Białystok

Lit.Balstogė,ros.Белосток,białorus.Беласток,jid.ביאַליסטאָק miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce,w Nizinie Północnopodlaskiej leżące nad rzeką Białą.Jest stolicą województwa podlaskiego i siedzibą władz ziemskiego powiatu białostockiego.Według danych z 30 czerwca 2014 r.miasto miało 295401 mieszkańców.Wśród miast wojewódzkich Polski,Białystok jest 2.miastem pod względem gęstości zaludnienia i 11.pod względem ludności.Białystok pełni funkcję administracyjnego,gospodarczego,naukowego i kulturalnego centrum regionu.Miasto z przyległymi gminami tworzy aglomerację białostocką.
Położenie

Białystok leży na Wysoczyźnie Białostockiej,będącej częścią makroregionu Nizina Północnopodlaska.Znajduje się w centralnej części województwa podlaskiego.Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 102,12 km².Historycznie Białystok leży na Podlasiu.Uwarunkowania geograficzne(miasto leży w sąsiedztwie Białorusi,Litwy i Rosji) i historyczne sprawiły,że Białystok jest miejscem,gdzie od wieków żyli wspólnie ludzie różnych kultur,wyznań i narodowości,co ukształtowało specyficzny charakter miasta.
Warunki naturalne
Miasto jest położone nad rzeką Białą,będącą lewym dopływem Supraśli.
Klimat
Zgodnie z podziałem rolniczo-klimatycznym Polski Romualda Gumińskiego,Białystok położony jest w dzielnicy podlaskiej.Klimat jej jest wyraźnie chłodniejszy od innych dzielnic nizinnych.Średnie temperatury stycznia mieszczą się w granicach od -4 do -6°C,należą one do najniższych w Polsce.Średnia temperatura roczna wynosi ok. +7°C.Liczba dni mroźnych wynosi od 50 do 60,z przymrozkami od 110 do 138 dni,a czas zalegania pokrywy śnieżnej od 90 do 110 dni.Średnie sumy opadów rocznych oscylują wokół wartości 550 mm,a okres wegetacyjny trwa 200 do 210 dni.
Przyroda
Znajduje się w obszarze funkcjonującym pod nazwą Zielone Płuca Polski(dawne tereny województw:białostockiego,łomżyńskiego,olsztyńskiego,ostrołęckiego i suwalskiego).Około 32% jego powierzchni zajmują tereny zielone.Parki i skwery oraz 1779 ha lasów znajdujących się w granicach miasta tworzą specyficzny i zdrowy mikroklimat.W obrębie Białegostoku znajdują się dwa rezerwaty przyrody o powierzchni łącznej 105 ha,będące pozostałościami Puszczy Knyszyńskiej.Aglomeracja miejska sąsiaduje z Narwiańskim Parkiem Narodowym.Takie usytuowanie rezerwatów przyrody w bezpośrednim sąsiedztwie miasta jest unikatowe.Ze względu na te walory w 1993 r.Białystok jako pierwsze miasto w Polsce został przyjęty do międzynarodowego projektu Sieci Zdrowych Miast prowadzonego przez Światową Organizację Zdrowia.
Na terenie miasta znajdują się 3 rezerwaty przyrody:

• Las Zwierzyniecki
• Rezerwat Antoniuk
• Rezerwat Bagno

Historia
Pierwsza pisana wzmianka o Białymstoku pochodzi z 1426 r.W miejscu obecnego Rynku Kościuszki krzyżowały się drogi do Suraża,Wasilkowa oraz Choroszczy i to wokół tego skrzyżowania zaczęła samowolnie powstawać zabudowa.Około 1547 r.w miejscu dzisiejszego klasztoru Sióstr Miłosierdzia wybudowano drewniany kościół,przy którym w 1578 r.stanęła karczma.W latach 1617-1626 zbudowano zachowany do dziś Stary Kościół Farny z fundacji marszałka Piotra Wiesiołowskiego.To on wzniósł w Białymstoku murowany gotycko-renesansowy zamek,który po gruntownej przebudowie w latach 90.XVII wieku,stał się barokową rezydencją magnackiego rodu Branickich znaną do dziś jako pałac Branickich.Rozrastająca się w cieniu pałacu Branickich miejscowość otrzymała prawa miejskie ok.1692 r.Z 1727 r.pochodzi pierwsza wzmianka o białostockiej cerkwi,która znajdowała się w miejscu obecnej Katedry św.Mikołaja.W 1745 r.rozpoczęto budowę białostockiego ratusza.Całość założenia urbanistycznego Białegostoku przypisywana jest architektom związanym z dworem hetmana Jana Klemensa Branickiego.W 1769 w pobliżu Białegostoku konfederaci barscy stoczyli przegraną bitwę pod Olmontami z armią carską.W XIX wieku miejscowość zmieniła charakter z rezydencjonalnego na administracyjny i przemysłowy.W latach 1807-1915 Białystok znajdował się w granicach Imperium Rosyjskiego.Do 1842 r.miasto było stolicą obwodu białostockiego,następnie przyłączono je do guberni grodzieńskiej.Po powstaniu listopadowym w pobliżu miasta ustalono granicę celną między Kongresówką a Rosją,co wywołało gwałtowną falę migracji ekonomicznej łódzkich fabrykantów.Przyczyniło się to do dynamicznego rozwoju prowincjonalnego wówczas miasteczka.W tym okresie rozrastający się Białystok zyskał miano Manchesteru Północy.W 1862 r.przez Białystok przeprowadzono Kolej Warszawsko-Petersburską,która także przyczyniła się do rozwoju gospodarczego miasta.W 1892 uruchomiono w mieście system wodociągów.W latach 1915-1919 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką.W 1920 Wojsko Polskie stoczyło zwycięską bitwę białostocką z Armią Czerwoną uwalniając miasto spod wschodniej okupacji.Do 1939 już w niepodległej Polsce miasto było stolicą województwa białostockiego.W październiku 1939 Białystok przyłączono do Białoruskiej SRR i nadano mu status stolicy obwodu białostockiego.Od września 1939 r.do wybuchu wojny radziecko-niemieckiej Białystok był jednym z dwóch głównych(obok Lwowa)ośrodków działania polskich komunistów którzy po 1945 roku objęli władzę w Polsce.Przywódcą tego środowiska był Alfred Lampe pod przywództwem,którego działali m.in.:Janina Broniewska,Paweł Finder,Małgorzata Fornalska,Marceli Nowotko,Jakub Berman,Czesław Skoniecki i Leon Lipski.W czerwcu 1941 do Białegostoku wkroczyły wojska hitlerowskie.Pod koniec lipca tegoż roku utworzono białostockie getto,w którym w 1943 r.wybuchło powstanie.Ostatecznie białostoccy Żydzi zginęli w obozach zagłady w Treblince i na Majdanku.W lipcu 1944 miały miejsce ciężkie walki o wyzwolenie Białegostoku spod okupacji hitlerowskiej,w wyniku których miasto poważnie ucierpiało.Po II wojnie światowej odbudowane miasto na zawsze utraciło swój poprzedni charakter,będący dziedzictwem parowiekowej jego historii.Dzięki powojennym migracjom ludności wiejskiej Białystok powiększył się,parokrotnie przewyższając liczbę swoich mieszkańców sprzed 1939 r.W tym okresie powstały liczne uczelnie wyższe i nowe ośrodki przemysłowo-usługowe.Od 1999 r.stolica województwa podlaskiego i obecnie dynamicznie się rozwija.W 2006 Białystok wchłonął 4 kolejne miejscowości.
Architektura
Zabytki
Budynki gotyckie:

• piwnice pałacu Branickich w Białymstoku

Budynki renesansowe:

• Stary Kościół Farny Rynek Kościuszki(1617-1626)

Budynki barokowe:

• Zespół pałacowo-parkowy Branickich,ul.Jana Kilińskiego 1(XVIII w.)
• Cerkiew św.Marii Magdaleny,ul.Konstantego Kalinowskiego(ufundowana w II poł.XVIII w.przez Jana Klemensa Branickiego jako kaplica katolicka,od 1864 r.prawosławna)
• Ratusz,Rynek Kościuszki 10(1745-1761)
• Dawna austeria,ul.Henryka Sienkiewicza 4(ob.Astoria,zbudowana po 1753)
• Klasztor Sióstr Miłosierdzia św.Wincentego,Rynek Kościuszki(1769)
• Pałacyk gościnny Branickich,ul.Jana Kilińskiego 6(poł.XVIII w.)
• Plebania przy ul.Kościelnej(1760)
• Dawny szpital,Rynek Kościuszki(II poł.XVIII w.)

Obiekty powstałe w XIX wieku:

• Loża masońska,ul.Jana Kilińskiego(klasycystyczna,1803-1806)
• Dawna zbrojownia Cekhauz,Rynek Kościuszki(barokowo-klasycystyczna,1795-1807)
• Sobór św.Mikołaja Cudotwórcy,ul.Lipowa(klasycystyczny,1846)
• Domek Napoleona(klasycystyczny,poł.XIX w.)
• Pałac Rüdigerów,później Kreuzensternów i Lubomirskich,ul.Dojlidy Fabryczne 26(neoklasycystyczny,poł.XIX w.)
• Cmentarz ewangelicko-ausburgski przy ulicy Produkcyjnej z poł.XIX wieku
• Dwór Weltera(połowa XIX w.)
• Dworzec kolejowy,ul.Kolejowa(neorenesansowy,lata 60.XIX w.)
• Fabryka Towarzystwa Białostockiej Manufaktury"E.Becker i s-ka",ul.Świętojańska(neorenesansowa,1895-1901)obecnie Centrum Handlowe Alfa
• Pałac Hasbacha,ul.Dojlidy Fabryczne 23(neorenesansowy,lata 80.XIX w.)
• Kościół Najświętszego Serca Jezusowego,ul.Romualda Traugutta 25(1884 wybudowany jako cerkiew,w okresie międzywojennym przemianowany na kościół rzymskokatolicki)
• Cmentarz Farny,ul.Władysława Raginisa(1888)
• Zespół kamienic i pałaców miejskich z XIX w.przy ulicy Warszawskiej
• Willa gen.von Driesena,ul.Świętojańska(zbudowana po 1878 w stylu szwajcarskim)
• Kamienica dawnego Wileńskiego Banku Handlowego,ul.Henryka Sienkiewicza/Warszawska(neorenesansowy,lata 90.XIX w.)
• Drewniana zabudowa dzielnicy Bojary
• Cerkiew Wszystkich Świętych na terenie prawosławnej nekropolii Wszystkich Świętych,ul.Władysława Wysockiego 1(koniec XIX w.)
• Cmentarz ewangelicko-augsburski przy ulicy 27 Lipca(założony w 1890 r.)
• Cmentarze żydowskie założone w XVIII,XIX i XX wieku
• Synagoga Piaskower(XIX w.)
• Willa pod Kariatydami(koniec XIX w.)
• Zespół koszar 10.Pułku Ułanów Litewskich,ul.Kawaleryjska(1890-1950)
• Zespół fabryki Chany Marejn,ul.Włókiennicza(1892-1920)
• Zespół fabryki Wolfa Zilberblatta,ul.Włókiennicza(1892-1910)
• Kościół pw.Św.Stanisława Biskupa Męczennika,ul.Wiadukt 2B(koniec XIX w.pierwotnie cerkiew prawosławna)
• Pałac Tryllingów(1898-1899)
• Zespół koszarowy Pułku Huzarów,ul.Józefa Bema(II poł.XIX-XX w.)obecnie siedziba Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej
• Zespół fabryki Steina,ul.Poleska(XIX/XX w.)
• Kamienice w centrum miasta w tym:
  • Kamienica Kantorowiczów(II poł.XIX w.)
  • Kamienica Cytrona(koniec XIX w.)
  • Kamienica Moesa(koniec XIX w.)
  • Kamienica Jossema(1897)
  • Kamienica Malinowskiego(XIX/XX w.)
  • Kamienica Rozenblumów(XIX/XX w.)
  • Kamienica Szturmanów(XIX/XX w.)
  • Kamienica Świńskiego(XIX/XX w.)
• Dworek Stefanowiczów znajdujący się przy ul.Bacieczki(XIX w.)

Obiekty powstałe w XX wieku:

• Willa fabrykanta Steina,ul.Artyleryjska(pocz.XX w.)
• Bazylika archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny,Rynek Kościuszki(neogotycka,1900-1905)
• Dawny Zespół Fabryki Sukna Nowik i Synowie,ul.Augustowska/ul.Adama Mickiewicza(pocz.XX w.)
• Kamienica Ginzburga(pocz.XX w.)
• Areszt Śledczy,dawniej zespół więzienia carskiego,ul.Mikołaja Kopernika(ok.1905)
• Kościół św.Wojciecha,ul.Warszawska(neoromański,1909-1912)dawny zbór ewangelicko-augsburski
• Kamienica Makowskich(1900-1910)
• Dom Zbirohowskich-Kościów(1910)
• Pałac Nowika(eklektyzm,1910-1912)
• Wieża ciśnień(1923-1925)
• Kościół św.Rocha,ul.św.Rocha(modernistyczny,1927-1946)
• Składnica Materiału Intendenckiego Nr 13,ul.Węglowa(modernistyczna,1934-1936),obecnie zespół budynków powojskowych o różnym przeznaczeniu(w jednym z nich w 2016 r.zostanie utworzone Muzeum Pamięci Sybiru)
• Dawny Dom Ludowy,obecnie Teatr Dramatyczny im.Aleksandra Węgierki,ul.Elektryczna(modernistyczny,1936-1938)
• Zespół d.Sądu Okręgowego i Izby Skarbowej,ul.Adama Mickiewicza(modernistyczny,lata 30.XX w.)
• Kościół św.Andrzeja Boboli,ul.św.Andrzeja Boboli 49(modernistyczny,1939-1967)
• Kościół Niepokalanego Serca Maryi,ul.Ks.Stanisława Suchowolca 27(modernistyczny,zbudowany w 1949-1955 na miejscu rozebranej cerkwi z 1727)
• Wille przy ul.Akademickiej w stylu modernistycznym z lat 30.XX wieku,w tym Willa Prezydencka(1936-1937)
• Bank,Rynek Kościuszki(socrealizm,1947-1950)
• Komitet Wojewódzki PZPR,ul.Władysława Liniarskiego(socrealizm,1953-1954),obecnie Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku
• Pomnik Bohaterów Ziemi Białostockiej,Plac Uniwersytecki(socrealizm,1975)

Obiekty niezachowane:

• Wielka Synagoga ul.Suraska(zbudowana w latach 1903-1913,spalona w 1941)
• Sobór Zmartwychwstania Pańskiego,ob.ul.H.Sienkiewicza(zbudowany w latach 1898-1913,rozebrany w 1938)
• Hotel Ritz,ul.Kilińskiego,(zbudowany w latach 1912-1913,spalony w 1944)

Turystyka

Szlaki turystyczne
Część z zabytków została oznakowana na pięciu turystycznych szlakach tematycznych utworzonych w mieście w latach 2008-2010:

• Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego,
• Szlaku esperanto i wielu kultur w Białymstoku,
• Szlaku architektury PRL,
• Szlaku śladami błogosławionego księdza Michała Sopoćki,
• Szlaku kulinarnym.

