Pomiara włóczna

Reforma rolna na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego(obecnie Ukrainy,Białorusi,Litwy,Żmudzi i wschodniego Podlasia),przeprowadzona w 2.połowie XVI i na pocz.XVII w.charakterystycznymi cechami była komasacja gruntów,zastąpienie świadczeń pobieranych od chłopów czynszem oraz wprowadzenie trójpolówki.Rozpoczęta przez Zygmunta I i Bonę,kontynuowana przez Zygmunta Augusta.Samorzutne osadnictwo,które trwało na tych ziemiach do połowy XVI w.wytworzyło nieregularna zabudowę i rozproszony układ pól.Z inicjatywy królowej Bony na terenie Królewszczyzn,która wykupiła w 1533 r.z rąk kanclerza Olbrachta Gasztołda zastawiona dobra królewskie z Bielskiem,Surażem,Brańskiem,Narwią i Kleszczelami i w następstwie tego otrzymała je od Zygmunta I Starego w dożywotnie władanie,rozpoczęto porządkowanie przestrzenne i komasację gruntów.Przeprowadzona reorganizacja polegała na skomasowaniu rozproszonego osadnictwa wiejskiego w duże i zwarte wsie-ulicówki,o ściśle określonych granicach.W okolicach Bielska Podlaskiego wymierzanie gruntów rozpoczęto w 1540 roku.Król Zygmunt August wydał 1 kwietnia 1557 roku ustawę zwaną Sprawa Włoczna,na podstawie której Piotr Falczewski(uczeń Andrzeja z Łęczycy),dokonał pod nadzorem Mikołaja Czarnego Radziwiłła i Ostafi Wołłowicza,przy pomocy mierników i rewizorów stosownych podziałów nieruchomości na kolejnych należących do króla terenach.Pomiara włóczna polegała na wprowadzeniu nowej organizacji w układzie przestrzennym.Każdemu gospodarstwu przydzielano 1 włókę ziemi,co równało się(w przypadku tej akcji)21,3 ha.Pozostałe ziemie,które nie wchodziły w skład przydziałów,przeznaczone były na tworzenie folwarków o powierzchni do kilkunastu włók lub oddawane na wspólny użytek wsi(pastwiska,lasy).Obszar wsi dzielono na trzy pola uprawne a przez środek wsi wytyczano niwę siedzibną,przeznaczoną pod zabudowę.Każdy osadnik otrzymywał po jednym zagonie w każdym z trzech pól i jeden zagon pod budowę zagrody.Wszystkich obowiązywała jednolita zabudowa zagród oraz trójpolowy system uprawy ziemi.Założona w ten sposób wieś miała charakter ulicówki.Domy stały w rzędzie(lub dwóch rzędach po obu stronach)przy drodze,za domami były budynki inwentarskie,na końcu stodoły.Często za stodołami była druga,równoległa do głównej droga zastodolna.Dzięki tak przeprowadzonym zmianom wsie uzyskały regularny charakter,często zachowywany przez kolejne kilkaset lat a dochody z dóbr królewskich wzrosły kilkakrotnie.

