w Pradze,gdzie kształcił się w zakresie gry fortepianowej u Aleksandra Dreyschocka oraz w zakresie gry na organach i nauki kontrapunktu u Józefa Krejčiego.W 1862 r.uzyskał w Pradze tytuł doktora filozofii.W latach 1866-1870 doskonalił rzemiosło kompozytorskie w Paryżu pod kierunkiem Napoleona Henryka Rebera w Konserwatorium Paryskim,a później prywatnie u Bertolda Damckego.W 1870 r.Władysław Żeleński powrócił do kraju.Początkowo działał w Krakowie,gdzie 30 stycznia 1871 odbył się jego koncert kompozytorski.Następnie przeniósł się do Warszawy,gdzie po śmierci Stanisława Moniuszki objął klasę harmonii i kontrapunktu w Konserwatorium Warszawskim.W 1878 r.został dyrektorem artystycznym Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego.W 1881 roku powrócił na stałe do Krakowa.Z jego inicjatywy zostało powołane Konserwatorium Krakowskie,w którym aż do śmierci w 1921 r.pełnił funkcję dyrektora.W konserwatorium prowadził także klasę organów i przedmioty teoretyczne.Jednym z jego uczniów był pianista i kompozytor Zygmunt Stojowski.Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie,w grobowcu rodzinnym(kw.Ka).
Twórczość
Twórczość Władysława Żeleńskiego obejmuje 5 kwartetów smyczkowych,sekstet,2 tria,kwartet fortepianowy,utwory na skrzypce i fortepian,utwory fortepianowe(w tym 2 sonaty i liczne miniatury),utwory organowe,Koncert fortepianowy Es-dur,utwory orkiestrowe:m.in.2 uwertury(W Tatrach,Echa leśne),2 symfonie,a także liczne pieśni.Skomponował też wiele pieśni do słów zaprzyjaźnionej z rodziną Żeleńskich Narcyzy Żmichowskiej„Gabryelli”.
Opery
  • Konrad Wallenrod
  • Goplana
  • Janek
  • Stara Baśń na podstawie powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego wystawiona w 1907 roku we Lwowie
Rodzina
Od 1872 r.mąż Wandy Żeleńskiej z domu Grabowskiej,ojciec trzech synów:Stanisława Żeleńskiego inżyniera,Tadeusza Boya-Żeleńskiego tłumacza,satyryka,pisarza,lekarza z zawodu,oraz Edwarda Żeleńskiego urzędnika bankowego.Po śmierci pierwszej żony w 1904 r.Władysław Żeleński ożenił się z Anną,córką Zenona Słoneckiego.