W maju 2011 dodatkowo powstały:

• Szlak rodu Branickich
• Szlak architektury drewnianej w Białymstoku
• Szlak białostockich świątyń
• Szlak białostockich fabrykantów

Alternatywę dla pieszych szlaków stanowi"Białostocki Audiobus.Dźwiękowy przewodnik do słuchania w autobusach komunikacji miejskiej"utworzony w 2011 roku szlak turystyczny oparty na trasach linii autobusowych numer 2 i 10.
Rynek Miejski Deptak
Pod koniec roku 2007 otwarto plac Miejski za Ratuszem(pomiędzy ul.Suraską i Rynkiem Kościuszki).W marcu 2008 r.UM przedstawił plan remontu ścisłego centrum.Według tego planu w roku 2009 Rynek Kościuszki,Suraska i Kilińskiego zostały przekształcone w Deptak Miejski(jako część Rynku Miejskiego).Plac został wyłożony kostką i płytami granitowymi,znajduje się tam stylowe oświetlenie oraz donice z kwiatami i ławki.Historia Rynku Miejskiego sięga roku 1753,kiedy to po pożarze miasta jego przebudową zajął się ówczesny właściciel Białegostoku Jan Klemens Branicki.Do najważniejszych zachowanych obiektów z tego okresu należy Ratusz z wieżą zegarową,ukończony w 1761 roku.Dawniej pełnił on funkcje usługowo-handlowe,znajdowały się w nim kramy kupieckie,w większości należące do ludności żydowskiej.W roku 1939 radzieccy okupanci zburzyli Ratusz,a na jego miejscu planowano wybudowanie pomnika Józefa Stalina.W latach 1954–1958 odbudowano rozebrany budynek.Obecnie mieści się w nim główna siedziba Muzeum Podlaskiego.Przy Rynku Miejskim znajduje się także cekhauz hetmańska zbrojownia.Jest to barokowo-klasycystyczny budynek w kształcie typowego dla XVIII wieku dworku szlacheckiego.W swojej historii był wykorzystywany głównie jako magazyn sprzętu strażackiego.Dziś znajduje się tu Archiwum Państwowe.Do najefektowniejszych obiektów na Rynku Miejskim zalicza się budynek dawnej austerii czyli karczmy.Jest to budowla dwukondygnacyjna,pokryta mansardowym dachem z lukarnami,ze ściętym narożem z balkonem ozdobionym portykiem i frontonem wspartym na dwóch kolumnach.Obecnie mieści się w niej restauracja Astoria,która stanowi wraz z sąsiednim budynkiem część kompleksu gastronomiczno-usługowego pod nazwą Centrum Astoria.W jego skład wchodzi cukiernia z tarasem widokowym,na którym serwowana jest kawa i desery.W piwnicach Astorii znajduje się pub,a na parterze stylowy bar.Ponadto w Centrum Astoria znajdują się sale konferencyjno-bankietowe.Przy wschodniej pierzei Rynku wznosi się zespół katedralny Wniebowzięcia NMP,w którego skład wchodzi XX-wieczna bazylika wybudowana w stylu neogotyckim,barokowa plebania zbudowana w 1761 roku oraz XVII-wieczny kościółek farny,który jest najstarszym zachowanym zabytkiem murowanym w mieście.Przy zachodniej pierzei Rynku znajdują się kolorowe fasady odbudowanych po wojnie kamieniczek w których mieszczą się galerie,kawiarnie,puby,księgarnia i sklepy.
Zieleń miejska

• Park Antoniuk
• Park Branickich
• Park Centralny
• Park Dojlidy
• Park im.Dziekońskiej
• Park Planty
• Park im.księcia J.Poniatowskiego
• Park Konstytucji 3 Maja
• Park im.Bł.ks.Michała Sopoćki

Gospodarka
W końcu listopada 2010 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Białegostoku obejmowała ok.14,8 tys.mieszkańców,co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 12,0% do aktywnych zawodowo.Według GUS w październiku 2013 roku stopa bezrobocia wynosiła 13,6% najwięcej z miast wojewódzkich.Białystok jest dużym ośrodkiem przemysłu włókienniczego,rozwinięty jest też przemysł elektromaszynowy(elektroniczny,maszynowy i metalowy),drzewny,spożywczy(największy w Polsce Polmos),materiałów budowlanych,huta szkła oraz elektrociepłownia.Miasto jest ośrodkiem handlu głównie ze wschodem.Działa tu Centrum Promocji Rynku Wschodniego.W Białymstoku odbywają się międzynarodowe Targi Tekstylno-Odzieżowe,Żywności i Przetwórstwa,Konsumpcyjne,Rolno-Spożywcze.W Białymstoku znajduje się:7 hipermarketów,27 supermarketów,9 galerii handlowych(Biała,Alfa,2x Auchan,Kwadrat,Podlaska,Zielone Wzgórza,Galeria M,Galeria Antoniuk),19 marketów elektronicznych,marketów budowlano-dekoracyjnych.W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rolne Państwowe Gospodarstwo Ogrodnicze Białystok.
Demografia
Największą populację Białystok odnotował w 2010 r.według danych GUS 295198 mieszkańców.Według danych z 30 czerwca 2011 miasto liczyło 294989 mieszkańców.
Mniejszości narodowe

Białorusini
Białystok to ośrodek kulturalno-społeczny Białorusinów(według spisu powszechnego z 2002 roku mieszka ich tutaj prawie 7,5 tys.co stanowi 2,5% mieszkańców Białegostoku).Działają tu Konsulat Białorusi oraz takie organizacje jak:Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne,Związek Młodzieży Białoruskiej,Związek Białoruski w RP,Białoruskie Stowarzyszenie Literackie„Białowieża”,Białoruskie Towarzystwo Historyczne,Stowarzyszenie Dziennikarzy Białoruskich,Białoruskie Zrzeszenie Studentów,Centrum Edukacji Obywatelskiej Polska-Białoruś,Towarzystwo Kultury Białoruskiej.W Białymstoku odbywają się także ogólnopolskie imprezy kulturalne m.in.Festiwal„Piosenka Białoruska”oraz Święto Kultury Białoruskiej.Działa niezależne białoruskie Radio Racja,nadające sygnał także na Białoruś.Wydawane są tu białoruskie czasopisma:Niwa,Białoruskie Zeszyty Historyczne,Pravincyja oraz Czasopis.
Rosjanie
Rosjanie to mniejszość narodowa,która liczy około 10-15 tys.osób,mieszkających głównie w Białymstoku,na Suwalszczyźnie i Mazurach.W Białymstoku działa ich główna organizacja Rosyjskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe,organizujące Dni Kultury Rosyjskiej.
Tatarzy
W Białymstoku mieszka ok.1800 Tatarów.Działa Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej(oddział podlaski),wydawane jest czasopismo„Życie Tatarskie”.W planach jest stworzenie w stolicy województwa podlaskiego Instytutu Historii Tatarów.
Pozostałe narodowości
W Białymstoku mieszkają również:Romowie(działa Centralna Rada Romów w Polsce,ukazuje się ich miesięcznik„Rrom p-o Drom)”oraz Ukraińcy(według spisu powszechnego z 2002 roku w Białymstoku mieszka 417 Ukraińców;działają:Związek Ukraińców Podlasia,Związek Ukraińskiej Młodzieży Niezależnej).
Kultura
W Białymstoku działa ponad 570 organizacji pozarządowych(w tym 56 towarzystw i związków m.in.Białostockie Towarzystwo Naukowe,Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne).Białystok w 2010 r.przegrał rywalizację o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2016.Nie znalazł się na tzw."krótkiej liście"miast-kandydatów.
Muzea i galerie
Białystok jest największym ośrodkiem kulturalnym w północno-wschodniej Polsce.Działa tu największe w województwie Muzeum Podlaskie,posiadające oddziały w Białymstoku(Muzeum Historyczne,Muzeum Rzeźby Alfonsa Karnego,Białostockie Muzeum Wsi),w Choroszczy(Muzeum Wnętrz Pałacowych),w Supraślu,Tykocinie oraz Bielsku Podlaskim.W Białymstoku działają także:Muzeum Wojska oraz Muzeum Przyrodnicze Uniwersytetu w Białymstoku.Mieści się tu również jedna z najlepszych polskich galerii sztuki współczesnej Galeria Arsenał.Drugą miejską galerią jest Galeria im.Sleńdzińskich,posiadająca największy w Polsce zbiór dzieł sztuki i pamiątek archiwalnych polskiego rodu artystów z Wilna.Ponadto działa tu 19 prywatnych galerii sztuki.
Teatry i filharmonia
Dzięki Białostockiemu Teatrowi Lalek oraz Wydziałowi Sztuki Lalkarskiej warszawskiej Akademii Teatralnej Białystok uzyskał miano polskiego centrum sztuki lalkarskiej.Oprócz BTL-u istnieje tu także Teatr Dramatyczny oraz kilkanaście teatrów prywatnych(w tym Teatr Wierszalin z Supraśla oraz Teatr K3 z Białegostoku).Miasto posiada również filharmonię.Miasto wraz z Urzędem Marszałkowskim planuje budowę Europejskiego Centrum Muzyki i Sztuki,w skład którego wchodzić mają:Opera i Filharmonia Podlaska,rozbudowany teatr lalek oraz multikino.
Chóry

• Chór Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku
• Chór Katedralny Carmen
• Chór Opery i Filharmonii Podlaskiej
• Chór Politechniki Białostockiej
• Chór Akademicki Uniwersytetu w Białymstoku
• Białostocki Chór Kameralny Cantica Cantamus
• Schola Cantorum Bialostociensis
• AKSION Młodzieżowy Chór Prawosławnej Katedry pw.św.Mikołaja w Białymstoku
• Chór Wyższej Szkoły Administracji Publicznej
• Chór Szkoły Muzycznej I Stopnia
• Chór Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania
• Chór Komendy Wojewódzkiej Policji w Białymstoku
• Młodzieżowy Chór Miasta Białegostoku

Kina

• Helios(8 sal,1705 miejsc)Atrium Biała
• Helios(7 sal,1322 miejsca)Alfa Centrum
• Kino Forum(1 sala)
• Kino Pokój(2 sale,648 miejsc)kino nieczynne do odwołania
• Kino Ton(1 sala)kino nieczynne do odwołania
• Kino Syrena zlikwidowane

Biblioteki
Na terenie Białegostoku znajduje się 17 czynnych bibliotek:

• Książnica Podlaska
• Dział zbiorów specjalnych Czytelnia i Wypożyczalnia Książki Mówionej
• Filia nr 1 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 2 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 3 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 4 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 5 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 6 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 7 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 8 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 9 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 11 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 12 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 13 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 14 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 15 Książnicy Podlaskiej
• Filia nr 17 Książnicy Podlaskiej

Inne ośrodki kultury
W Białymstoku działa kilkanaście bibliotek.Największe z nich to Książnica Podlaska oraz Biblioteka Uniwersytecka.Osoby starsze i niepełnosprawne mogą bezpłatnie korzystać z biblioteki Fundacji Edukacji i Twórczości,która oferuje usługę„Książka na telefon”skierowaną do osób nie będących w stanie dotrzeć osobiście do wypożyczalni.Pozostałe instytucje kulturalne to min.Białostocki Ośrodek Kultury,Centrum Kultury Prawosławnej,Centrum im.Ludwika Zamenhofa w Białymstoku,Dom Kultury"Śródmieście",Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury oraz Młodzieżowy Dom Kultury
Imprezy cykliczne

Festiwal Przedsiębiorczości BOSS w Białymstoku Międzynarodowy Festiwal Szkół Lalkarskich Białysztuk prezentacja inicjatyw teatralnych Original Source Up To Date festiwal muzyki elektronicznej i hip-hopowej Podlaskie Spotkania Teatrów Lalkowych Międzynarodowy Dzień Teatru Dni Hiszpańskie w Białymstoku Dni Kultury Studenckiej Juwenalia Dni Miasta Białegostoku Dni Sztuki Współczesnej Dzień Munduru piknik rekonstrukcyjny Klub Sztuki Opery i Filharmonii Podlaskiej Jesień z Bluesem Zaduszki Bluesowe Białostockie Spotkania Folkowe Festiwalu Polskiej Kultury Niezależnej UNDERGROUND.pl Filmowe Podlasie Atakuje Pokazy filmowe Szorty i Cinema Off Podlaski Festiwal Krótkich Filmów Niezależnych ŻubrOFFka Międzynarodowy Konkurs Duetów Fortepianowych Białostockie Dni Muzyki Cerkiewnej Międzynarodowy Festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej(tylko koncert galowy) Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej Hajnówka(tylko koncert galowy) Międzynarodowy Przegląd Młodych Dyrygentów im.Witolda Lutosławskiego Letnie Koncerty w Ogrodach Branickich Katedralne Koncerty Organowe Dni Kultury Chrześcijańskiej Liga Kabaretów Białostockiej Pustyni Kabaretowej Białostockie Dni Zamenhofa Białostocka Wiosna Muzyczna Festiwal Muzyki Barokowej Moniuszkowski Festiwal Podlasia Międzynarodowy Przegląd Orkiestr Dętych "Frankofonia na Wiosnę" Festiwal Piosenki Żeglarskiej Kopyść Międzynarodowy Turniej Tańca"Złote Pantofelki" Białostocka Masa Krytyczna Podlaski Festiwal Nauki i Sztuki Tydzień Nauk Humanistycznych Centralia Dzień Kultury Ulicy Rap Piknik przegląd różnych nurtów kultury hip-hopowej Ulica Dla Hospicjum MyStage Rock Festival przegląd młodych zespołów rockowych Marsz Godności Osób Niepełnosprawnych Inicjatorem jest Stowarzyszenie Wspierania Aktywności Niepełnosprawnych Intelektualnie"AKTYWNI"

Festiwale mniejszości narodowych:

• Ogólnopolski Festiwal"Piosenka Białoruska"
• Festiwal Piosenki Polskiej i Białoruskiej"Białystok Grodno"
• Święto Kultury Białoruskiej
• Dni Kultury Rosyjskiej
• Festiwal Kultury Ukraińskiej Na Podlasiu"Podlaska Jesień"
• Urodziny Rafała Lipki

Sport i rekreacja
Kluby i organizacje sportowe
Lista drużyn biorących udział w rozgrywkach wojewódzkich i ogólnopolskich:

Klub	Sport	Data powstania	Liga	Stadion/Boisko	Trener
Jagiellonia Białystok	Piłka nożna	1920	Ekstraklasa	Stadion Miejski w Białymstoku	Michał Probierz
KS Włókniarz Białystok	Piłka nożna	1947	Klasa okręgowa,grupa:podlaska	Stadion Włókniarz Białystok	Artur Dakowicz
Hetman Białystok	Piłka nożna	1948	IV Liga		Andrzej Pietrzyk
Podlasie Białystok	lekka atletyka	1972	Ekstraklasa lekkoatletyczna	Stadion"Zwierzyniec"w Białymstoku	Jan Zalewski
KKS Piast Białystok	Piłka nożna	1997	IV Liga		Marek Sawicki
AZS Białystok	Piłka siatkowa	1998	ORLEN Liga	Szkoła Podstawowa nr 50	Wiesław Czaja
PKK Żubry Białystok	Koszykówka	2003	III Liga	Publiczne Gimnazjum nr 18	Marek Kubiak
KS Biatrans Białystok	Koszykówka	2009	II Liga	VI LO w Białymstoku	Tomasz Kujawa
Lowlanders Białystok	Futbol amerykański	2006	PLFA I		Łukasz Lewandowski,Tomasz Żukowski
ADH Białystok	Hokej na lodzie	2005	Północno-Wschodnia Liga Hokeja Na Lodzie	Lodowisko BOSiR w Białymstoku	Dan Cherry
UKS Wygoda Białystok	Polski Związek Kolarski				Wiesław Grabek
Klub Judo Politechniki Białostockiej	Judo	2008	Polski Związek Judo	Hala widowiskowo-sportowa Politechniki Białostockiej	Piotr Klimowicz,Wojciech Doroszkiewicz,Sebastian Skorulski,Artur Połocki,Justyna Kojro,Wojciech Zadykowicz,Zbigniew Kulikowski,Artur Komarnicki,Szczepan Żywno
Jagiellonia Judo Club Bialystok	Judo		Polski Związek Judo	Szkoła Podstawowa nr 44	Marcin Orłowski,Jarosław Kazberuk,Cezary Kazberuk
Human Białystok	Kick-boxing		Polski Związek Kickboxingu		Krzysztof Humeńczyk,Seweryn Szczepankowski