Parafia Ewangelicko-Augsburska w Toruniu

Parafia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego,należąca do diecezji pomorsko-wielkopolskiej.Została założona w 1921 r.nawiązując do tradycji polskiego luteranizmu w Toruniu,sięgających 1 połowy XVI w.Parafia mieści się przy ul.Strumykowej 10,a kościół przy Wałach gen.Sikorskiego 14.
Historia
XVI-XIX w.
Początki ruchu reformacyjnego w Toruniu datują się na rok 1520,gdy w chacie na Mokrem mieli się zbierać pierwsi polscy zwolennicy nauk Marcina Lutra.W tym samym roku król Zygmunt I Stary wydał w Toruniu dekret,zakazujący rozpowszechniania pism reformacyjnych.Oficjalnie miasto przyjęło Wyznanie Augsburskie na mocy przywileju króla Zygmunta Augusta i pierwsze publiczne nabożeństwo ewangelickie odbyło się 25 marca 1557 r.Obok dominującego nurtu niemieckiego,od początku po stronie protestantyzmu opowiedziała się również polska mniejszość,której służył zwłaszcza kościół św.Jerzego na Chełmińskim Przedmieściu,ale duszpasterstwo polskie rozwijało się także w parafiach na Starym i Nowym Mieście i w podmiejskich wsiach,aż do zajęcia Torunia przez Prusy w 1793 r.w wyniku II rozbioru Polski.Pośród polskich kaznodziejów,zarówno luteran,jak i ewangelików reformowanych i braci czeskich,zdarzały się nazwiska znane w całym kraju,jak Piotr Artomiusz autor pierwszego polskiego kancjonału,Erazm Gliczner pedagog,Efraim Oloff autor historii polskiej hymnografii.Języka polskiego nauczano w słynnym Gimnazjum Akademickim,założonym w 1568 r.Z Torunia pochodził też Samuel Bogumił Linde,autor Słownika Języka Polskiego.Pod rządami pruskimi,wskutek nakładanych stopniowo urzędowych ograniczeń,ostatnie polskie nabożeństwo odprawiono w 1850 r.w kościele nowomiejskim,z którego korzystała wtedy także parafia św.Jerzego.
W czasach II Rzeczypospolitej
Po powrocie Torunia do Polski 18 stycznia 1920 r.w wyniku związanych z tym przemian demograficznych,w stolicy województwa pomorskiego ponownie znaleźli się Polacy-ewangelicy,przybyli z różnych regionów kraju,zwłaszcza ze Śląska Cieszyńskiego i Polski centralnej.Dzięki inicjatywie inż.Zbigniewa Woyciechowskiego(Wojciechowskiego),pierwsze nabożeństwo dla Polaków odprawił ks.kapelan Józef Mamica z Poznania 14 sierpnia 1921 r.w kaplicy staroluterskiej przy ul.Strumykowej i odbyło się zebranie organizacyjne nowego zboru,liczącego kilkadziesiąt osób.Tam też odbywały się kolejne nabożeństwa,aż do 3 września 1939 r.We wrześniu 1921 r.wybrano kolegium kościelne,na którego czele stanął Juliusz Linke.Nabożeństwa odbywały się raz w miesiącu.W latach 1925-1926(i ponownie 1931-1932)administrację wraz z Bydgoszczą sprawował ks.Gustaw Manitius z Poznania.W latach 1926-1929 administratorem był ks.Waldemar Galster z Bydgoszczy,a liczba nabożeństw wzrosła z 1 do 2 w miesiącu.Dopiero w 1927 r.w młodej parafii odbył się pierwszy pogrzeb.W latach 1929-1931 administrację sprawował ks.Jerzy Kahané,również z Bydgoszczy,a w w latach 1932-1937 jego następca,ks.Waldemar Preiss.W 1933 r.założono Koło Pań i Koło Młodzieży oraz chór,pod dyrekcją Karola Steinbacha.Prezesem rady kościelnej w latach 1927-1939 był inż.Woyciechowski.W 1937 r.nowym prezesem rady został Albert Szmidt(prezes Związku Stowarzyszeń Właścicieli Nieruchomości Woj.Pomorskiego i działacz społeczny,umierając w 1938 r.sporządził zapis,zapewniający parafii solidniejsze podstawy materialne),a 1 września parafia otrzymała pierwszego miejscowego administratora,którym był ks.Ryszard Trenkler,dotychczasowy wikariusz bydgoski.Już 1 listopada 1937 r.nastąpiła jego instalacja na proboszcza,której dokonał bp Juliusz Bursche.Ks.Trenkler był toruńskim duszpasterzem aż do 1959 r.jednocześnie pozostawał administratorem parafii w Grudziądzu.Jego praca zaowocowała większą dynamiką życia kościelnego.W tym samym okresie,zgodnie z nową ustawą państwową,zbór oficjalnie przyjął nazwę Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Toruniu.Do szerzej znanych członków w okresie międzywojennym zaliczali się m.in.Paweł Klimosz(kolejny prezes rady) i Tadeusz Michejda,a także miejscowy przemysłowiec,inż.Jan Broda.
Dzieje po 1945 r.
W latach II wojny światowej ks.Trenkler musiał opuścić Pomorze i ukrywał się pod przybranym nazwiskiem w Warszawie.Do Torunia powrócił w maju 1945 r. i wraz z radą parafialną,na której czele stał Paweł Klimosz,przystąpił do budowy materialnej i duchowej bazy parafii.Jako kościół św.Szczepana pozyskano świątynię ewangelicko-reformowaną,a ponadto staro luterski dom parafialny przy ul.Strumykowej 10 z kaplicą,jak również część Cmentarza św.Jerzego.W 1946 ks.Trenkler zyskał godność seniora diecezji pomorsko-wiekopolskiej(i ponownie od wyborów w 1952 r.)a Toruń stał się ośrodkiem,z którego we współpracy m.in.z Bernardem Otello podejmowano działania mające na celu odzyskanie majątku kościelnego w innych miejscowościach,w większości zajętego po wojnie przez parafie katolickie.Pod koniec 1945 r.w Toruniu ukazał się Mały śpiewnik kościelny,którego kilka kolejnych wydań umożliwiało wiernym czynny udział w nabożeństwach,a w 1947 r.przeprowadzono pierwszą po wojnie(i na długi czas jedyną)radiową transmisję nabożeństwa wielkopiątkowego.Jakiś czas istniała stacja kaznodziejska(filiał)w Słońsku Górnym(obecnie obszar miasta Ciechocinka).Po przejściu ks.Ryszarda Trenklera do parafii Św.Trójcy w Warszawie,kolejnymi duszpasterzami toruńskimi byli:ks.Waldemar Preiss(junior)(1959-1961),ks.Gustaw Burchart(1961-1974),ks.senior Edward Dietz z Sopotu,ks.Tadeusz Narzyński(1975-1976) i od tego czasu pastorem pozostaje ks.Jerzy Molin,kolejno jako wikariusz diecezjalny,administrator i od 21 października 1984 r.proboszcz oraz wzorem poprzedników długoletni administrator w Grudziądzu(do 2005 r.)Regularnie w ustalonych ramach toczy się praca kościelna,odbywają się kolejne remonty obiektów parafialnych,rozwijają się międzynarodowe kontakty partnerskie i kontakty ekumeniczne,działa chór.W diasporycznej parafii w Toruniu miały miejsce wydarzenia o ogólnopolskim znaczeniu,gromadzące licznych uczestników,jak zjazdy młodzieży ewangelickiej w 1978 i 2006 r.obrady VII Forum Ewangelickiego(2001),obchody 350.rocznicy Colloquium charitativum i ekumeniczny,powtórny pochówek królewny Anny Wazówny w jej mauzoleum w kościele Mariackim(1995).Toruńską specyfiką są doroczne ekumeniczne obchody Święta Reformacji,gromadzące w kaplicy parafian,przedstawicieli władz miejskich,Uniwersytetu Mikołaja Kopernika i środowisk katolickich.Stąd też pochodzi kilku księży,pracujących w innych placówkach kościelnych,m.in.ks.Jerzy Otello.