• AZS WSFiZ
• AZS PB
• AZS WSAP
• Aeroklub Białostocki
• Stowarzyszenie Klub Balonowy Białystok
• Automobilklub Podlaski
• Zakładowy Klub Sportowy"Instal"
• Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji
• Podlaski Klub Taekwondo"So-san"
• Białostocki Ośrodek Japońskich Sztuk Walki"SHOBUKAI"
• Białostocka Drużyna Hokeja na lodzie"ADH Białystok"
• Podlaskie Stowarzyszenie Sportu Osób Niepełnosprawnych"Start"Białystok
• Między Osiedlowy Klub Sportowy"Słoneczny Stok"
• Akademia Piłkarska"Talent"
• Białostocki Klub Karate Kyokushin"KANKU"
• UKS 19 Bojary Białystok lekka atletyka
• Juvenia Białystok lekka atletyka
• LUKS Atletic Białystok lekka atletyka

Obiekty sportowo-rekreacyjne

Stadiony i hale sportowe

• Stadion BOSiR"Zwierzyniec"lekkoatletyczny
• Stadion Miejski w Białymstoku
• Stadion KS Włókniarz
• Stadion KKS Ognisko
• Hala widowiskowo-sportowa Politechniki Białostockiej
• Hala Sportowa Uniwersytetu Medycznego

Baseny

• MOSiR(Mazowiecka,Włókiennicza,Stroma)(kryte)
• Międzyszkolny Ośrodek Sportowy(kryty)
• BKS Hetman(otwarty)
• Hotel Gołębiewski(basen tropicana)

Korty tenisowe

• Korty Tenisowe Richi
• Korty Tenisowe Politechniki Białostockiej
• Korty Tenisowe Towarzystwa Tenisowego Stanley
• Korty Tenisowe MOSiR

Inne

• Ośrodek Sportów Wodnych"Dojlidy"
• Centrum Zabaw dla Dzieci FIKOLAND&RE-kreacja
• Centrum Sportu i Rekreacji"Maniac Gym"
• Kompleks Rekreacyjny Tropikana Hotel Gołębiewski
• plenerowy skatepark w Parku im.Jadwigi Dziekońskiej
• Skatepark Węglowa
• Lodowisko(w okresie letnim rolkowisko)BOSiR
• Strzelnica sportowa LOK

Opieka zdrowotna
Szpitale publiczne

• Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku(tworzą go 3 szpitale)
• Wojewódzki Szpital Zespolony im.J.Śniadeckiego w Białymstoku
• Samodzielny Szpital Miejski im.PCK w Białymstoku
• Uniwersytecki Dziecięcy Szpital Kliniczny im.L.Zamenhofa w Białymstoku
• Białostockie Centrum Onkologii im.M.Skłodowskiej-Curie
• Szpital MSW w Białymstoku

Edukacja
Szkoły Wyższe

• Politechnika Białostocka
• Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
• Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina w Warszawie filia w Białymstoku
• Uniwersytet w Białymstoku
• Akademia Teatralna w Warszawie filia w Białymstoku
• Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne w Białymstoku
• Papieski Wydział Teologiczny Sekcja św.Jana Chrzciciela Studium Teologii w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Menedżerska w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Gospodarowania Nieruchomościami w Warszawie wydział zamiejscowy w Białymstoku
• Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego i Turystyki w Białymstoku
• Niepaństwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Białymstoku
• Nauczycielskie Kolegium Rewalidacji,Resocjalizacji i Wychowania Fizycznego w Białymstoku

Instytucje naukowo-badawcze

• Jednostki Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie:Zakład Profilaktyki Chorób Metabolicznych oraz Zakład Biologii i Patologii Rozrodu Człowieka
• Oddział Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie
• Stacja Doświadczalna Instytutu Ochrony Roślin w Poznaniu
• Zakład Doświadczalny Instytutu Energetyki w Warszawie
• Podlaskie Laboratorium Oceny Mleka
• Centrum Doskonałości Zrównoważonego Rozwoju i Zarządzania Środowiskiem PB
• Centrum Innowacji i Transferu Technologii PB
• Wschodni Ośrodek Transferu Technologii UwB
• Oddział Instytutu Pamięci Narodowej
• Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
• Ośrodek Diagnostyczno-Badawczy Chorób Przenoszonych Drogą Płciową
• Oddział Krajowej Stacji Chemiczno-Rolniczej
• Oddział Krajowego Centrum Hodowli Zwierząt w Warszawie
• Pracownia Badań Żywności Genetycznie Modyfikowanej WSSE w Białymstoku(bada żywność także w województwach warmińsko-mazurskim,pomorskim oraz mazowieckim)

Historia oświaty
We wrześniu i listopadzie 1939 roku w Białymstoku było 55 szkół wszystkich typów,w tym 6 gimnazjów państwowych,6 gimnazjów prywatnych,liceum pedagogiczne i liceum handlowe.Po wejściu Białegostoku w skład Białoruskiej SRR władze radzieckie na ich bazie w roku szkolnym 1940/1941 zaczęły tworzyć technika,„dziesięciolatki”,„siedmiolatki” i szkoły początkowe.Wszystkie szkoły prywatne upaństwowiono.W ten sposób starano się upodobnić szkolnictwo do systemu panującego w innych częściach ZSRR.Zmiany przerwał wybuch wojny niemiecko-radzieckiej.Najstarszą uczelnią w Białymstoku jest Uniwersytet Medyczny(zał.1950,3900 studentów),zarządzający dwoma szpitalami klinicznymi:Uniwersyteckim Dziecięcym Szpitalem Klinicznym i Uniwersyteckim Szpitalem Klinicznym.Dzięki Klinice Ginekologii UMB(pierwsze w Polsce zapłodnienie in vitro)oraz Kriobankowi Białystok jest znanym ośrodkiem leczenia niepłodności.Do grona najlepszych w Polsce placówek badających alergie pokarmowe należy III Klinika Chorób Dziecięcych UMB.Politechnika Białostocka powstała w 1964 r. i obecnie jest największą uczelnią techniczną(15 tys.studentów)w północno-wschodniej Polsce.W 1968 r.powstała filia Uniwersytetu Warszawskiego,która w 1997 r.przekształcona została w samodzielny Uniwersytet w Białymstoku(16 tys.studentów).Jest to największa uczelnia w województwie podlaskim.Białostockie środowisko muzyczne dążyło do utworzenia uczelni muzycznej,mającej być kontynuatorką tradycji Konserwatorium Wileńskiego.Udało się to w 1974 roku.Powstała wtedy filia warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej(później Akademii Muzycznej im.Fryderyka Chopina).Filia dostała już od macierzystej uczelni zgodę na usamodzielnienie się.W 1975 r.powstał Wydział Sztuki Lalkarskiej Akademii Teatralnej im.A.Zelwerowicza w Warszawie,który z Białostockim Teatrem Lalek,rozsławił miasto i uczynił je polskim centrum sztuki lalkarskiej.Po 1990 roku w Białymstoku zaczęły powstawać uczelnie prywatne(obecnie jest ich 12),są to m.in.Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania(zał.1993,jedna z najlepszych niepaństwowych uczelni magisterskich w Polsce)oraz Wyższa Szkoła Ekonomiczna(1996).Uczelnie niepubliczne Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Białymstoku 1996,najlepsza polska uczelnia zawodowa 2005 i 2007 według rankingu"Rzeczpospolitej" i "Perspektyw".Została założona przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej.Od roku akademickiego 2008/2009 istnieje tam możliwość kształcenia na studiach drugiego stopnia(studia magisterskie)na kierunku"administracja".W Białymstoku działa również Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne,a także Sekcja św.Jana Chrzciciela Papieskiego Wydziału Teologicznego,która prowadzi Studium Teologii.

Wspólnoty wyznaniowe
Chrześcijaństwo
Katolicyzm
Miasto jest stolicą metropolii i archidiecezji białostockiej Kościoła rzymskokatolickiego.Powstanie diecezji,a następnie archidiecezji i metropolii białostockiej zakończyło okres tymczasowej administracji kościelnej na ziemiach Białostocczyzny należących przez wieki do diecezji wileńskiej,a które po II wojnie światowej pozostały w granicach Polski.Ojciec Święty Jan Paweł II w dniu 5 czerwca 1991 r.w czasie wizyty w Białymstoku ogłosił decyzję o utworzeniu diecezji białostockiej.W dniu 25 marca 1992 r.Jan Paweł II w bulli Totus Tuus Poloniae Populus dokonał reorganizacji metropolii i diecezji polskich.Dokumentem tym podniósł diecezję białostocką do rangi archidiecezji i ustanowił metropolię białostocką,składającą się z archidiecezji białostockiej oraz diecezji łomżyńskiej i drohiczyńskiej.Utworzenie diecezji białostockiej(1991) i podniesienie jej do rangi arcybiskupstwa,a Białegostoku do godności stolicy metropolii(1992),było ukoronowaniem procesu usamodzielniania się tego Kościoła lokalnego.Pierwszym arcybiskupem metropolitą białostockim w dniu 25 marca 1992 r.został mianowany dotychczasowy biskup białostocki dr Edward Kisiel,któremu papież w czasie uroczystej Mszy św.w bazylice św.Piotra na Watykanie dnia 29 VI 1992 r.wręczył paliusz arcybiskupi.Abp Kisiel poprowadził uroczysty ingres do Bazyliki Metropolitalnej Białostockiej 4 października 1992.Miasto posiada 36 parafii,które znajdują się w 6 dekanatach.W Białymstoku znajduje się również Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne oraz filia Papieskiego Wydziału Teologicznego.Na Uniwersytecie w Białymstoku istnieje Międzywydziałowa Katedra Teologii Katolickiej.
Prawosławie
Miasto jest stolicą diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.Białystok jest największym skupiskiem wyznawców prawosławia w Polsce.Istnieje tu 12 parafii prawosławnych(w tym 1 wojskowa).Działają m.in.Centrum Kultury Prawosławnej,Radio Orthodoxia,Bractwo Świętych Cyryla i Metodego,Bractwo Młodzieży Prawosławnej,Chór AKSION oraz Prawosławny Ośrodek Miłosierdzia ELEOS.Diecezja posiada także własną przychodnię.Wydawane są czasopisma:„Arche.Wiadomości Bractwa”,„Fos”oraz„Przegląd Prawosławny”.Odbywają się liczne prawosławne festiwale,m.in.Międzynarodowy Festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej oraz Białostockie Dni Muzyki Cerkiewnej.W strukturach Uniwersytetu w Białymstoku działa Katedra Teologii Prawosławnej.W pobliskim Supraślu znajduje się Akademia Supraska oraz męski Klasztor Zwiastowania Bogurodzicy,a w pod białostockiej wsi Zwierki żeński Klasztor Narodzenia Bogurodzicy.W Białymstoku znajduje się największa w Polsce świątynia prawosławna,Cerkiew Świętego Ducha.W 2007 w Białymstoku utworzono Prawosławną Szkołę Podstawową im.Świętych Cyryla i Metodego.Od 2 września 2013,w związku z inauguracją działalności prawosławnego gimnazjum,funkcjonuje Prawosławny Zespół Szkół im.Świętych Cyryla i Metodego.
Protestantyzm
W Białymstoku działalność prowadzą następujące kościoły protestanckie:parafia luterańska,2 zbory zielonoświątkowe,2 zbory baptystów,zbór Kościoła Bożego w Chrystusie oraz zbór Adwentystów Dnia Siódmego.
Mormoni

• zbór Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich.

Wolni Badacze Pisma Świętego

• zbór Wolnych Badaczy Pisma Świętego

Świadkowie Jehowy

• cztery Sale Królestwa Świadków Jehowy,13 zborów.

Islam
W stolicy województwa mieszkają również muzułmanie,jest ich ponad 2 tys.(gł.Tatarzy).Działa tu Centrum Islamskie,Dom Modlitwy oraz organizacje:Muzułmańska Gmina Wyznaniowa,Stowarzyszenie Studentów Muzułmańskich oraz Muzułmańskie Stowarzyszenie Kształtowania Kulturalnego.Wydawane jest czasopismo"Pamięć i trwanie".Budowane jest także Centrum Kultury Islamu oraz meczet.
Judaizm
W 1931 roku w Białymstoku mieszkało 40 tysięcy Żydów na ok.100 tysięcy mieszkańców,funkcjonowało ponad 60 synagog oraz innych placówek żydowskich.W 2008 roku w mieście z inicjatywy Fundacji Uniwersytetu w Białymstoku utworzono turystyczno-edukacyjny Szlak Dziedzictwa Żydowskiego.
Buddyzm

• Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu

Baha'i
Pierwsze artykuły o bahaitach w lokalnej prasie ukazały się w drugiej połowie 1991 roku po wizytach bahaitów esperantystów oraz innych nauczycieli z Polski i zza granicy.W lipcu 1992 roku pierwszym białostockim bahaitą został Jan Zimnoch.We wrześniu utworzone zostało pierwsze Lokalne Zgromadzenie Duchowe składające się z dziewięciu dorosłych bahaitów,w tym czterech czarnoskórych studentów medycyny.W październiku 1992 roku odbyła się na terenie Szkoły Gastronomicznej Jesienna Szkoła Baha'i,na którą przyjechało kilkadziesiąt osób z Polski i zza granicy.W kolejnych latach bahaici zorganizowali kameralne spotkania modlitewne,spotykali się na świętach,uczestniczyli też w międzynarodowych projektach,m.in.spotykali się z bahaitami ze wspólnot Białorusi,Litwy,Łotwy,Estonii,Rosji i Ukrainy.Na dzień dzisiejszy w Polsce mieszka ok.400 wyznawców,z czego kilkunastu w Białymstoku.
Bezpieczeństwo
Stacjonuje tu 18 Pułk Rozpoznawczy(ul.Kawaleryjska).
Administracja

Białystok ma status miasta na prawach powiatu.Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Białystok 28 radnych.Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta.Siedziba władz miasta znajduje się na ul.Słonimskiej.
Prezydenci Białegostoku:
II Rzeczpospolita

• Józef Karol Puchalski(1919)
• Bolesław Szymański(1919–1927)
• Wincenty Hermanowski(1928–1932)
• Seweryn Nowakowski(1934–1939)

III Rzeczpospolita

• Jerzy Czaban(1989-1990)
• Lech Rutkowski(1990-1994)
• Andrzej Piotr Lussa(1994-1995)
• Krzysztof Jurgiel(1995-1998)
• Ryszard Tur(1998-2006)
• Tadeusz Truskolaski(od 2006)

W 2007 roku władze miasta powołały do życia Młodzieżową Radę Miasta,która jest organem samorządowym młodzieży zamieszkałej na terenie Białegostoku i uczącej się w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych w mieście.Młodzieżowa Rada jest apolitycznym organem konsultacyjnym dla organów samorządu miejskiego.Urząd Wojewódzki mieści się na ulicy Mickiewicza.Białystok należy do kilku organizacji miejskich:Unia Metropolii Polskich,Euroregion Niemen,Fundacja Zielone Płuca Polski(siedziba),Eurocities.
Podział administracyjny
Uchwałą Nr XXXI/331/04 z 25.10.2004 r.uchwalono nowy podział miasta na osiedla.Białystok podzielony jest na 28 osiedli,z których każde posiada swoją radę i zarząd.Do zadań organów osiedla należy dbanie o potrzeby mieszkańców,m.in.załatwianie spraw związanych z życiem osiedla,zapewnianie ścisłego współdziałania z organami władz miasta w sprawach związanych z osiedlem,wyrażanie opinii,o które zwrócą się organy miasta,organizowanie prac mieszkańców na rzecz osiedla,współdziałanie z jednostkami organizacyjnymi.
Miasta partnerskie

• Eindhoven
• Kaliningrad
• Kowno
• Reggio Calabria
• Jełgawa
• Grodno
• Milwaukee
• Dijon
• Częstochowa
• Miszkolc
• Psków
• Chongzuo
• Giumri

Transport
Białystok to największy węzeł komunikacyjny północno-wschodniej Polski.Przez miasto przebiega linia kolejowa o znaczeniu europejskim Warszawa Suwałki Kowno Ryga Tallinn,która krzyżuje się tu z linią kolejową Ełk Czeremcha Siedlce.Białystok posiada bezpośrednie połączenia kolejowe między innymi z:Warszawą,Olsztynem,Bydgoszczą,Gdańskiem,Poznaniem.Pociągi lokalne docierają do Suwałk,Ełku,Sokółki,Kuźnicy,Czeremchy,Łap,Szepietowa,Czyżewa,a do niedawna również do Małkini.Rozwinięty jest również transport autobusowy.Dominującą pozycję na rynku przewozów autobusowych ma przedsiębiorstwo PKS Białystok,które utrzymuje wiele linii dalekobieżnych(m.in.do Warszawy,Zakopanego,Zielonej Góry,Gdańska,Szczecina,Lublina,Gołdapi,Suwałk)oraz lokalnych do większości miast i wsi województwa podlaskiego.Coraz większą rolę odgrywają też przewoźnicy prywatni obsługujący połączenia m.in.do Warszawy,Moniek,Bielska Podlaskiego,Czeremchy,Czarnej Białostockiej i Tykocina oraz Krynek.
Drogi
Przez Białystok przebiega międzynarodowa drogowa trasa europejska E67,pokrywająca się na terenie kraju z drogą krajową nr 8,łącząca kraje Europy Zachodniej ze Skandynawią,znana też pod nazwą Via Baltica.W mieście krzyżuje się ona z drogą krajową nr 19.Planowana jest ich rozbudowa do standardu dróg ekspresowych:droga ekspresowa S19 oraz droga ekspresowa S8.Z Białegostoku biegnie również droga krajowa nr 65,którą można dojechać do przejścia granicznego z Białorusią(Bobrowniki-Bierestowica).W skrócie

• 676Białystok Supraśl Krynki
• 678Białystok Łapy Wysokie Mazowieckie
• 19Rzeszów Lublin Białystok Kuźnica Białostocka
• 65Bobrowniki Białystok Grajewo Ełk Gołdap
• S8Wrocław Warszawa Białystok
• E67Helsinki Kowno Warszawa Praga

Komunikacja miejska
Aglomerację białostocką obsługuje Urząd Miasta w Białymstoku(Wydział Transportu Miejskiego).Białystok jest największym miastem w Polsce posiadającym tylko jeden rodzaj komunikacji miejskiej,autobusową.W ramach komunikacji organizowanej przez UM w Białymstoku operują trzy przedsiębiorstwa autobusowe:Komunalny Zakład Komunikacyjny,Komunalne Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej oraz Komunalne Przedsiębiorstwo Komunikacyjne,istniała także spółka BIATRA.Białostocka komunikacja miejska wyróżnia się prowadzeniem mobilnego systemu informacji o rozkładzie jazdy,który jest dostępny także dla osób niewidomych i słabowidzących Ginger.W czerwcu 2009 roku powstał Klub Miłośników Komunikacji Miejskiej w Białymstoku.Stowarzyszenie ma na celu usprawnianie funkcjonowania komunikacji miejskiej w mieście poprzez m.in.działania na rzecz poprawy infrastruktury drogowej,działania o charakterze doradczym przejawiające się poprzez formułowania wniosków dotyczących pomysłów działań na rzecz poprawy funkcjonowania komunikacji.Celem statutowym organizacji jest również zachowanie wycofanych,nie raz już zabytkowych i unikatowych autobusów,które stanowią historyczną wartość dla komunikacji miejskiej w Białymstoku.Stowarzyszenie skupia przede wszystkim młodych mieszkańców Białegostoku,zainteresowanych tematyką obejmującą zagadnienia związane z komunikacją miejską,ekonomiką transportu,a także entuzjastów starej motoryzacji.Spotkania organizowane są cyklicznie w każdą pierwszą i trzecią niedzielę miesiąca.Obecnie(stan na 11.10.2014)Białystok posiada 45 linii autobusowych,w tym 29 linii miejskich dziennych(1–29),3 linie miejskie nocne(3N,5N,21N)oraz 13 linii podmiejskich(100–107,110,111,200–202).
Infrastruktura rowerowa
W Białymstoku od połowy lat 90.wybudowano ponad 40 km dróg rowerowych.Przyjęty w połowie lat 90.XX w.tzw.AZ Plan zakładał pokrycie całego miasta gęstą siecią ścieżek,jednak część projektu nie została zrealizowana.Obecnie przy prawie każdej większej inwestycji drogowej jest tworzona wydzielona droga dla rowerów.Liczba ścieżek rowerowych wzrasta dzięki ujmowaniu w ramach inwestycji drogowych również sąsiadujących traktów rowerowych.Istnieje również plan połączenia ścieżką rowerową wszystkich województw Polski Wschodniej,dzięki czemu Białystok znalazłby się w ciągu"północ–południe"rowerowej komunikacji.
Transport lotniczy
Na obszarze miasta istnieje lotnisko sportowe Aeroklubu Białostockiego.Od wielu lat trwają dyskusje co do miejsca lokalizacji,celowości i zakresu działania nowego lotniska,gdyż z uwagi na położenie miasta nie będzie miało ono charakteru portu lotniczego.Decyzją z dnia 31 lipca 2009 r.zarząd województwa postanowił,iż podlaskie lotnisko regionalne,będzie budowane w Sanikach,znajdujących się około 27 km od centrum Białegostoku.Ok.14 km na południowy zachód od miasta leży lądowisko Turośń Kościelna,natomiast 12 km na południe lądowisko Lewickie.W 2013 przy ul.Marii Skłodowskiej-Curie oddano do użytku sanitarne lądowisko Białystok-Uniwersytecki Szpital Kliniczny.
Urodzeni w Białymstoku

• Tomasz Bagiński rysownik,animator,reżyser
• Bożena Baranowska aktorka
• Justyna Bartoszewicz aktorka
• Jacek Bayer piłkarz
• Piotr Bobras szachista
• Henryk Boukołowski aktor
• Jacek Chańko piłkarz
• Grzegorz(Jerzy Charkiewicz)prawosławny biskup supraski
• Marek Citko piłkarz
• Izabela Dąbrowska aktorka
• Joanna Domańska aktorka
• Monika Dryl aktorka
• Jarosław Dunaj aktor
• Aleksandra Ekster malarka
• Mieczysław Fiodorow aktor
• Tomasz Frankowski piłkarz
• Hermann Friedmann filozof,prawnik
• Anna Gajewska aktorka
• Jan Gałązka bokser,olimpijczyk
• Jarosław Gierejkiewicz piłkarz
• Wiktor Grotowicz aktor
• Anna Grycewicz aktorka
• Małgorzata Guzowska lekkoatletka
• Ervin Hasbach poseł
• Szymon Hołownia dziennikarz
• Konrad Ignatowski aktor
• Bartosz Jurkowski piłkarz
• Joanna Kaczanowska wokalistka
• Ryszard Kaczorowski Prezydent RP na uchodźstwie
• Alfons Karny rzeźbiarz
• Boris Kaufman operator filmowy,zdobywca Oskara w 1954,oraz Złotego Globu w 1955
• Michaił Kaufman operator filmowy i fotograf
• Jarosław Kazberuk kierowca i pilot rajdowy
• Artur Krajewski aktor
• Antoni Komendo-Borowski piłkarz
• Marta Kosakowska(Marika)wokalistka
• Wojciech Kowalewski piłkarz
• Jan Kozaczuk aktor
• Andrzej Kozłowski aktor
• Edward Linde-Lubaszenko aktor
• Maksim Litwinow dyplomata ZSRR
• Jerzy Łazewski aktor
• Agnieszka Maciąg modelka,aktorka
• Mirosława Marcheluk aktorka
• Jacek Markiewicz piłkarz
• Jarosław Matwiejuk prawnik
• Robert Ninkiewicz aktor
• Anna Oberc aktorka
• Jerzy(Mariusz Pańkowski)prawosławny biskup siemiatycki,ordynariusz Wojska Polskiego
• Tadeusz Paradowicz aktor
• Czesław Petelski reżyser filmowy
• Adam Piechocki(PIH)raper
• Mariusz Piekarski piłkarz
• Samuel Pisar pisarz
• Łucja Prus piosenkarka
• Damian Raczkowski polityk
• Anna Romantowska aktorka
• Rafał Rutkowski aktor
• Albert Sabin lekarz,wynalazca szczepionki przeciwko wirusowi polio
• Piotr Sawicki polski karateka kyokushin
• Izabella Scorupco aktorka
• Simon Segal malarz,grafik i projektant tkanin
• Marcin Siegieńczuk piosenkarz
• Hubert Siejewicz sędzia piłkarski
• Justyna Sieńczyłło aktorka
• Chaim Zelig Słonimski pisarz,matematyk,astronom
• Radosław Sobolewski piłkarz
• Joanna Sydor-Klepacka aktorka
• Jakub Szapiro dziennikarz,literat
• Krzysztof Szubzda satyryk
• Jarosław Tioskow gitarzysta,wokalista
• Aneta Todorczuk-Perchuć aktorka
• Łukasz Tupalski piłkarz
• Marek Twardowski kajakarz
• Robert Tyszkiewicz poseł
• Marta Walesiak aktorka
• Magdalena Warzecha aktorka
• Marek Wasiluk piłkarz
• Piotr Wawrzyńczak aktor
• Max Weber malarz
• Mirosław Wieński aktor
• Dziga Wiertow scenarzysta,reżyser filmowy,twórca idei kroniki filmowej
• Adam Woronowicz aktor
• Maciej Wysocki tłumacz dubbingowy
• Dariusz Zakrzewski kolarz szosowy
• Ludwik Zamenhof inicjator języka międzynarodowego esperanto
• Jacek Żalek poseł

Honorowi obywatele Białegostoku

• Józef Piłsudski 1921
• Marian Zyndram-Kościałkowski 1934
• Alfons Karny 1975
• Lech Wałęsa 1990
• Ryszard Kaczorowski 1990
• Sławoj Leszek Głódź 1995
• Jan Paweł II 1996
• Stanisław Szymecki 1998
• Henryk Gulbinowicz 2000
• Jerzy Maksymiuk 2000
• Zdzisław Peszkowski 2005
• Wojciech Ziemba 2006
• Calherine Stankiewicz von Ernst 2006
• Ludwik Krzysztof Zamenhof-Zaleski 2007
• ks.abp Edward Ozorowski 2014

Międzyrzec Podlaski

Miasto i gmina w województwie lubelskim,w powiecie bialskim,nad Krzną.Miasto jest także siedzibą wiejskiej gminy Międzyrzec Podlaski.Według danych z 31 grudnia 2007 miasto liczyło 17104 mieszkańców.
Położenie
Miasto sąsiaduje z gminami:Drelów oraz Międzyrzec Podlaski.W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa bialskopodlaskiego.
Środowisko naturalne
Według danych z roku 2002 Międzyrzec Podlaski miał powierzchnię 19,75 km²,w tym:

• użytki rolne:57%
• użytki leśne:9%

Miasto stanowi 0,72% powierzchni powiatu.
Demografia

Dane z 31 grudnia 2007:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	17104	100	8833	51,6	8271	48,4
gęstość zaludnienia(mieszk./km²)	853,9		441,0		412,9

Nazwa miasta w innych językach
Łac.Meserici,jidisz מעזעריטש(Mezeritch),niem.Meseritz,czes.Podleské Meziříčí,lit.Palenkės Mendzižecas,ukr.Межиріччя,Мендзижець-Підляський,łot.Mendzižeca Podļaska,ros.Мендзыжец-Подляски,biał.Міжрэчча,Мендзыжац-Падляскі,hebr.מיינדזיז'ץ פודלסקי
Historia

• neolit pierwsze osiedla ludzkie
• 1174 data z dokumentu kościelnego,pierwszej świątyni na tym terenie,prawdopodobnie cerkwi pw.św.Mikołaja
• 1369 pierwsza wzmianka w XIII-wiecznym ruskim latopisie mówiąca o 10 wsiach nad rz.Krzną
• 1390 Abraham Chamiec otrzymał Międzyrzec od Władysława Jagiełły
• XIV/XV w.rozwój miejscowości związany z kolonizacją tych ziem przez mazowszan
• 1434 miejscowość posiada już prawa miejskie
• 1477 24 sierpnia,erekcja kościoła św.Mikołaja,postawionego w miejscu poprzedniej świątyni,prawdopodobnie tej obrządku prawosławnego z XII w.(obecnie kościół pod tym samym wezwaniem)
• 1486 przywilej królewski na targi i jarmarki otrzymany przez Jana Nassutowicza dla Międzyrzeca
• 1503 król Aleksander odwiedził Międzyrzec Podlaski,gdzie był podejmowany przez Jana Zabrzezińskiego
• 1558 Międzyrzec wspomniany jako ważny ośrodek garncarstwa
• 1564 26 kwietnia,erekcja cerkwi św.Mikołaja z fundacji Stefana Zbaraskiego(obecnie kościół św.Józefa)
• od 1569 należał do Korony
• 1574 Stefan Zbaraski w czasie bezkrólewia samowolnie przyłącza Międzyrzec Podlaski do województwa brzeskiego by dochody z niego płynęły do Wielkiego Księstwa
• 1598 pierwsza na pograniczu polsko-litewskim warzelnia soli
• 1636 powstał cech kowalski jeden z najstarszych w regionie
• 1648 najazd kozacki Chmielnickiego
• 1655-1667 złupienie miasta przez wojska szwedzkie
• 1660 złupienie miasta przez wojska moskiewskie
• XVIII w.
  • znany jako ważny ośrodek piwowarski
  • ośrodek szczeciniarstwa pierwsze manufaktury tego typu przemysłu w Polsce
  • największe miasto na Podlasiu ok.2 tys.mieszkańców
• 1772 August Aleksander Czartoryski rozpoczyna budowę cerkwi unickiej pw.św.Piotra i Pawła w miejscu poprzedniej drewnianej świątyni ufundowanej przez Stefana Zbaraskiego w XVI w.(obecnie kościół pw.św.Piotra i Pawła)
• 1791 ks.bp.Feliks Turski przed plebanią w Międzyrzecu Podlaskim posadził dąb upamiętniający uchwalenie Konstytucji 3 Maja
• 1795 miasto znalazło się pod zaborem austriackim
• 1802 budowa klasycystycznego pałacu dla Konstantego Adama Czartoryskiego,projekt prawdopodobnie Piotr Aigner(rozebrany 1888)
• 1809 w Księstwie Warszawskim
• 1815 w Królestwie Polskim
• 1823 rozwój handlu,głównie żydowskiego po otwarciu bitej drogi z Brześcia do Warszawy
• 29 sierpnia 1831 zwycięska dla powstańców bitwa powstania listopadowego na polach wsi Manie,Rogoźnica i na przedpolu Międzyrzeca
• 1852 budowa pałacu dla Aleksandry Potockiej(pierwotnie arch.Franciszek Maria Lanci);zniszczony w 1918,odbudowany w latach 1922-1928
• 1863 bitwy i potyczki powstania styczniowego,brał w nim udział m.in.Aleksander Głowacki
• 1867 uzyskanie połączenia z Koleją Warszawsko-Terespolską Linia kolejowa nr 2
• 1875 nasilenie polityki rusyfikacyjnej;dwie cerkwie unickie,erygowane jeszcze w XVI w.przez dziedziców ziemi międzyrzeckiej,zostały zamienione na prawosławne
• 1918 Krwawe Dni Międzyrzeca
• 1920 podczas wojny polsko-bolszewickiej w mieście znajdował się punkt dowodzenia gen.Władysława Sikorskiego,a później sztab armii gen.E.Rydza-Śmigłego
• wrzesień 1939
  • zbombardowanie miasta przez Niemców
  • zajęcie miasta przez wojska sowieckie,po 10 dniach Międzyrzec został przekazany Niemcom
• 1940 utworzenie getta przez niemieckich okupantów zmuszono do osiedlenia się w nim ok.17 tys.Żydów z Międzyrzeca i okolicznych miejscowości
• 1940-1944 Podlaska wojna o szyny ataki partyzantki AK na magistralę kolejową w celu uniemożliwienia komunikacji na linii wschód-zachód
• 1942 utworzenie obozów jenieckich dla żołnierzy radzieckich a później włoskich
• maj 1943 likwidacja getta i wywiezienie i wymordowanie jego mieszkańców w obozach w Majdanku i Treblince
• 1944
  • kwiecień pacyfikacja Lasów Turowskich i zwycięska dla AK bitwa w okolicach wsi Olszewnica
  • 26 lipca zajęcie miasta przez Armię Czerwoną przy współudziale żołnierzy AK
  • 13 sierpnia początek aresztowań i deportacji w głąb Rosji wśród żołnierzy AK dokonywanych przez NKWD
• 1945 likwidacja Ordynacji Międzyrzeckiej
• 30 czerwca 1952 próba wykolejenia pociągu restauracyjno-sypialnego relacji Moskwa Berlin(tzw.Mitropy)przewożącego oficerów i dyplomatów radzieckich przez licealistów z organizacji patriotycznej ZEW w akcji dywersyjnej brali udział m.in.Franciszek Oleksiuk i Czesław Męczyński
• 1952-1954 siedziba gminy Zahajki

Zabytki

• Rynek Starego Miasta(plac Jana Pawła II)wyznaczony w XV w.z charakterystycznymi przejściami z łukami
• kościół św.Mikołaja z 1477 r.
• kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła
• kościół św.Józefa
• plebania kościoła św.Mikołaja z 1818 r.
• zespół dawnej poczty konnej z 1823 r.
• dawna szkoła parafialna z 1852 r.
• dworzec kolejowy z 1867 r.
• szpital miejski z lat 1846-1850
• zespół pałacowo-parkowy z XVIII w.
• cmentarz katolicki(kaplica św.Rocha,nagrobki z XVIII,XIX i XX wieku)
• cmentarz żydowski tzw.kirkut(najstarsza macewa pochodzi z 1706 roku)
• pomnik poległych w 1918 r.na rynku
• podwyższenie z kamieni ku czci pomordowanych Żydów na rynku;w czerwcu 2005 zostało zlikwidowane w związku z przebudową rynku
• kapliczki z XVIII i XIX w.