Valentin Trozendorf

(rzadziej:Trotzendorf;urodzony jako Valentin Friedland 14 lutego 1490 r.w Trójcy koło Zgorzelca,zmarł 26 kwietnia 1556 r.w Legnicy)śląski pedagog i teolog protestancki,rektor Gimnazjum Łacińskiego w Złotoryi,wykładowca na uniwersytetach w Wittenberdze i Legnicy.
Biografia
Po studiach w Lipsku,od 1515 r.uczył religii w szkole w Zgorzelcu,trzy lata później odebrał święcenia kapłańskie we Wrocławiu,gdzie w latach 1519-1524 był duchownym w katedrze.31 maja 1519 immatrykulował się w Wittenberdze.Słuchał dysputy lipskiej między Lutrem a Eckiem.W Wittenberdze prowadził wykłady na temat dzieł Cycerona i pism św.Pawła,zapewniły mu one rozgłos i sławę uczonego.Dzieła Cycerona znał na pamięć.W latach 1525-1527 objął rektorat w szkole w Złotoryi.Dwa lata później przeniósł się na uniwersytet w Legnicy,jego miejsce w Złotoryi zajął Johannes Longus.Po upadku legnickiego uniwersytetu Trozendorf wrócił do Wittenbergi.Po zwycięstwie luteranizmu w księstwie legnicko-brzeskim,Trozendorf ponownie objął stanowisko rektora w Złotoryi(1531).Trozendorf podjął się dzieła naprawy podupadłej szkoły.Z Wittenbergi do Złotoryi sprowadził trzech nauczycieli,w 1540 uzyskał od księcia Fryderyka II przekazanie na rzecz szkoły budynków byłego klasztoru franciszkańskiego.W 1546 roku szkoła cieszyła się europejską sławą,wśród kilkuset(500-600,wg innych źródeł nawet do tysiąca)uczniów byli m.in.Niemcy,Polacy,Ślązacy,Czesi,Węgrzy i Litwini.Planowano także jej przekształcenie w uniwersytet,czemu sprzyjał Fryderyk II.Zaraza w roku 1553 i pożar Złotoryi w 1554 zniweczyły te plany.30 lipca 1554 Fryderyk III nakazał przenieść szkołę do Legnicy,pozwalając na pozostanie w Złotoryi jednego nauczyciela.Złotoryjanie odbudowali szkołę,ale Trozendorf tego już nie doczekał.Umarł 26 kwietnia 1556,rażony apopleksją.28 kwietnia pochowano go w katedrze św.św.Piotra i Pawła w Legnicy.
Republika szkolna
Trozendorf uważał,że młodzież może dojść do wysokich godności i stanowisk poprzez pracowitość i posłuszeństwo.Kierując się tą ideą,stworzył specjalną strukturę organizacyjną,republikę szkolną,korzystając z wzorców starożytnego Rzymu w okresie republiki.Uczniów podzielił na sześć klas,a te na mniejsze oddziały ordines lub tribus.
Każda z klas miała swoich"urzędników"pełniących funkcje porządkowe i nadzorcze:

• ekonomowie utrzymywali porządki domowe(budzenie,nadzór nad odpowiednim ubraniem się,udaniem się na modlitwę,wyjściem na posiłki i lekcje,sprawdzanie porządku)
• eforowie pilnowali porządku przy stole,którym podlegali discoforowie
• discoforowie ich zadaniem była obsługa przy stole
• kwestorowie mieli nadzorować przebieg nauki
• cenzorzy sprawowali nadzór nad obyczajnym zachowaniem się.

Spośród najzdolniejszych uczniów Trozendorf powoływał zarząd szkolny(magistratus scholasticus),składającego się z 12 senatorów i 2 cenzorów,na czele których stał konsul.W szkole funkcjonował też sąd uczniowski,złożony ze starszych uczniów.Sprawy rozpatrywane przez ten sąd dotyczyły m.in.niestosownego zachowania się,waśni narodowościowych i stanowych między uczniami,używanie języka niemieckiego zamiast łaciny.Oskarżenie wnosili cenzorowie,mowę oskarżycielską wygłaszał rektor.Po mowie oskarżycielskiej głos zabierał oskarżony.Werdykt zapadał poprzez głosowanie.Orzekane kary:pieniężne,karcer,kary cielesne,pręgierz.
Plan studiów
Przedmioty nauczane w gimnazjum Trozendorfa:

• gramatyka łacińska i grecka(w tym ortografia,etymologia,składnia,prozodia)
• arytmetyka
• astronomia
• muzyka
• dialektyka
• retoryka
• filozofia
• religia
• prawo

Porządek szkolny
Porządek szkolny(niem.Schulordnung)składał się z następujących części:

• Ustawy zasadnicze
• O pobożności
• O studiach
• O obyczajach

Wśród ustaw zasadniczych pierwszy ustęp zaczynał się od cytatu z Wergiliusza:Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur(Trojanie i Tyryjczycy nie będą u mnie rozróżniani).Porządek szkolny zjednywał w prawach uczniów wszystkich narodowości,kolejne zasady nakazywały także zrównanie w prawach uczniów różnych stanów("Szlachcic składa swe przywileje,stając się uczniem").Rozdział"O pobożności"nakazuje przestrzeganie zasad religii chrześcijańskiej(tj.luteranizmu)."O studiach"nakazuje pilne uczenie się,odrabianie lekcji,przestrzegania dyscypliny;zakazuje ponadto stosowanie języka niemieckiego,wszyscy mają mówić po łacinie,także między sobą.
Dzieła

• Porządek szkolny(opublikowany pośmiertnie,1563)
• Leges scholae Goldbergensis
• Catechesis kompendium wiedzy biblijnej
• Rosarium książka z przypowieściami dla szkół protestanckich,nawiązującymi do Starego i Nowego Testamentu(w jęz.niemieckim,greckim,łacińskim i hebrajskim)
• Precationes modlitewnik

Wacław Węgierski

Herbu Belina(ur.1556,zm.1613),szlachcic wielkopolski,syn Wojciecha Węgierskiego starszego.Pochodził z Węgierek w dawnym powiecie pyzdrskim.Po śmierci ojca sprzedał on swój niewielki dział roli i przeniósł się do wielkopolskiego miasteczka Ostroróg.Należał do Kościoła braci czeskich.Miał być moderatorem szkoły tego wyznania w Lesznie.Przed 1581 r.poślubił nieznaną z nazwiska Jadwigę,z której miał syna Macieja Węgierskiego(1581-1638).Po śmierci pierwszej żony,przed 1586 r.zawarł powtórny związek małżeński z Małgorzatą z Ruchajewiczów(Ruchajewskich)(1564-1640).Ich potomstwem byli kolejno:Tomasz Węgierski(1587-1653),Jan Węgierski(1591-1636),Andrzej Węgierski(1600-1649)oraz Wojciech Węgierski(1604-1659).Wszyscy oni zostali protestanckimi kaznodziejami.Choć rodzina wywodziła się ze środowiska wyznaniowego braci czeskich,wszyscy synowie Wacława zostali duchownymi kalwińskimi.

Krzysztof Kraiński

Krzysztof Kraiński Crainacius(ur.w 1556 prawd.w majątku Leszczowate,powiat bieszczadzki;zm.21 stycznia 1618 w Łaszczowie,dawne woj.bełskie)kaznodzieja kalwiński i superintendent kościołów w Małopolsce,kaznodzieja w Lublinie,Opolu Lubelskim i Łaszczowie,pisarz teologiczny.
Życiorys
Był synem Andrzeja herbu Jelita,dziedzica wsi Leszczowate i matki z domu Młodkowskiej.Zdobył szeroką erudycję,zwłaszcza teologiczną.Swą działalność rozpoczął jako kaznodzieja zboru kalwińskiego w Lublinie,powołany na ten urząd w roku 1584.Uczestniczył w zjazdach i synodach zboru małopolskiego,po raz pierwszy na synodzie lubelskim 14 lipca 1594.Został wówczas wybrany delegatem na synod generalny do Torunia,w którym uczestniczył od 21 do 27 sierpnia 1595.Brał także udział w synodzie lubelskim 17 czerwca 1596 roku.Uchwałą synodu bełżyckiego z 15 października 1596 został przeniesiony do Opola Lubelskiego,gdzie osiadł dopiero po synodzie lubelskim roku 1598.Na synodzie w Ożarowie,we wrześniu 1598,został wybrany superintendentem generalnym małopolskich zborów reformowanych.Funkcję tę zgodnie z kanonami sprawował do 1600 roku,gdy ustąpił zadowalając się funkcją konseniora lubelskiego,którą sprawował do roku 1603.Następnie przesiedlił się do Łaszczowa w powiecie tomaszowskim,położonego bliżej swej posiadłości Hermanowice w powiecie przemyskim,powiększonej w roku 1604 przez przyłączenie wsi Małkowice.31 maja 1603 roku,na synodzie lubelskim,złożył rezygnację z urzędu konseniora,motywując ją chęcią poświęcenia się pracy pisarskiej.Jednak już po kilku miesiącach(1604)wybrano go seniorem dystryktów:bełskiego,wołyńskiego i kijowskiego.Uczestniczył m.in.w konwokacji generalnej w Bełżycach(1613),przewodniczył synodowi generalnemu w Bełżycach(wrzesień 1616)oraz brał udział w synodzie prowincjonalnym roku 1617.Popierał tolerancję religijną z luteranami i braćmi czeskimi,wrogo odnosił się do jezuitów i arian.Krytykował m.in.jezuitów,w jego Postylli czytamy,że krzewią oni swą naukę"z musu i przez gwałt,do niej bowiem ludzi jednych obietnicą i upominkami wabią,drugich mieczem i ogniem przymuszają czego pełno we Włoszech,Hiszpanijej i na Nowym Świecie".
Twórczość
Pierwszym dziełem Kraińskiego był Katechizm z pieśniami.Pierwsze wydanie ukazało się w 1596 roku(edycja niepewna),kolejne pod tytułem Katechizm z naukami,z pieśniami,y z modlitwami,Kościoła powszechnego Apostolskiego[...]wielokrotnie wznawiany w 1599,1603,1609 i 1624 roku.Jednak największym utworem Kraińskiego były Postylla kościoła powszechnego apostolskiego słowem bożym ugruntowana na Jezusie Chrystusie.Czytywano je wszędzie,gdyż"broniła ona genewskiego dogmatu przeciw arianom,nie bawiła słuchaczy fraszkami,miała coś z czystości języka i naiwnej prostoty pierwszych lat reformacji".
Ważniejsze utwory