Miejsca pamięci narodowej

• Uroczysko Baran(tzw.Mały Katyń koło wsi Kąkolewnica Północna)
• pomnik zwycięskiej bitwy pod Międzyrzecem Podlaskim w czasie powstania listopadowego z 29 sierpnia 1831
• pomnik Żydów międzyrzeckich na cmentarzu żydowskim
• kamień Żydów międzyrzeckich na pl.Jana Pawła

Gospodarka
Ośrodek usługowy regionu rolniczego;przemysł rolno-spożywczy,drzewny,odzieżowy,ponadto zakłady przemysłu maszynowego,skórzanego oraz produkcja pędzli i szczotek.
Zasoby surowców mineralnych
W Berezie koło Międzyrzeca Podlaskiego znajduje się kopalnia odkrywkowa żwiru i piasku„Żwirownia”.
Transport
W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

• 2E30 kierunek Terespol Biała Podlaska Międzyrzec Podlaski Warszawa Świecko
• 19 kierunek Białystok Bielsk Podlaski Międzyrzec Podlaski Lublin Rzeszów
• 806 kierunek Łuków
• 813 kierunek Parczew Łęczna

Istnieje obwodnica północna w ciągu drogi krajowej nr 2E30 oraz obwodnica zachodnia w ciągu drogi krajowej nr 19,docelowo w ciągu drogi ekspresowej S19.W planach jest budowa autostrady A2 która ma przebiegać kilka kilometrów na północ od miasta.W mieście znajduje się stacja kolejowa na międzynarodowej magistrali kolejowej E-20 Moskwa Warszawa Berlin.Funkcjonuje tu przedsiębiorstwo PKS.Duże znaczenie mają również prywatne mikrobusy,zapewniające szybkie połączenia z Warszawą,Lublinem,Białą Podlaską,Siedlcami i Białymstokiem.We wsi Krzewica istniało lotnisko wojskowe Krzewica o nawierzchni trawiastej(dł.pasa startowego wynosiła 2250 m),a w samym Międzyrzecu Podlaskim lotnisko prywatne należące do hr.Potockich.
Kultura
W mieście jest Miejski Ośrodek Kultury,przy którym funkcjonuje Kino„Sława”oraz Galeria„ES”.Przy MOK-u działa także Strażacka Orkiestra Dęta.
Organizacje
W Międzyrzecu Podlaskim funkcjonuje kilkanaście organizacji i stowarzyszeń,są to m.in.:

• Międzyrzeckie Stowarzyszenie Teatralne
• Ochotnicza Straż Pożarna"Stołpno"w Międzyrzecu Podlaskim,przy której działa Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza
• Ochotnicza Straż Pożarna„Śródmieście”w Międzyrzecu Podlaskim
• Ochotnicza Straż Pożarna„Zawadki”w Międzyrzecu Podlaskim
• Podlaskie Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych
• Polski Związek Emerytów,Rencistów i InwalidówZarząd Rejonowy w Międzyrzecu Podlaskim
• Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Międzyrzecu Podlaskim
• Związek Sybiraków Oddział Biała Podlaska,Koło Terenowe Międzyrzec Podlaski
• Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców w Międzyrzecu Podlaskim

Oświata
W mieście działają przedszkola,trzy szkoły podstawowe,trzy gimnazja,Liceum Ogólnokształcące im.Władysława Sikorskiego,Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych,Zespół Szkół Ekonomicznych im.Marii Dąbrowskiej,Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im.Unitów Podlaskich oraz Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego,a także Punkt informacyjno-rekrutacyjny Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi.Istnieje również Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia oraz Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy.
Religia
Parafie rzymskokatolickie

• Parafia Chrystusa Króla
• Parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła
• Parafia św.Józefa Oblubieńca NMP
• Parafia św.Mikołaja

Kościoły protestanckie

• Kościół Zielonoświątkowy w RP,Zbór„Pojednanie”

Sport i rekreacja
Miasto posiada stadion sportowy(kompleks boisk sportowych o łącznej powierzchni 4 ha 3 pełnowymiarowe boiska oraz 3 mini boiska treningowe,bieżnie,zaplecze socjalne),korty tenisowe,sale gimnastyczne i krytą pływalnię„Oceanik”z sauną i siłownią.W piłce nożnej miasto reprezentuje KS MOSiR„Huragan”.Na zbiorniku wodnym„Żwirownia”istnieją stanice wodne(molo,plaże,latem opieka ratowników)oraz stanica wędkarska koła PZW Złoty Karaś.Tuż obok„Żwirowni”znajduje się stok narciarski o długości 180 m i wysokości ok.20 m pokryty igielitem.Został oddany do użytku 30 września 2012 r.wraz z wyciągiem talerzykowym i obiektami towarzyszącymi.
Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie: Thouars(Francja) Kobryń(Białoruś) Pogiry(gmina rejonowa Wilno)(Litwa) Ludza(Łotwa) Kamień Koszyrski(Ukraina) Małoryta(Białoruś) Petach Tikwa(Izrael)

Ludzie związani z miastem

• ks.prof.Jan Brożek matematyk i astronom,rektor Akademii Krakowskiej
• ks.Grzegorz Piramowicz pedagog,pisarz,filozof i działacz oświeceniowy;sekretarz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych organu KEN
• Sława Przybylska piosenkarka
• Mieczysław Kalenik aktor(Zbyszko z Bogdańca w filmie„Krzyżacy”)
• Andrzej Kopiczyński aktor(Stefan Karwowski w filmie„Czterdziestolatek”)
• Elżbieta Dzikowska reporter,podróżnik,historyk sztuki,reżyser;żona Tony’ego Halika
• Karol Ferdynand Eichler aptekarz,autor pierwszego polskiego podręcznika aptekarskiego
• Ryszard Kornacki pedagog,poeta,prozaik
• Yehoshua Leib Diskin rabin
• Kazimierz Kierzkowski działacz polityczny i społeczny,major WP i AK
• Bolesław Leon Hryniewiecki botanik,historyk botaniki i pedagog
• Makary(Oksijuk)prawosławny metropolita warszawski i całej Polski
• hr.Aleksandra z Potockich Potocka(1818-1892)właścicielka Wilanowa i Międzyrzeca Podlaskiego,działaczka charytatywna
• Jan Zabrzeziński hetman litewski
• Jacob ben Wolf Kranz maggid,rabin
• Morris Michael Edelstein deputowany do Izby Reprezentantów USA ze stanu Nowy Jork
• Feliks Paweł Turski biskup chełmski,łucki i krakowski
• Henryk Burzec artysta rzeźbiarz
• Ireneusz(Bekisz)prawosławny metropolita całej Ameryki i Kanady

Michał Pac

(ur.1754,zm.1800)generał major wojsk polskich od 1783,starosta kowieński,poseł.Był ojcem generała Ludwika Michała.Jego epitafium(warsztat Antonio Canovy)pochodzące z kaplicy pałacu w Dowspudzie znajduje się obecnie w kościele w Raczkach.