• Katechizm z pieśniami Kościoła powszechnego apostolskiego...Kraków 1596,wyd.następne:pod zmienionym tytułem,Kraków 1599(wg Estreichera 1598);wyd.nowo opracowane pt.Kancjonał abo pieśni duchowne,z naukami i z modlitwami...Kraków 1603,Kraków 1609,Kraków 1622,Kraków 1624
• Porządek nabożeństwa Kościoła powszechnego apostolskiego słowem Bożym zbudowanego w Jezusie Chrystusie...Toruń(w rzeczywistości:Raków)1599;wyd.następne:1602(brak miejsca wydania)
• Dziennik,to jest modlitwy o krześciańskie potrzeby...Wilno 1605(książka do nabożeństwa),dostępna w wersji cyfrowej na PBI,
• Postylla Kościoła powszechnego apostolskiego...cz.1-8,Łaszczów 1608;cz.9-11,Łaszczów 1611;cz.12-13,Łaszczów 1617(wg Estreichera:cz.1-3,1611;cz.4-5,Łaszczów 1617)
• Dawid jezuicki z Belzebuba harfą,(brak miejsca wydania)1615,(dziełko polemizujące z Harfą duchowną Marcina Laterny)

Jerzy Radziwiłł

Herbu Trąby(ur.31 maja 1556 w Łukiszkach koło Wilna,zm.21 stycznia 1600 w Rzymie)kardynał,biskup krakowski i wileński,pamiętnikarz.
Życiorys
Był synem Mikołaja Radziwiłła Czarnego wojewody wileńskiego.Uczył się w szkołach kalwińskich w Wilnie i Nieświeżu.Był dworzaninem króla Zygmunta Augusta.W 1571 wyjechał na studia do Lipska.Studiował tam do roku 1573.Następnie udał się z bratem Mikołajem Krzysztofem Radziwiłłem Sierotką,jako dworzanin,do Francji w poselstwie po wybranego w wolnej elekcji króla Henryka Valois.W 1574 w obecności księdza Piotra Skargi przyjął katolicyzm.Na dalsze studia wyjechał do Rzymu gdzie uczył się prywatnie zaś potem w papieskiej uczelni Gregorianie.Na przełomie 1577 i 1578 odbył pielgrzymkę do grobu św.Jakuba w Santiago de Compostela.W latach 1575-1581 przebywał we Włoszech i w Hiszpanii.W 1581 r.już jako biskup został ostro potępiony przez króla Stefana Batorego za incydent z konfiskowaniem i paleniem ksiąg protestanckich w Wilnie.W 1583 przyjął święcenia kapłańskie,sakrę biskupią i kapelusz kardynalski,1586 już jako biskup wileński(wcześniej koadiutor wileński od 1575,biskup od 1581).W latach 1583-1586 reprezentował króla Stefana Batorego w Inflantach.W 1586 roku pojechał ponownie do Rzymu aby odebrać z rąk papieża Sykstusa V kapelusz kardynalski.W 1589 wraz z wojewodą krakowskim Mikołajem Firlejem odbył poselstwo do cesarza Rudolfa II Habsburga,w celu zaprzysiężenia pokoju zawartego z I Rzecząpospolitą.Jako dyplomata zasłynął także poselstwem do Rzymu w 1591 roku,zaś w drodze powrotnej reprezentował Stolicę Apostolską jako legat Klemensa VIII na ślubie Zygmunta III z Anną styryjską.Jako kardynał wziął udział dwukrotnie w konklawe(1591 wybór Innocentego IX i rok później Klemensa VIII).Miał tytuł kardynał prezbiter kościoła San Sisto Vecchio.W 1591 otrzymał przeniesienie na stolicę biskupią do Krakowa,gdzie Zygmunt III Waza mianował go biskupem krakowskim.W kościele krakowskim wprowadzał reformy Soboru Trydenckiego,w 1592 zwołał synod diecezjalny.Najbardziej zasłynął,zakrojoną na szeroką skalę,akcją wizytacyjną na terenie diecezji krakowskiej.Uczestniczył w przygotowaniu unii brzeskiej.Obiecał przekazać znaczne fundusze na budowę kościoła św.Piotra i Pawła w Krakowie dla zakonu jezuitów.Zaproszony do Rzymu na obchody roku jubileuszowego 1600 zmarł w trakcie ich trwania.Pochowany został w rzymskim kościele Il Gesù gdzie w prawej nawie znajduje się poświęcona mu marmurowa tablica w posadzce,przy kaplicy Serca Jezusowego.Dopiero w 1900 rodzina ufundowała pomnik kardynała Radziwiłła w bazylice wawelskiej.Autorem rzeźby jest Pius Weloński,znajduje się ona w kaplicy Ofiarowania NMP,zwanej inaczej kaplicą Szafrańców.W polityce występował jako stronnik Habsburgów,zasłynął dziełami pobożności i miłosierdzia.
Twórczość
Jest autorem„Diariusza podróży do Włoch w 1575 roku”.Pamiętnik łaciński wydał Wierzbowski w 1899.
Ważniejsze utwory

• Pamiętnik...z 1556-1575,wyd.T.Wierzbowski,Warszawa 1899,Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI-XVIII w.zeszyt 12(opis w jęz.łacińskim przyłączenia Inflant do Polski)
• Dziennik podróży do Włoch...w 1575 r.(w jęz.łacińskim),wyd.H.Barycz,Kwartalnik Historyczny 1935;rękopis-kopia:Biblioteka Czartoryskich nr 2242,s.369-379

Listy i materiały

• Listy do papieża,nuncjusza(Possewina) i Sekretariatu Stanu z lat 1575-1591,rękopisy Archiwum Watykańskie(wiadomość podał P.Savio"De actis Nuntiaturae Poloniae quae partem Archivi Secretariatus Status constituunt",Watykan 1947,Studia Teologiczne XIII, s.104-106,121
• Pojedyncze listy z lat 1582-1583 do A.Bolognettiego i A.Possewina,wyd.E.Kuntze i C.Nanke,Monumenta Poloniae Vaticana,t.5(1923/1933);E.Kuntze Monumenta Poloniae Vaticana,t.6(1938)
• Do S.Sokołowskiego,dat.2 sierpnia 1583 z Rygi,wyd.F.Bracha"Nauka S.Sokołowskiego o znamionach prawdziwego Kościoła",Nasza Przeszłość 1947,t.2,s.133
• Listy z lat 1587-1597 do księcia Mantui,rękopisy Archivio di Stato w Mantui(wiadomość podał E.Czapski"Documents polonais dans les archives des Gonzagues à Mantoue", Antemurale(Rzym),t.3(1956)
• Pojedyncze listy z lat:1578,1581-1583 od:Stefana Batorego,A.Bolognettiego,Grzegorza XIII,wyd.L.Boratyński Monumenta Poloniae Vaticana,t.4(1915);E.Kuntze i C.Nanke,Monumenta Poloniae Vaticana,t.5(1923/1933);E.Kuntze Monumenta Poloniae Vaticana,t.6(1938)
• Kilkanaście listów z lat 1578-1585 od J.Zamoyskiego,ogł.W.Nehring"Listy Jana Zamoyskiego do Radziwiłłów od roku 1574-1602",Kwartalnik Historyczny 1890
• Od P.Skargi,dat.13 stycznia 1588 z Krakowa,wyd.W.A.Maciejowski Piśmiennictwo polskie,t.3 dod.Warszawa 1852,s.181-183
• Od Zygmunta III,dat.18 lipca z Krakowa,14 grudnia 1588 z Janowca,wyd.J.U.Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze,t.2,Warszawa 1822,s.466-469
• Od Zygmunta III,dat.11 marca 1592 z Krakowa,wyd.T.Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.1,Warszawa 1900,s.301-302
• List od Garsias Alabianusa,dat.w Krakowie 4 czerwca 1595 oraz 3 dokumenty dot.wizytacji biskupich z lat 1594-1599,ogł.F.Machay Działalność duszpasterska kardynała Radziwiłła,biskupa krakowskiego(1591-1600),Kraków 1936 dod.
• wiadomości o listach i materiałach Kraków 1936 dod.O.Halecki"From florence to Brest(1439-1596)",Sacrum Poloniae Millennium,t.5(1958)