Bogusław Leszczyński

Herbu Wieniawa(ur.ok.1612 w Wiślicy,zmarł 23 września 1659 w Warszawie)polski magnat,w latach 1637-1650 poseł na sejm,trzykrotnie obierany marszałkiem Izby poselskiej(1641,1648,1649/1650),starosta generalny wielkopolski od 1642,podskarbi wielki koronny od 1650,podkanclerzy koronny od 1658.Syn wojewody bełskiego Rafała Leszczyńskiego i Anny Radzimińskiej.Ojciec podskarbiego wielkiego koronnego Rafała Leszczyńskiego,dziad króla polskiego Stanisława Leszczyńskiego.
Biografia
Młodość i wykształcenie
Bogusław Leszczyński urodził się w Wiślicy jako trzeci syn Rafała Leszczyńskiego,wówczas kasztelana wiślickiego.Zarówno sam Bogusław,jak i jego bracia(starsi Andrzej i Rafał oraz młodszy Władysław)zostali wychowani w duchu protestanckim.Ich ojciec zwany był„papieżem kalwinów”,co oznaczało jego zaangażowanie w sprawy protestanckie,ale także oddawało autorytet,jakim się cieszył wśród dysydentów.Nie było to jednak określenie zbyt ścisłe,gdyż zarówno Rafał Leszczyński,jak i jego synowie nie przynależeli stricte do wyznawców kalwinizmu,ale do związanego z kalwinizmem kościoła Braci Czeskich(Jednota Wielkopolska).Ojciec Bogusława postarał się również o humanistyczne i zarazem protestanckie wykształcenie swych synów.O ówczesnej rodzinie Leszczyńskich mówi się nieraz jako o„dynastii literackiej”,gdyż wydała kilku ludzi pióra.Choć sam Bogusław Leszczyński pisarstwem nigdy się nie zajął,to w życiu dorosłym był powszechnie podziwianym oratorem,cenionym za jasność wywodu i logiczność treści,co podkreślali współcześnie w swych opiniach nawet jego wrogowie.Na wykształcenie synów Rafała Leszczyńskiego miał wpływ znany uczony,pedagog i filozof o europejskiej renomie Jan Ámos Komenský,który w Lesznie przebywał przez wiele lat,korzystając z ochrony i wsparcia ze strony rodziny Leszczyńskich.To dzięki jego wiedzy gimnazjum w Lesznie stało się wówczas znanym ośrodkiem myśli humanistycznej,gdzie zjeżdżała na nauki protestancka młodzież z różnych krajów,zwłaszcza z Czech.Był także Komenský na osobiste życzenie swego protektora,Rafała Leszczyńskiego wychowawcą jego synów.Jego relacje z Bogusławem musiały być dobre,skoro po śmierci ojca Bogusław odziedziczywszy Leszno przejął patronat nad tamtejszą szkołą i zapewnił dalszą opiekę uczonemu.Filozof odwdzięczył się byłemu uczniowi,dedykując mu drugie wydanie jednego ze swych najbardziej znanych dzieł,podręcznika do nauki języka łacińskiego Janua linguarum reserata.Inną ważną postacią wśród otoczenia młodego Bogusława był Jan Jonston,przyrodoznawca,historyk,pedagog i przede wszystkim lekarz,który swą zawodową karierę zawdzięczał mecenatowi Leszczyńskich.Był Jonston uznanym uczonym,jakkolwiek zależny od wsparcia Leszczyńskich,nie był zbyt wymagającym nauczycielem.Jemu jednak zawdzięczał Bogusław Leszczyński bogate doświadczenia,jakie zebrał z podróży edukacyjnej po Europie.Odbył ją młody szlachcic w towarzystwie Jonstona w latach 1632-1636.Podobne podróże,zwane Grand Tour były w XVI-XVIII wieku modnym składnikiem edukacji młodych arystokratów,intelektualistów,a nieraz i synów władców.Nie inaczej było w przypadku Bogusława,który opuścił kraj na kilka lat także w celach edukacyjnych.W czasie tej podróży odwiedził Bogusław Francję,Anglię,Szkocję,Niderlandy i Italię.Edukacja tego typu miała zazwyczaj charakter dość powierzchowny,zwłaszcza,że młodzi arystokraci w jej trakcie często bardziej skupiali się na życiu towarzyskim niż na prawdziwych studiach.Bogusław wyciągnął jednak z tych wojaży spore umiejętności w dziedzinie ekonomii.Istotne w tej kwestii były jego studia na znanym wówczas uniwersytecie w Lejdzie i pobyt w Dordrechcie,gdzie zapoznał się z najnowocześniejszymi urządzeniami menniczymi i probierczymi,co miało stać się szczególnie przydatne przyszłemu podskarbiemu wielkiemu.Zresztą ten konkretnie kierunek nauki Bogusława został wskazany z wyraźnego polecenia jego ojca.Zagraniczny pobyt Bogusława Leszczyńskiego został przerwany na wieść o śmierci Rafała Leszczyńskiego,która miała miejsce 29 marca 1636.Bogusław wrócił wówczas do kraju,by dopilnować spraw majątkowych,które komplikował podział licznych dóbr i długów między czterech synów zmarłego.
Początki kariery politycznej(1637-1640)
Po powrocie do kraju Bogusław Leszczyński nie był już tylko szlacheckim synem,ale młodym i dobrze wykształconym magnatem panem na Lesznie.Pochodził z silnej i wpływowej rodziny,sam jednak nie miał jeszcze żadnej pozycji politycznej,będąc dotychczas w cieniu ojca i najstarszego brata Andrzeja,który postawił już wówczas pierwsze kroki w polityce.Testament Rafała Leszczyńskiego faworyzował Bogusława,oddając mu najwięcej z ojcowskiego dziedzictwa,włącznie z rodowym Lesznem oraz majątkiem po matce Radzyminem,mimo,że Bogusław był dopiero trzecim w kolejności synem zmarłego.Wynikało to po części z nadziei,jakie pokładał w talentach Bogusława jego ojciec.Po części zaś z faktu,że najstarszy jego brat,Andrzej majątkowo był zabezpieczony dzięki wielkiemu posagowi swojej żony Anny,dziedziczki fortuny kniaziów Koreckich,co związało go z odległymi problemami Wołynia.Ambicje polityczne Bogusława kazały mu szukać dróg do pokazania się dworowi.Najskuteczniejszym ówcześnie środkiem do rozpoczęcia kariery politycznej w Rzeczypospolitej było zostanie posłem i wykazanie się podczas obrad sejmu walnego.Tu pomogła młodemu Leszczyńskiemu pozycja jego rodu w Wielkopolsce oraz fakt bycia dziedzicem na Lesznie,co w zasadzie predysponowało go do bycia przywódcą starszej linii Leszczyńskich.W pierwszej połowie XVII wieku oprócz w większości protestanckiej linii starszej,reprezentowanej m.in.przez Rafała Leszczyńskiego i jego synów,istniała również linia młodsza,głównie katolicka.Linia młodsza była wprawdzie znacznie uboższa,lecz jej przedstawiciele posiadali znaczne wpływy na dworze i kilku jej członków osiągnęło wysokie godności państwowe i kościelne.
Pierwsze doświadczenia parlamentarne
Bogusław po raz pierwszy został wybrany do izby poselskiej już w roku 1637.Za każdym razem posłował wybierany z sejmiku ziemskiego w Środzie,który reprezentując dwa główne województwa Wielkopolski:poznańskie i kaliskie,był jednym z najważniejszych w kraju.Na sejmiku średzkim Leszczyńscy rywalizowali o wpływy z fakcją Opalińskich,której przewodził wówczas nowo mianowany(1637)wojewoda poznański Krzysztof Opaliński.Ponieważ Opaliński w tym czasie stopniowo przechodził w szeregi antykrólewskiej opozycji,Bogusław zaczął być postrzegany na dworze jako potencjalny sojusznik w rozgrywkach tak personalnych(wybór posłów),jak i merytorycznych(treść instrukcji poselskich)podejmowanych na sejmiku ziemskim w Środzie.W trakcie batalii sejmikowych Bogusław nie miał okazji ścierać się z Krzysztofem Opalińskim bezpośrednio.Ten drugi bowiem,jako wojewoda poznański wchodził już wówczas w skład senatu.Pozwalało to Leszczyńskim nie raz na zdobycie przewagi nad zwolennikami Opalińskich,zwłaszcza,że główny partner wojewody Opalińskiego,jego brat Łukasz Opaliński,stronił od zjazdów średzkich.Zresztą na pierwszym sejmie Bogusława Leszczyńskiego,w roku 1637,antagonizm z Krzysztofem Opalińskim jeszcze nie rozgorzał z wielką mocą.Bogusław jako sejmowy debiutant nie wyróżnił się wówczas szczególnie,choć został wybrany do dwóch komisji sejmowych:pierwszej w sprawie zapłaty wojsku i drugiej w sprawie uspokojenia dysydentów.Na sejmie tym posłowie wielkopolscy wystąpili z silną opozycją wobec planów królewskich,nie zgadzając się na zapłatę wojsku zaciągniętemu przez króla nielegalnie.Opozycji tej przewodził między innymi zarządca dóbr Bogusława Leszczyńskiego oraz jego polityczny sojusznik Jan Jerzy Szlichtyng.Sam Bogusław starał się pozostać jednak w cieniu,zarówno ze względu na małe doświadczenie parlamentarne,jak i niechęć do zbyt pochopnego narażania się dworowi.Nie uniknął jednak wojewodzic bełski ataku na swą osobę gdy w trakcie obrad dotyczących skarg innowierców został oskarżony o łamanie prawa przez biskupa płockiego Stanisława Łubieńskiego.Biskup zarzucił Bogusławowi,że ten złamał prawa Mazowsza,budując w odziedziczonym po matce Radzyminie zbór kalwiński,podczas gdy w dzielnicy tej obowiązywał zakaz szerzenia protestantyzmu.Oskarżenie to nie pociągnęło jednak za sobą żadnych konsekwencji prawnych.Pierwszy sejm roku 1637 był jednym z najgorszych za panowania Władysława IV i po burzliwych obradach rozszedł się bez jakichkolwiek uchwał.Był jednak dla Bogusława ważnym krokiem w zdobywaniu politycznego doświadczenia.
Sejm roku 1638
Po raz drugi zasiadł Bogusław Leszczyński w izbie poselskiej w roku 1638.Był to sejm istotny dla dalszych stosunków między królem Władysławem IV a masami szlacheckimi.Król usiłował przeforsować na nim niezwykle doniosłe dla swej polityki projekty:nałożenie nowych podatków na wojsko i ustanowienie ceł gdańskich.Szlachtę natomiast absorbowały najbardziej sprawy ustanowienia elitarnej Kawalerii Orderu Niepokalanego Poczęcia oraz egzekwowanie publicznego czytania sprawozdań z obrad senatu.Był to też sejm niezwykle ważny dla Bogusława,który otrzymał wówczas szansę,by zaprezentować się szerzej zarówno szlacheckiej braci,jak i przede wszystkim dworowi.Na sejmie tym Leszczyński został członkiem dwóch ważnych dla króla komisji:powołanej przez marszałka Łukasza Opalińskiego 7 kwietnia komisji do spraw obrony oraz komisji w sprawie ceł gdańskich,której owocem była konstytucja Cła morskie.W komisji do spraw obrony Leszczyński podobnie jak pozostali Wielkopolanie zaprezentował stanowisko pokojowe,choć nie przodował w krytyce planów królewskich.Natomiast w sprawie ceł morskich prawdopodobnie zaprezentował stanowisko zbieżne z królewskim,skoro Władysław IV jeszcze w tym samym roku zlecił Bogusławowi misję dyplomatyczną do Berlina,gdzie wojewodzic bełski miał przeprowadzić rokowania z elektorem w sprawie wprowadzenia ceł w portach Prus Książęcych.Misja ta była pierwszą poważną możliwością wykazania się Bogusława w oczach dworu i zakończyła się pełnym sukcesem.Jednak Bogusław na sejmie został zauważony przez dwór wcześniej,przy okazji sporu powstałego wokół sprawy czytania sprawozdań z obrad senatu.Obowiązek tworzenia i odczytywania w izbie poselskiej takich sprawozdań nakładały na senat konstytucje z lat 1607 i 1609,dotychczas jednak prawo to nie było respektowane.Jednak niepopularne posunięcia króla spowodowały reakcję szlachty,która chciała rozliczać senatorów z ich funkcji doradzania królowi.Stanowisko izby poselskiej w tej sprawie miał przedstawić osobiście Bogusław Leszczyński.Zaszczyt zaprezentowania królowi woli izby oraz sam fakt przemawiania przed królem był z jednej strony nobilitujący dla młodego i jeszcze niedoświadczonego polityka,z drugiej jednak wymagał wielkiej zręczności jeśli Bogusław nie chciał się narazić ani dworowi ani pozostałym posłom i opinii szlacheckiej.Z zadania tego wywiązał się bardzo dobrze,układając mowę pełną szacunku dla królewskiego majestatu,a żądania izby poselskiej przedstawiając w formie oczywistych argumentów prawnych.Przy czym Bogusław nie zarzucił królowi wprost łamania konstytucji,a jedynie wyraził żal,że ustanowione przed laty prawo nie jest należycie respektowane.Ostatecznie dwór,mimo dość mętnej odpowiedzi kanclerza Ossolińskiego zdołał uniknąć spełnienia żądań szlachty.Na swoim drugim w karierze sejmie Bogusław brał udział także w pracach komisji powołanej w sprawie rozgraniczenia województw wielkopolskich ze Śląskiem.Miało to dla właściciela Leszna duże znaczenie,jako,że jego główny kompleks dóbr leżał właśnie na samej granicy wielkopolsko-śląskiej.Także na tym sejmie Bogusław Leszczyński wykazał się sporym zaangażowaniem w sprawach proceduralnych,gdy wszedł w spór z marszałkiem Łukaszem Opalińskim na temat ważności składania na sejmie protestów.Bogusław stał na stanowisku,że protesty takie można zgłaszać tylko i wyłącznie na końcowych,łączonych posiedzeniach izby poselskiej i senatu.Marszałek Opaliński uważał natomiast,że protestacje zgłaszane w trakcie układania konstytucji w samej izbie powinny być również brane pod uwagę.Sam spór nie został wówczas rozstrzygnięty,a i dziś ocena obydwu stanowisk jest trudna.Sam jednak fakt zaangażowania się Bogusława w tak ważnych kwestiach ustrojowych przyczyniła się do postrzegania go jako osoby o dużym doświadczeniu politycznym,co zaowocować miało wkrótce obraniem go na marszałka izby w trakcie jednego z kolejnych sejmów.
„Sprawa rakowska”
Sejmem roku 1638 wstrząsnęła tak zwana„sprawa rakowska”,czyli proces nad arianami(braćmi polskimi)z Akademii Rakowskiej,którzy zbezcześcili krzyż w Rakowie.Najwięcej kontrowersji nie wzbudziła wina sprawców,ale sposób przeprowadzenia procesu(tzw.proces sumaryczny)oraz wysokość kary.Szczególne oburzenie wywołało zastosowanie procesu sumarycznego wobec właściciela Rakowa,Jakuba Sienieńskiego.Uważano bowiem,że tego typu proces nie może być przeprowadzany przeciw szlachcicom.Najsilniejszy opór wobec sposobu przeprowadzenia sprawy stawiali posłowie dysydenccy,którzy obawiali się,że atak przeciwko arianom rozpocznie proces odchodzenia od zasad pokoju między różnowiercami,wypracowanego na konfederacji warszawskiej,ale wciąż nie będącej wystarczająco umocowanej prawnie w systemie politycznym Rzeczypospolitej.Ich obawy zresztą były jak najbardziej uzasadnione,a sprawa rakowska stała się jednym z ważniejszych wydarzeń na drodze do odchodzenia od pokoju religijnego ustanowionego u zarania Rzeczypospolitej Obojga Narodów.W sprawę rakowską mocno zaangażował się również Bogusław Leszczyński,który słusznie wykazywał bezpodstawne zastosowanie uproszczonego procesu.Poparli go nie tylko posłowie protestanccy,ale również część katolików.Większość katolicka przeważyła jednak i przeprowadzony proces sumaryczny został uznany za legalny.Wówczas Bogusław pierwszy zrezygnował z oporu i przyjął wolę większości,z żądaniem jednak aby w przyszłości w podobnej sytuacji proces sumaryczny nie mógł zostać zastosowany wobec żadnego szlachcica.Pozostali protestanci poszli za zdaniem Leszczyńskiego i ten kompromisowy zapis został zatwierdzony przez izbę.W sprawie rakowskiej Bogusław ujawnił zarówno swe predyspozycje przywódcze,jak i niechęć„umierania za wiarę”,gdyż zrezygnował z własnych postulatów i obrony protestantów na rzecz nieangażowania się w spór mogący zagrozić jego własnej karierze politycznej.Krok ten stał w sprzeczności z praktyką stosowaną przez jego ojca i był jednym z pierwszych zwiastunów przyszłej konwersji Bogusława Leszczyńskiego na katolicyzm.
Ślub z Anną Denhoffówną