Michał Sędziwój

Herbu Ostoja,łac.Sendivogius Polonus(ur.2 lutego 1566 w Łukowicy,zm.między 20 V a 12 VIII 1636 w Krawarzach)polski alchemik i lekarz.
Życiorys
Urodził się w Łukowicy koło Nowego Sącza jako syn szlachcica polskiego Jakuba Sędzimira i Katarzyny Pielszówny z Rogów.Ojciec nie szczędził środków na naukę i wychowanie Michała.Zamierzał skierować go do stanu duchownego w zakonie jezuitów.Pierwsze nauki pobierał w szkole przyklasztornej w Krakowie.Kolejnym krokiem w edukacji były studia w Akademii Krakowskiej,gdzie miał poświęcić się filozofii,retoryce,teologii oraz naukom ścisłym: geometrii,astronomii i mechanice.Tam też po raz pierwszy zetknął się z alchemią i nowymi ideami w medycynie,propagowanymi przez głośnego w tych czasach lekarza Paracelsusa(Philippus Theopharastus Aureolus Bombast von Hohenheim).W tym czasie przebywali w Krakowie dwaj słynni alchemicy angielscy John Dee oraz Edward Kelley.Sędziwój nawiązał z nimi bliższy kontakt,a w szczególności uległ wpływom Kelleya,z którym spotkał się ponownie w Czechach.Sędziwój poświęcił się całkowicie badaniu pism lekarskich i alchemicznych.W tym okresie nawiązał bliski kontakt z Mikołajem Wolskim(1555–1630),późniejszym marszałkiem wielkim koronnym,który jako zwolennik alchemii przez wiele lat pozostał mentorem Sędziwoja,finansując jego badania i podróże.Dzięki wsparciu Wolskiego Sędziwój wyruszył za granicę,aby zdobyć wszechstronną wiedzę hermetyczną i poszerzyć wykształcenie humanistyczne.Studiował w Cambridge,Ingolstadt,Lipsku,Altdorfie,Frankfurcie,Rostocku,Wittemberdze,Wiedniu.Poznał także państwo moskiewskie,Szwecję,Anglię,Hiszpanię,Portugalię,Szwajcarię,Niemcy,Czechy,Austrię.13 października 1591 roku Sędziwój został immatrykulowany na Uniwersytecie Wiedeńskim,a w roku 1593 w Pradze na dworze cesarza Rudolfa II został przyjęty w poczet dworzan,aby na sejmie w Ratyzbonie w roku 1598 zostać mianowanym radcą cesarskim.W tym czasie Michał Sędziwój występuje także w dokumentach jako sekretarz królewski Zygmunta III Wazy.Wszystko wskazuje na to,że bardziej niż zdolności alchemiczne,to jego misje dyplomatyczne i posłowanie między monarchami były kluczem otwierającym wrota dworu cesarskiego.W 1599 roku wybuchła w Pradze groźna epidemia,w wyniku której zmarła jego żona Weronika Stiber oraz dwoje z ich czworga dzieci.Sędziwój z pozostałymi dziećmi,Weroniką i Krzysztofem wrócili do Polski.W roku 1604 Sędziwój przywiózł do Krakowa Sethona,alchemika,którego uwięził elektor saski Krystian II Wettyn,aby głodem i torturami wymusić od niego rzekomą tajemnicę kamienia filozoficznego i transmutacji.Sędziwojowi udało się zorganizować i przeprowadzić ucieczkę cennego więźnia,ale ten wkrótce zmarł.Przed śmiercią miał on podobno podarować swojemu wybawcy uncję substancji,która umożliwiała dokonywanie pozornej przemiany ołowiu w złoto.Dzięki temu polski alchemik mógł później odnieść głośne sukcesy podczas pokazu przed królem Zygmuntem III i cesarzem Rudolfem II.Sędziwój ożenił się z wdową po Sethonie i odziedziczył resztki jego fortuny,w tym pozostałą część proszku służącego do dokonywania rzekomych przemian.Według Józefa Szymańskego Michał Sędzimir otrzymał szlachectwo,ze zmianą nazwiska na Sendivogius,8 marca 1600.Dokument dotyczył formalnie dokonania odmiany herbu Ostoja,ale jego formuła jest właściwa dla nobilitacji.Teza o"pierwotnej nobilitacji"postawiona przez Józefa Szymańskego(a nie o"uszlachetnieniu herbu",co miało miejsce faktycznie)jest całkowicie sprzeczna z tym,że już w wydanym w 1599 r.w Pradze dziele słynnego heraldyka Bartosza Paprockiego pt."Ogród królewski"Michał Sędzimir nazywany jest"Ostojczykiem".Warto wspomnieć,że Bartosz Paprocki znał współczesnego mu Michała Sędzimira osobiście(o czym może świadczyć zamieszczona w ww.dziele"przemowa do Michała Sędzimira").Nadmienić należy również,że ród Sędzimirów notowany jest już w 1441 r.jako"posiadacze ziemscy",a jak wiemy,prawo do"posiadania ziemi"w tym czasie(od końca wieku XV)mieli wyłącznie przedstawiciele szlachty.Niebawem jednak otrzymał misję od króla Zygmunta III Wazy,aby powrócić do Pragi i przeprowadzić zabiegi dyplomatyczne w sprawie tzw.sprawy mołdawskiej.Wtedy to też dokonał przy współudziale samego cesarza Rudolfa II słynnej transmutacji.Cesarz upamiętnił to wydarzenie,nakazując wmurowanie w ścianę sali,w której dokonano tej operacji,marmurową tablicę z napisem:Faciat hoc quispiam alius quod fecit Sendivogius Polonus, tzn.Niech ktokolwiek inny uczyni to,co uczynił Polak Sędziwój.W 1604 roku Sędziwój ogłosił drukiem w Pradze swe pierwsze słynne dzieło alchemiczne pt.Novum Lumen Chymicum(Nowe Światło Chemiczne),które niosło rozszerzony tytuł:Dwanaście traktatów o kamieniu filozofów,wyprowadzonych ze źródła Natury i doświadczenia ręcznego.Dzieło to napisane po łacinie,zostało wydane anonimowo,autor zaopatrzył je w anagram:DIVI LESCHI GENUS AMO,co znaczy:Kocham ród boskiego Lecha.Praca ta stała się głośna w całej Europie Zachodniej,między 1604 r.a 1778 r.miała 53 wydania w językach:niemieckim,francuskim,angielskim,rosyjskim,holenderskim,czeskim i polskim.Egzemplarze pracy Sędziwoja znajdywały się w bibliotekach takich uczonych jak Isaac Newton i Antoine Lavoisier.Głównym powodem ogromnego zainteresowania jego pracą był nowy kierunek filozofii alchemicznej,jaki nadał Sędziwój.Novum Lumen Chymicum napisane było w jasny jak na owe czasy sposób,oparte na doświadczeniach praktycznych i nadając nowy kierunek badaniom alchemicznym.Tym kierunkiem było powietrze i jego rola w procesach oddychania i spalania.Jak wynika z pracy Sędziwoja,w powietrzu znajduje się ukryty pokarm życia,który zestalony jest w saletrze potasowej przez Sędziwoja nazwaną solą filozoficzną lub magnesem.Dzisiaj nazywamy ten składnik tlenem.W czasach,w których żył Sędziwój,pojęcia pierwiastka chemicznego i gazu jeszcze nie istniały.W związku z tym teksty Sędziwoja są trudne do rozszyfrowania.Niemniej jednak opracował rewolucyjną teorię opartą na właściwościach chemicznych saletry i ta teoria przyczyniła się do olbrzymiego rozwoju(przez eksperymenty laboratoryjne)zrozumienia procesów spalania i oddychania.Program eksperymentalny przeprowadzany był w różnych ośrodkach(pracowniach alchemicznych przy dworach i uniwersytetach)w całej Europie,a w szczególności w Anglii na uniwersytecie w Oxford.W 1605 roku Sędziwój,goszcząc w Stuttgarcie na dworze Fryderyka I Wirtemberskiego(księcia),został uwięziony i obrabowany z kosztowności i złotodajnej tynktury.Intrygę uknuł sam książę wraz ze swym nadwornym alchemikiem Műhlenfelsem.Dopiero zdecydowana interwencja Zygmunta III Wazy i Rudolfa II spowodowała uwolnienie alchemika i wymierzenie kary śmierci Műhlenfelsowi.Został on powieszony na szubienicy trzykrotnie wyższej niż inne i pokrytej fałszywym złotem,taka była bowiem procedura przewidziana dla alchemików-fałszerzy i przestępców,którym udowodniono winę.W 1607 roku w Kolonii wydane zostało dzieło Rozmowa Merkuriusza,alchemika i Natury.W 1616 roku także w Kolonii został wydany drukiem Traktat o siarce,wznowione wydanie Rozmów Merkuriusza i praca Nowe światło chemiczne.W 1624 roku Sędziwój wyjechał do Padwy,kontaktując się z wybitnymi naukowcami tamtejszej uczelni.Od 1626 roku działał jako tajny radca cesarza Ferdynanda II Habsburga.W roku 1630 z rozkazu cesarskiego Sędziwój otrzymał na własność dwie wsie,Krawarze i Kąty,oraz dom w Ołomuńcu.Były to najbogatsze i największe majątki w Księstwie Karniowskim.Sędziwój zmarł między 20 maja a 12 sierpnia 1636 roku w Krawarzach.Przypuszcza się,że został pochowany w kościele Świętego Ducha w Opawie.
Dorobek naukowy
Ogłaszając drukiem swą pracę Novum Lumen Chymicum,Sędziwój w zasadniczy sposób zmienił kierunek badań alchemicznych badania te w ostateczności doprowadziły do odkrycia tlenu i do ogłoszenia nowoczesnej teorii spalania przez Antoine Lavoisiera w 1774 r.
Pisma
W pismach swych Sędziwój występuje pod różnymi nazwiskami i pseudonimami:Sendivogius,Sendivog,Sensophax,Cosmopolita,Le Cosmopolite.Posługuje się też anagramami łacińskimi:DIVI LESCHI GENUS AMO(Kocham ród boskiego Lecha),ANGELUS DOCE MIHI JUS(Aniele ucz mnie prawa),które zawierają litery jego łacińskiego nazwiska Michael Sendivogius.Przydawano mu też inne przydomki,jak:Sarmata Anonymus,Nobilis Polonus vel Cracovia,Heliocanthaurus Borealis(Północny Piewca Słońca).
Prace Sędziwoja w kolejności daty pierwszego wydania:

1. Novum Lumen Chymicum De Lapide Philosophorum(1604)łacina
2. Dialogus Mercurii,Alchemistae et Naturae(1607)łacina
3. Tractatus de Sulphure(1616)łacina
4. Traittez de l`Harmonie(1618)francuski
5. Traktat vom philosophischen Saltz(1656)niemiecki
6. Lettre Philosophique(1659)francuski
7. Cinquante-Cinq Lettres Philosophiques(1671)francuski
8. Processus Super Centrum Universi(1682)łacina i niemiecki
9. Statuts des Philosophes Inconnus(1691)francuski
10. Operatie Elixiris Philosophici(1968)łacina i polski

Sędziwój w literaturze i sztuce

• Józef Bohdan Dziekoński,Sędziwój,t.I–III,Warszawa(1845),wydanie 2 skrócone,Warszawa(1907),Warszawa(1974).
• Maria Ilnicka,Alchemik.Obraz dramatyczny.Pierwszy ustęp,Warszawa(1858).
• Wacław Szymanowski,Michał Sędziwój.Dramat w pięciu aktach,Warszawa(1859).
• Jan Matejko,Alchemik Sędziwój(1867),Muzeum Sztuki w Łodzi.
• Gustav Meyrink,Die Abenteuer des Polen Sendivogius.Goldmachergeschichten,Berlin(1925).
• Mieczysław Smolarski,Poszukiwacz złota,Poznań(1927).
• Jacek Koprowicz,Alchemik Sendivius,film fabularny,Polska(1988).
• Andrzej Pilipiuk,Pan Samochodzik i…Sekret alchemika Sędziwoja t.28,Olsztyn(2001).
• Andrzej Pilipiuk,Kuzynki,Lublin(2003,2007);Księżniczka,Lublin(2004,2007);Dziedziczki,Lublin(2004,2007).
• Mariusz Wollny,"Kacper Ryx i król alchemików",Kraków(2012)

Ciekawostki

• Córka Michała Sędziwoja Weronika Maria wyszła za mąż za Jakuba von Eichendorffa,przodka niemieckiego poety romantycznego Józefa von Eichendorffa.
• Jedną z krakowskich siedzib Sędziwoja był dom zajmujący niegdyś narożnik pl.Szczepańskiego i ul.św.Tomasza.Budynek posiadał wejście od strony ul.Żydowskiej(później św.Tomasza).Na początku XIX w.kamienica miała jedno piętro i była przykryta dachem gontowym.Dawna siedziba Sędziwoja została zburzona w roku 1908.Podczas rozbiórki natrafiono w jej piwnicach na drzwi gotyckie,kamienną rzeźbę renesansową,obramienie z konchową konsolą u dołu oraz grabsztyny(kamienie)z wyrytymi napisami hebrajskimi.Niektóre z tych znalezisk zostały przeniesione do lapidarium Muzeum Czapskich.