Rodzina Leszczyńskich wśród przodków Bogusława nie mogła się poszczycić szczególnie prestiżowymi mariażami o dużym znaczeniu politycznym,a małżeństwa w tej rodzinie zazwyczaj kojarzone były w ramach środowiska szlachty i magnaterii prowincjonalnej,wielkopolskiej.Jednak szybki awans polityczny i ekonomiczny rodziny Leszczyńskich jaki dało się zauważyć na początku XVII wieku umożliwił synom Rafała Leszczyńskiego na znacznie korzystniejsze koligacje z najważniejszymi rodami ówczesnej Rzeczypospolitej.Już ślub starszego brata Bogusława Andrzeja Leszczyńskiego był wielkim sukcesem rodu,zwłaszcza na polu ekonomicznym Anna Korecka była dziedziczką sporej fortuny.Natomiast wybór Bogusława padł na wojewodziankę sieradzką Annę Denhoffównę,córkę Kaspra Denhoffa.Ojciec Anny nie piastował wprawdzie żadnego wysokiego stanowiska ministerialnego,lecz jego wpływy na dworze najpierw Zygmunta III,a później Władysława IV były znaczne.Umożliwiło mu to zdobycie majątku i cennych koneksji politycznych,z których najważniejsze wynikały z jego małżeństwa z Anną Aleksandrą Koniecpolską,siostrą hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego.Małżeństwo z Anną Denhoffówną było więc dla Bogusława ważne przede wszystkim z powodów politycznych.Posag Anny,choć znaczny,bo wynoszący sto tysięcy złotych,nie mógł imponować znacznie zamożniejszemu od Denhoffów Leszczyńskiemu.Jednak dzięki niemu uzyskał politycznych sprzymierzeńców wśród osób z najbliższych królowi kręgów dworskich i zbliżył się do ważnego stronnictwa hetmańskiego.Małżeństwo to było korzystne także dla rodziny Denhoffów.Kasper miał bowiem aż trzech synów i chcąc zadbać o ich karierę szukał koneksji wśród najważniejszych rodów Rzeczypospolitej,a za taki byli uważani Leszczyńscy.Obiekcje ojca panny młodej mogły dotyczyć tylko i wyłącznie wyznania przyszłego zięcia.Kasper Denhoff był bowiem jako neofita gorliwym katolikiem i wyznanie Bogusława było pewną przeszkodą.Być może zgadzając się na ślub wojewoda sieradzki mógł mieć już wówczas nadzieję na konwersję Bogusława na katolicyzm,która to istotnie nastąpiła w niecałe trzy lata po ślubie.Sam ślub odbył się 12 sierpnia 1638 roku w Kruszynie i stał się jednym z najważniejszych wydarzeń polityczno-towarzyskich swego czasu.Małżeństwo Anny i Bogusława było raczej udane źródła nie podają żadnych kontrowersji pomiędzy małżonkami.Anna nie odegrała jednak żadnej widocznej roli w politycznych poczynaniach męża.
Sejm roku 1640
Kolejny sejm,w którym Bogusław miał wziąć udział także był pełen konfliktów,choć tym razem król postanowił nie wchodzić w otwartą konfrontację z opozycją szlachecką.Po porażkach na poprzednich sejmach w tym z roku 1640 nie pokładał specjalnych nadziei.Posłów najbardziej absorbowały na nim od samego początku sprawy wyznaniowe,których zarówno król,jak i Bogusław Leszczyński starali się unikać.Posłowie katoliccy żądali wówczas sądu nad protestantami,którzy dokonali antykatolickich rozruchów w Toruniu i Wilnie,ponadto posłowie z województw wschodnich podjęli sprawy uregulowania stosunków między unitami a dyzunitami.Bogusław nie angażował się w meritum tych sporów religijnych.Sprzeciwił się jedynie sądzeniu protestantów w procesie sumarycznym powołując się na konstytucję przyjętą przez sejm w 1638 zakazującą tego typu procesów przeciw szlachcie.Konstytucję tę sam zresztą wówczas zaproponował.Natomiast w sprawie unitów i dyzunitów żądał powołania do tych spraw oddzielnej komisji i zdjęcia jej z obrad plenarnych.Jego twarda w tym względzie postawa spowodowała zatarg z Adamem Kisielem,który blokował obrady żądając spełnienia swych postulatów.Ostatecznie stanowisko Leszczyńskiego przeważyło i powołano oddzielną komisję.Obok spraw wyznaniowych posłowie musieli zająć się palącymi sprawami skarbowymi.Ponieważ na poprzednich sejmach król nie zdołał przekonać posłów o konieczności utrzymywania powiększonych zaciągów skarb miał poważne zaległości w wypłacie żołdu.Władysław IV,który zaciągał żołnierzy planując wplątanie Rzeczypospolitej w wojnę(albo przeciw Szwecji,albo przeciw Turcji),popadał na tym tle w ciągłe zatargi z izbą poselską.Szlachta nie tylko nie zamierzała uchwalać podatków na wojnę zaczepną,ale nawet żądania króla odnośnie werbunków wojsk obronnych uważała za zbyt wygórowane.Ponieważ jednak zaciągi były przeprowadzane,a skarb wciąż świecił pustkami,krajowi groziły konfederacje wojskowe,które mogły zawiązać nieopłacone regimenty.Pod tym względem szczególnie opozycyjne wobec dworu były instrukcje posłów wybranych z sejmiku średzkiego,wśród których znajdował się Bogusław Leszczyński.Wielkopolanie żądali nie tylko ukrócenia procederu zastawiania przez króla jego dóbr stołowych,ale przede wszystkim przeciwstawiali się nałożeniu jakichkolwiek nowych obciążeń.Przy czym posłowie wielkopolscy żądali,by przed nałożeniem nowych podatków uskuteczniono zbiór dotychczas uchwalonych.Pretensje posłów tej prowincji były o tyle uzasadnione,że Wielkopolska wyróżniała się na tle innych wysoką ściągalnością podatków.Bogusław nie mógł oczywiście jawnie przeciwstawić się swym instrukcjom poselskim w tak ważnej kwestii,jednak starał się nie stać na czele krytyków polityki dworu.Już wówczas interesowały go jednak sprawy skarbowe:brał udział w pracach komisji do sprawy sfinansowania artylerii.Komisja ta była jedyną na tym sejmie,która wypracowała konkretne i realne projekty.Niestety sejm ich nie przyjął wobec oporu posłów litewskich.Sprawa naprawy funkcjonowania skarbu i jego kontrola przez sejm nie została pomyślnie zrealizowana na tym sejmie także z prozaicznej przyczyny nieobecności podskarbich w trakcie obrad.Posłowie uznawali to za pretekst do niezajmowania się tym problemem wobec niemożności uzyskania od podskarbich podstawowych informacji.Dla Leszczyńskiego była to ważna lekcja na przyszłość:gdy sam zostanie podskarbim,będzie brał czynny udział we wszystkich kolejnych sejmach(już jako senator),by sprawy podatków nie były odwlekane.O ile w sprawach skarbowych Bogusław musiał lawirować między postulatami szlachty swych wyborców,a życzeniami króla,to w jednym punkcie definitywnie złamał średzkie instrukcje poselskie.Mianowicie w sprawie mianowania królewicza Karola Ferdynanda biskupem płockim Leszczyński poparł otwarcie króla.Życzenie Władysława IV nie zostało wprawdzie spełnione wobec oporu pozostałych posłów średzkich,a także reprezentantów sejmiku sieradzkiego i przemyskiego,jednak gest uczyniony przez Bogusława musiał być na dworze zauważony.Opłacał się on Bogusławowi tym bardziej,że szlachta wielkopolska nie miała z tego powodu do bełskiego wojewodzica żadnych pretensji i obrała go ponownie posłem w roku 1641.Był to sejm przełomowy dla kariery Bogusława Leszczyńskiego,ponieważ właśnie wówczas został po raz pierwszy obrany marszałkiem izby poselskiej,co uczyniło go politykiem o znaczeniu krajowym.
Przywódca szlachty wielkopolskiej(1641-1648)
Obiór na marszałka poselskiego w 1641 rozpoczął nowy etap w karierze Bogusława Leszczyńskiego.Ta prestiżowa,choć nieuzbrojona wówczas w ważkie kompetencje funkcja,umożliwiła Leszczyńskiemu oddanie poważniejszych zasług dworowi,za co został wkrótce wynagrodzony niezwykle ważnym politycznie stanowiskiem wielkopolskiego starosty generalnego(1642).Nominację tę poprzedził i znacznie przybliżył akt konwersji Bogusława Leszczyńskiego na katolicyzm.Zmiana wyznania ułatwiła mu pokonanie głównego konkurenta do tego ważnego urzędu,którym był jego wielkopolski adwersarz Krzysztof Opaliński.Urząd wielkopolskiego starosty generalnego oddawał w ręce Leszczyńskiego istotne instrumenty umożliwiające mu budowanie własnego stronnictwa w tej prowincji,choć odsuwał go również od spraw warszawskich.Jako starosta generalny mógł Bogusław Leszczyński decydować między innymi o obsadzie licznych lokalnych urzędów ziemskich,czym mógł łatwo zjednywać kolejnych stronników.Dzięki temu stał się wówczas Bogusław liderem silnego,wielkopolskiego stronnictwa szlacheckiego,opozycyjnego do fakcji Opalińskich.Wojewoda poznański Krzysztof Opaliński zawiedziony wówczas pominięciem go w tej ważnej nominacji,zajął stanowisko zdecydowanie opozycyjne wobec dworu.Obóz Leszczyńskich stał natomiast na pozycjach mniej lub bardziej pro-królewskich,co korespondowało z dotychczasową strategią Bogusława,upatrującego szans na rozwój swej kariery w łaskach płynących od tronu.Ważną zaletą nowo nabytego przez Bogusława urzędu był fakt,że nie był on zaliczany do urzędów senatorskich.Tak więc o ile Krzysztof Opaliński jako wojewoda poznański nie brał bezpośredniego udziału w sejmikach średzkich i nie mógł zostać posłem,to Bogusław wciąż mógł budować swą pozycję polityczną zarówno na sejmikach,jak i na sejmie walnym.Leszczyński w pełni wykorzystał płynące z tego korzyści polityczne i w okresie tym dwukrotnie był obierany marszałkiem izby poselskiej(1648 i 1649).Dopiero nominacja na podskarbiego wielkiego koronnego(1650)zakończyła ten etap jego kariery politycznej,przesuwając punkt ciężkości zainteresowań politycznych Bogusława z rodzinnej Wielkopolski ku sprawom centralnym.
Marszałek na sejmie roku 1641
Kontrowersje wokół kandydatury Leszczyńskiego
Zasada alternaty przy wyborze marszałka izby poselskiej wymagała,by na sejmie roku 1641 marszałkiem obrany został poseł z Wielkopolski.Jan Stanisław Jabłonowski,marszałek poprzedniej sesji sejmowej zaproponował na to stanowisko właśnie Bogusława Leszczyńskiego,który choć nie ukończył jeszcze 30 lat,znany był już posłom ze swej aktywności na poprzednich sejmach.Przeciwko tej kandydaturze podniosły się jednak głosy sprzeciwu,jako,że Bogusław był protestantem.Starosta sochaczewski Jan Oborski wyraził głośno wątpliwość:„Dissident może marszałkować?”Wybuchł wokół tej sprawy spór,który posłowie rozstrzygnęli jednak na korzyść Leszczyńskiego:skoro dysydent może zostać obrany posłem,to może być również marszałkiem.Chociaż ostatecznie uznano,że wyznanie nie może blokować drogi do funkcji marszałka,to sama dyskusja nad tym była dla Bogusława czytelnym znakiem panujących tendencji.Leszczyński,który kilka miesięcy później przeszedł na katolicyzm,musiał odebrać całą sprawę jako utwierdzenie go w powziętej w tym okresie decyzji o konwersji.Był zresztą Bogusław w roku 1641 ostatnim niekatolickim marszałkiem izby poselskiej w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.Rozstrzygnięcie wątpliwości na tle wyznaniowym nowo obieranego marszałka nie zakończyło oporu przeciw kandydaturze Bogusława Leszczyńskiego.Zasada alternaty sejmowej oddawała na tym sejmie marszałkowanie w ręce reprezentanta prowincji wielkopolskiej,jednak nie było sprecyzowane z którego sejmiku miał pochodzić marszałek.O ile w przypadku marszałków obieranych z Małopolski czy Litwy zachodziła w tym względzie pewna rotacja(z uwzględnieniem jednak przewagi najważniejszych sejmików),o tyle w Wielkopolsce prawie zawsze marszałek reprezentował najsilniejszy politycznie sejmik średzki,skupiający dwa tzw.górne województwa tej prowincji:poznańskie i kaliskie.Nie podobało się to przedstawicielom pozostałych sejmików prowincji wielkopolskiej,zwłaszcza licznym reprezentantom drobnej szlachty mazowieckiej.Tu ponownie przeciw Leszczyńskiemu wystąpił Jan Oborski,żądając by tym razem marszałkiem został przedstawiciel Mazowsza,a konkretnie jego krewny Hieronim Radziejowski.Izba odrzuciła jednak tę mazowiecką kandydaturę,przechylając się na rzecz młodego Leszczyńskiego,a Radziejowski „namówiony wstydem odstąpił”.Leszczyńskiemu zdecydowanie pomogło nazwisko i wpływy jego rodu w Wielkopolsce,natomiast sam spór z Radziejowskim miał przerodzić się w późniejszą rywalizację obydwu magnatów.Obiór Bogusława na funkcję marszałka został dobrze przyjęty na dworze Władysława IV,gdzie spodziewano się,że nowy marszałek będzie sprzyjał planom królewskim.
Bogusław w roli marszałka
Obejmując funkcję marszałka izby poselskiej,musiał mieć Leszczyński świadomość,jak trudna rola przypadła mu w udziale,biorąc pod uwagę fakt,że brał on już wcześniej udział w dwóch zakończonych fiaskiem(bez ostatecznych uchwał)sejmach z lat 1637 i 1638.W pierwszej połowie XVII wieku sejm,który nie zdołał zakończyć swej pracy żadnymi konstytucjami,był wciąż uważany za rzecz niedopuszczalną,  znaczna część winy kładła się cieniem na osobie marszałkującej izbie poselskiej.Chcąc więc zabezpieczyć się przed ewentualnym potępieniem w razie niepowodzenia sejmu,Bogusław już w mowie inauguracyjnej zwrócił się do posłów w słowach,w których wyraził obawę,że posłowie w jego czasach na sejm przyjeżdżają na„przyjacielskie posiedzenia”zamiast na konstruktywne obrady.Mowa była przy tym ułożona tak,by nie urazić posłów przesadnym,mentorskim tonem,gdyż Leszczyński sam siebie ustawił w roli winnego,jako posła niedoszłych do końca sejmów z lat poprzednich.Podobny,asekurancki wobec możliwego fiaska obrad miała mowa powitalna na przybycie króla.Ostrożna inauguracja w roli marszałka nie była jednak przejawem kapitulanckiej postawy Bogusława Leszczyńskiego,który doskonale znając przebieg nieudanych poprzednich sejmów,postanowił zapobiec powtórzeniu się sytuacji z ostatnich lat.Przede wszystkim zaproponował od razu opracowanie sposobu prowadzenia obrad sejmowych,wywołując dyskusję nad powracającym na kolejnych sejmach problemem ustanowienia regulaminu obrad izby poselskiej.I tym razem jednak opór posłów był nie do przezwyciężenia i regulaminu nie uchwalono.Jednak Bogusław nie zrezygnował z porządku w trakcie obrad i każdego dnia narzucał posłom zarówno tematykę,jak i sposób obradowania,co w pierwszej połowie sejmu przyniosło pozytywne rezultaty,później jednak spotkało się z nieprzezwyciężalnym oporem opozycji.Załamanie się porządku obrad w drugiej części sejmu doprowadziło Bogusława do zwątpienia w ostateczne powodzenie jego misji,mimo to sejm ten wyróżnił się pozytywnie na tle wcześniejszych co do ilości uchwalonych konstytucji.I choć nie uchwalono żadnych przełomowych aktów,to posłowie uniknęli kompromitacji w trakcie czytania konkluzji przed senatem i królem.
Leszczyński stronnikiem dworu
Największą ambicją Bogusława,jako marszałka izby poselskiej,było oddanie zauważalnych zasług dworowi,oraz wykazanie się przed królem przymiotami skutecznego polityka.Samo doprowadzenie obrad sejmu do szczęśliwego końca było sporym sukcesem.Także przeciągnięcie posłów z pozycji jawnie opozycyjnych,na pro królewskie,bądź przynajmniej neutralne było dla Władysława IV ważne.Tym bardziej,że na poprzednich sejmach szlachta wielkopolska była planom królewskim szczególnie nieprzychylna.Wykazał się wówczas młody Leszczyński po raz pierwszy jako czołowy przywódca szlachty wielkopolskiej.Jednak z punktu widzenia dworu najistotniejszą sprawą załatwioną na tym sejmie okazało się rozwikłanie sporu między dworem a izbą poselską w sprawie czytania w tej drugiej protokołów z między sejmowych obrad senatu.Spór ten paraliżował współpracę między senatem i izbą przez całe dotychczasowe panowanie Władysława IV,a osiągnięty w tej sprawie kompromis był w dużej mierze zasługą marszałka.Na mocy zawartego porozumienia uznano konstytucję z 1607 roku(zmuszającą senatorów do odczytywania protokołów z między sejmowych obrad)za ważną,ale zmieniono jej wykładnię.Odtąd miano odczytywać jedynie same uchwały senatu i podpisy poszczególnych senatorów pod nimi,natomiast same obrady i wyrażane na nich opinie senatorskie nie miały być ujawniane posłom.Był to spory sukces dworu,a nagrodą dla jego współtwórcy Bogusława Leszczyńskiego miało być stanowisko starosty generalnego wielkopolskiego,które otrzymał kilka miesięcy później z rąk Władysława IV.
Konwersja na katolicyzm
Zmiana wyznania przez Bogusława Leszczyńskiego jest jednym z najważniejszych momentów w jego życiorysie:decyzja o przejściu na katolicyzm była punktem zwrotnym w jego karierze i zdecydowała o jej rozwoju.Fakt zmiany wyznania w przypadku Bogusława nie świadczył jednak o głębokim zainteresowaniu sprawami religijnymi,ale raczej o pragmatycznym podejściu do spraw wyznaniowych na które wojewodzic bełski patrzył z punktu widzenia polityka.Nie oznacza to oczywiście braku religijności u Leszczyńskiego,dla którego jako człowieka epoki baroku była ona integralną częścią egzystencji.Nie jest znana dokładna data konwersji wojewodzica bełskiego,ani moment i dokładne motywy tej decyzji.Zmiana wyznania musiała nastąpić pod koniec 1641 lub na początku 1642 roku,gdyż na sejmie 1641 roku do końca sesji był marszałkiem innowiercą,a gdy w 1642 roku przyjmował nominację na starostę generalnego wielkopolskiego był już katolikiem.Sama decyzja zapadła zapewne wcześniej,a przyczyniły się do niej różne okoliczności.Te bezpośrednio dotyczące losów Bogusława to m.in.ślub z katoliczką czy kontrowersje wokół jego wyboru na marszałka izby poselskiej jako niekatolika.Związane z losem jego rodziny przykłady kariery ojca,który pozostawszy wiernym wyznawcą braci czeskich nie awansował ponad stanowisko wojewody bełskiego oraz kuzyna Wacława Leszczyńskiego,który po przejściu na katolicyzm doszedł do stanowiska kanclerza wielkiego koronnego,mogły mieć znaczący wpływ na postępowanie samego Bogusława.Na decyzję wojewodzica miały też zapewne tendencje widoczne w całej Rzeczypospolitej,gdzie Kościół katolicki po soborze trydenckim przeszedł do zdecydowanej ofensywy,wspierany polityką Zygmunta III i całego dworu.Otrzymanie ważnego stanowiska państwowego,jakim było starostwo generalne wielkopolskie,było możliwe dopiero po konwersji Bogusława na katolicyzm.Sytuacja,w jakiej doszło do zmiany wyznania Leszczyńskiego i jego szybka nominacja na starostę generalnego spowodowały,że niekiedy podejrzewano Bogusława o oportunizm.Sam Leszczyński był prawdopodobnie religijnie indyferentny.W rodzinnym Lesznie chronił kalwinistów,ale np.w majątku bratanka Samuela Leszczyńskiego Baranowie Sandomierskim zamknął zbór i szkołę,likwidując w ten sposób ważny ośrodek małopolskiego kalwinizmu.W liście napisanym już po konwersji do seniorów Jednoty Braci czeskich pisał,że choć nie może być ich owcą,to będzie chociaż psem owczarskim chroniącym ich owce.
Bogusław Leszczyński starostą generalnym
Z początkiem roku 1642 otrzymał Leszczyński swój pierwszy poważny urząd starostwo generalne wielkopolskie.Nie był to wprawdzie urząd senatorski,ale spośród urzędów ziemskich był on jednym z najważniejszych w kraju i oddawał Bogusławowi istotną władzę w rodzinnej prowincji.Ponieważ jednak drugi pod względem znaczenia w Wielkopolsce urząd wojewody poznańskiego piastował wówczas oponent Leszczyńskiego i kontrkandydat do starostwa,Krzysztof Opaliński,to wkrótce doszło do ostrej rywalizacji między obydwoma magnatami.Opaliński starał się podważyć kompetencje nowego starosty i walczył z nim o poparcie wśród wielkopolskiej szlachty.
Spory kompetencyjne z Krzysztofem Opalińskim
Po raz pierwszy do starcia z Krzysztofem Opalińskim doszło w trakcie średzkiego sejmiku przedsejmowego 1643 roku,gdy rozgorzał spór o miejsce„ucierania”artykułów sejmikowych.Miejsce obrad miało spore znaczenie,gdyż gospodarz miał większy wpływ na redagowanie ostatecznej wersji tekstu.Tradycyjnie sejmikowe„ucieranie”odbywało się w gospodzie najznaczniejszego senatora obecnego na sejmiku.W Wielkopolsce jednak był pod tym względem wyjątek i tu przywilej ten nie należał do senatora,a właśnie do starosty generalnego.Wojewoda poznański,który był najwyższym senatorem Wielkopolski podważył ten zwyczaj w momencie nominacji Bogusława na tenże właśnie urząd starosty.Spór miał całkowicie personalny charakter,ale jego rozstrzygnięcie mogło mieć ważne znaczenie prestiżowe,co nie było bez znaczenia wobec zapatrywań dworu.Król potrzebował na prowincji nie tylko ślepo zaufanych stronników,ale przede wszystkim polityków skutecznych.Konflikt zakończył się ostatecznie kompromisem.Opaliński,który groził zerwaniem sejmiku ustąpił formalnie i obrady odbyć się miały w siedzibie starosty,jednak zagwarantował sobie jednocześnie,że podczas kolejnych sejmików„ucieranie”artykułów będzie się odbywać w„kole rycerskim”przy udziale wszystkich sejmikujących co odebrało staroście generalnemu przywilej bycia gospodarzem.Wynik sporu okazał się więc ostatecznie porażką Bogusława,mimo,że utrącił pierwotny projekt wojewody poznańskiego poprzez przekupienie jego klientów.Po raz kolejny do starcia z Opalińskim doszło w trakcie kryzysu jaki wywołała w Wielkopolsce polityka dworu w latach 1643-1644,której celem było sprowokowanie Szwecji do ataku na Rzeczpospolitą.Władysław IV postanowił doprowadzić do kryzysu dyplomatycznego przepuszczając walczące wówczas ze Szwecją wojska austriackie przez terytorium Wielkopolski i tym samym wciągnąć Polskę w wojnę trzydziestoletnią po stronie cesarza.Bogusław Leszczyński,realizując politykę króla wydał jako starosta generalny zgodę na przemarsz wojsk austriackich.Tymczasem jednak Krzysztof Opaliński,który został powiadomiony o zamiarach królewskich nie tylko nie poparł Władysława IV,ale wyjawił opinii szlacheckiej zamiary dworu i uwypuklił udział w nich nowego starosty generalnego.Oburzona szlachta,której majątki ucierpiały w trakcie przemarszu obcych wojsk zwróciła swój gniew przeciw Leszczyńskiemu.Bogusław musiał w 1644 roku bronić osobiście swych spraw w Trybunale Koronnym,a jednocześnie wykorzystując swe prerogatywy starosty generalnego zdołał zablokować publikację w Poznaniu uniwersału Opalińskiego potępiającego wpuszczenie wojsk austriackich w granice Rzeczypospolitej.Pozycję Leszczyńskiego uratowały uniwersały wydane w 1645 roku przez króla,w których nakazał on województwom wielkopolskim obmyślenie obrony granic.Wykorzystując ten fakt zwołał Bogusław w roku następnym„radę duchowną i rycerską”w Poznaniu,którą wojewoda poznański zbojkotował.Dzięki temu zdołał na niej Leszczyński uzyskać potwierdzenie swych wyłącznych prerogatyw w dziedzinie obronności prowincji i co ważniejsze,uzyskał kontrolę nad środkami na ten cel przeznaczonymi.
Sejm roku 1646 i jego konsekwencje
Ostatni za panowania Władysława IV sejm,był jedynym,na którym Bogusław Leszczyński stanął w jawnej i trwałej opozycji przeciw planom królewskim.Stało się tak z powodu bardzo niepopularnej,wręcz awanturniczej polityki króla,który prowadził nielegalne zaciągi wojska i chciał rozpętać wojnę z Turcją.Niepopularność polityki dworu stała się tak wielka,że Bogusław postanowił nie narażać swej reputacji u szlachty na rzecz sprawy skazanej na niepowodzenie.Leszczyńscy nie mieli zresztą żadnego interesu w popieraniu ekspansji na krańcach południowo-wschodnich Rzeczypospolitej.Dodatkowo od linii politycznej dworu odsunęła Bogusława śmierć hetmana wielkiego koronnego,Stanisława Koniecpolskiego,który popierając króla tylko w ograniczonym zakresie był jednocześnie stronnikiem Leszczyńskich od czasu ślubu Bogusława z Denhoffówną.Teraz pierwsze miejsce u boku Władysława IV pełnił niepodzielnie kanclerz Ossoliński,który popierał wojenne projekty Wazy,spierając się z podkanclerzym Andrzejem Leszczyńskim.Ten zaś z kolei współpracował ze swym wielkopolskim kuzynem:na sejmie 1646 roku Andrzej przewodził opozycji w senacie,a Bogusław w izbie poselskiej.Jeszcze przed sejmikiem średzkim wielkopolanie wystosowali do króla i kanclerza Ossolińskiego ostre w tonie listy,oskarżając ich o chęć wywołania nielegalnej w Rzeczypospolitej wojny ofensywnej(„bellum offensivum sine conssensu[Reipublicae]”).Na sejmiku zaś Wielkopolanie ustalili najbardziej nieprzejednane w całej Rzeczypospolitej stanowisko w swych instrukcjach poselskich,Bogusław nie mógł więc zignorować nastrojów szlachty.Instrukcje ukute na sejmiku średzkim nie pozostawiały żadnych wątpliwości:posłowie mogli zgodzić się na jakiekolwiek uchwały sejmowe tylko w przypadku wcześniejszej rezygnacji króla ze swoich planów wojennych.Wielkopolanie zwracali się również do prymasa i hetmanowica Stefana Potockiego o interwencję.Było to jawne zlekceważenie autorytetu monarchy.Uzupełnieniem uchwały sejmikowej było groźne w swej wymowie laudum,w którym wielkopolska szlachta zdecydowała powołać pod broń 3 tys.żołnierzy i zobowiązała starostę generalnego do wezwania w razie potrzeby pospolitego ruszenia.Uzasadnieniem tego kroku było oficjalnie głoszone przez dwór zagrożenie tureckie,jednak w praktyce nie było wątpliwości,że była to próba powstrzymania zagrożenia stwarzanego przez królewskie zaciągi.Kraj stanął wręcz na progu wojny domowej.Bogusław Leszczyński jechał więc na sejm nie tylko związany instrukcjami poselskimi,ale również jako starosta generalny był potencjalnym wodzem opozycyjnego wojska,które mogło stanąć na czele antydworskiej rebelii.Wzmacniało to jego pozycję zarówno wobec dworu jak i wśród pozostałych opozycyjnych posłów.Bez znaczenia był przy tym fakt,że średzkie laudum prawdopodobnie łamało istniejący porządek prawny decydując w kwestii pospolitego ruszenia w miejscu sejmu walnego.Sejm rozpoczął się od oskarżeń pod adresem monarchy,którego nie bronili nawet senatorowie z Andrzejem Leszczyńskim na czele.Posłowie chcąc ustalić winnych za bezprawne zaciągi zażądali wspólnego posiedzenia senatu i izby poselskiej pod nieobecność monarchy(tzw.kolokwium absente rege).Wśród żądających zwołania kolokwium był również sam Bogusław Leszczyński,który stał się teraz jednym z najważniejszych posłów opozycji.Zdołał on jednak przeprowadzić w trakcie tego posiedzenia jak i w całym sejmie najważniejsze postulaty szlacheckie bez eskalowania konfliktu z dworem.Uzyskano więc zgodę na konstytucję sejmową likwidującą zaciągi wojska i pouczono senatorów za niedopełnienie obowiązków stróżów praw publicznych przy królu,ale jednocześnie udało się uniknąć zaatakowania króla osobiście i odebrania mu kolejnych uprawnień.Był to jeden z postulatów Leszczyńskiego,który w swych świetnie przygotowanych mowach wyrażał postulaty opozycji bez narażania autorytetu monarchy na szwank.Kilkukrotnie również dyscyplinował posłów w trakcie obrad krytykując ostro ich kłótliwość,a podczas ostatecznego formułowania konstytucji tuż przed ostatnim udaniem się posłów do króla Bogusław ostentacyjnie opuścił salę obrad protestując przeciw jałowym i kompromitującym izbę awanturom.Gest ten przyniósł oczekiwany skutek i posłowie w końcu ustalili porządek konstytucji.W trakcie tego sejmu udało się więc staroście generalnemu nie tylko zdobyć wielką popularność wśród szlachty(zwłaszcza wielkopolskiej),ale także uzyskać opinię polityka rozważnego i doskonałego mówcy.Dzięki temu pragmatyzmowi uzyskał w oczach dworu opinię człowieka pragmatycznego,a nie zacietrzewionego opozycjonisty.Miało to zaowocować już na początku panowania Jana Kazimierza.Po zakończeniu sejmu,na terenie Wielkopolski starł się Bogusław Leszczyński ponownie z wojewodą poznańskim,tym razem w sprawie wykonania uchwał sejmowych 1646 roku.Uchwalono wówczas,że wszystkie zorganizowane przez króla oddziały wojskowe muszą zostać rozpędzone i powierzył to zadanie wojewodom.Jednak sytuacja w Wielkopolsce wyglądała pod tym względem szczególnie,gdyż była to jedyna prowincja w kraju,w której prerogatywy wojewody nakładały się na należące do starosty generalnego.Pojawił się więc ponownie ostry spór kompetencyjny między wojewodą poznańskim a starostą generalnym wielkopolskim.Tu właśnie wykorzystał Leszczyński swą przewagę jako posła nad Krzysztofem Opalińskim.Zyskał bowiem na forum sejmowym taką popularność za potępianie planów królewskich,że zdołał odsunąć Opalińskiego od wykonania uchwał sejmowych,dokonując reinterpretacji zalecenia.Powołał się przy tym na wykładnię prawną mówiącą,że starostowie są na swoim terenie nie tylko wykonawcami wyroków sądowych,ale odpowiadają również za egzekucję sejmowych konstytucji.Było to ważne zwycięstwo Bogusława nad jego oponentem politycznym w Wielkopolsce.
Śmierć Władysława IV
Piastowany przez Leszczyńskiego urząd starosty generalnego okazał się niezwykle istotny dla jego dalszej kariery w chwili śmierci króla Władysława IV(20 maja 1648).Ponieważ śmierć monarchy zbiegła się z bezprecedensowymi klęskami wojsk koronnych na Ukrainie,wywołało to popłoch i chaos w całej Rzeczypospolitej.Starosta generalny podjął więc szereg kroków mających zapewnić bezpieczeństwo i spokój w podległej mu prowincji.Już 28 maja wydał uniwersał nakazujący szlachcie pełną gotowość na wypadek zwołania pospolitego ruszenia.Zdobywając uznanie i zaufanie szlachty uzyskał Bogusław od sejmiku średzkiego nadzwyczajne uprawnienia na czas bezkrólewia:jako starosta objął dowództwo nad pospiesznie zbieranymi oddziałami,a także pełną kontrolę nad środkami finansowymi przeznaczonymi na zaciąg i opłacenie wojska.Ponadto otrzymał kontrolę nad działalnością sądów kapturowych,których wyroki musiały być od tej pory przez niego zatwierdzane.Był wówczas Leszczyński u szczytu swej popularności w Wielkopolsce.Wkrótce jednak wszedł w wir polityki ogólnokrajowej posłując do sejmów i zostając dwukrotnie marszałkiem izby poselskiej(1648 i 1649/1650),by ostatecznie w 1650 roku otrzymać swój pierwszy urząd senatorski.I choć starostą generalnym pozostał do swej śmierci w 1659 roku,to w latach późniejszych przywiązywał do obowiązków związanych z tą godnością znacznie mniej wagi,czego najjaskrawszym przykładem miało być jego zachowanie w trakcie szwedzkiego potopu.
Na drodze ku władzy(1648-1650)
Jakkolwiek Bogusław Leszczyński doświadczył za Władysława IV wielu aktów łask dworu,to jego kariera w czasach panowania tego króla nie osiągnęła ogólnokrajowego rozmachu.Szansa ta pojawiła się dopiero wraz ze śmiercią schorowanego monarchy,gdy w czasie elekcji i inauguracji nowego panowania kształtowały się od nowa stronnictwa i polityka dworu.Od tego momentu zainteresowania Bogusława skupiły się na sprawach krajowych,zaś interesy wielkopolskie zeszły na nieco dalszy plan.
Przełom roku 1648
W historiografii polskiej rok 1648 często uznaje się za przełomowy,graniczny dla dwóch kolejnych epok.Oddziela on„srebrne”czasy panowania dwóch pierwszych Wazów od upadku państwa,wciągniętego w wir ciągłych wojen,zapoczątkowanych wraz wybuchem powstania Chmielnickiego.W roku tym nie tylko rozpoczął się ciąg konfliktów,które miały spustoszyć wszystkie bez wyjątku prowincje kraju,ale również doszło do zmiany panującego,co w elekcyjnej Rzeczypospolitej miało zawsze niebagatelne znaczenie.Rok 1648 był także początkiem przełomu w karierze Bogusława Leszczyńskiego,który odnalazł wówczas miejsce wśród najważniejszych polityków w kraju.Stało się tak dzięki ponownemu wyborowi na marszałka izby poselskiej podczas sejmu konwokacyjnego oraz poparciu jakiego udzielił później Bogusław Janowi Kazimierzowi i królowej Ludwice Marii.Dzięki temu znalazł się wśród stronników pary królewskiej i już wkrótce miał otrzymać swe pierwsze stanowisko ministerialne,pozwalające mu wejść do realnej elity władzy.
Sejm konwokacyjny
Śmierć Władysława IV nastąpiła w momencie bardzo niedogodnym dla Rzeczypospolitej,gdy na wieść o klęskach wojsk koronnych w walce z rebelią kozacką w kraju wybuchła panika.Kanclerz Jerzy Ossoliński podczas tzw.zjazdu warszawskiego zaproponował by maksymalnie skrócić czas bezkrólewia i zwołać od razu sejm elekcyjny,jednak szlachta na sejmikach nie poparła tego projektu i wybrano ostatecznie posłów na sejm konwokacyjny.Bogusław Leszczyński stał wówczas u szczytu swej popularności wśród braci szlacheckiej,po tym jak stanął w„obronie złotej wolności”przeciw wojennym planom zmarłego króla.Zdołał więc na sejmiku średzkim przeprowadzić nie tylko swój wybór do izby poselskiej,ale także kilku swoich zwolenników,ponadto miał znaczący wpływ na treść instrukcji poselskich.Był elektorem Jana II Kazimierza Wazy z województwa poznańskiego w 1648 roku.
Dalsza kariera polityczna
12 stycznia 1650 został mianowany podskarbim wielkim koronnym przez króla Jana Kazimierza.Pełnił tę funkcję do 1658,kiedy awansował na podkanclerzego koronnego.W roku 1655,w obliczu potopu szwedzkiego wyznaczony przez Sejm na dowódcę obrony Wielkopolski,uchylił się od tej funkcji wyjeżdżając do Wrocławia.Na wieść o kapitulacji pod Ujściem powrócił prosząc nowych protektorów o bezpieczeństwo dla siebie i swoich posiadłości,powoływał się przy tym na swoją dezercję jako zasługę.Do historii przeszły dokonywane przez niego malwersacje i przekupstwa.O opinii jaką miał u współczesnych świadczy zdanie przypisywane Leszczyńskiemu,który by uzyskać absolutorium od sejmu,miał przekupić wszystkich posłów w izbie,a usłyszawszy sprzeciw jednego zapytał:A który to tam taki syn,com mu nie dał?.