Tramwaje w Poznaniu

Z gwary poznańskiej bimby,lp.bimba system komunikacji tramwajowej działający w Poznaniu i należący do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego działającego na zlecenie Zarząd Transportu Miejskiego w Poznaniu.Obecnie system składa się z 20 linii dziennych i jednej nocnej oraz jednej linii turystycznej obsługiwanej przez historyczny tabor kursujący w weekendy od maja do października.Tramwaje poruszają się po torach o rozstawie 1435 mm i łącznej długości torowiska 157,695 km(tor pojedynczy z torami zajezdniowymi i na pętlach).
Historia
Pomysł budowy sieci tramwajowej w Poznaniu zrealizowało dwóch berlińskich przedsiębiorców:Otto Reymer i Otto Masch,którzy po otrzymaniu koncesji od miasta zainaugurowali 30 lipca 1880 przejazdy tramwaju konnego.Pierwsza regularna linia ruszyła 31 lipca 1880,przewożąc pasażerów spod Dworca Głównego,Świętym Marcinem,Rycerską(dziś Ratajczaka),Pl.Wilhelmowskim(dziś pl.Wolności)na Stary Rynek.W dość krótkim czasie trasę tę wydłużono prowadząc tory przez Butelską(dziś Woźną),Garbarami przez Chwaliszewo na Ostrów Tumski.Powstała też odnoga biegnąca przez ul.Wiktorii(dziś Gwarna i Mielżyńskiego),pl.Królewski(dziś pl.Cyryla Ratajskiego),Fryderykowską(dziś 23 Lutego),Al.Wilhelmowskimi(dziś Al.Marcinkowskiego),Seekta(dziś ul.Solna)następnie Wolnicą,Małymi Garbarami,Szewską,Szeroką(dziś Wielka)do Wielkich Garbar(dziś Garbar),gdzie łączyła się z linią główną.Pomimo,że w mieście było zapotrzebowanie na tego typu usługi berlińczycy po kilku tygodniach znaleźli się na skraju bankructwa.Miało to związek z niefortunnym przebiegiem odnogi,a także brakiem napisów w języku polskim,co wywołało bojkot wśród Polaków.Zniechęceni przedsiębiorcy odsprzedali linię Poznańskiemu Towarzystwu Kolei Konnej(niem.Posener Pferde-Eisenbahn-Gesellschaft),które uzyskało monopol na rozbudowę i eksploatację miejskiej sieci tramwajowej.Wówczas tabor liczył 20 wagonów.We wrześniu 1880 r.Towarzystwo wykupiło cześć terenów po starym dworcu kolejowym na Jeżycach,gdzie powstała zajezdnia,która działała do 28 grudnia 2010.W 1896 r.powstały kolejne dwie trasy:pierwsza biegnąca od Starego Rynku przez ul.Wrocławską,pl.Piotra(dziś pl.Wiosny Ludów),Półwiejską do nieistniejącej dzisiaj Bramy Wildeckiej oraz druga od zajezdni przez Zwierzyniecką,Jadwigi(dziś Kraszewskiego)do rynku Jeżyckiego,po roku przedłużona przez ul.Wielką Berlińską(dziś Dąbrowskiego)do fabryk chemicznych przy ul.Polnej.Obie trasy budowano już z cięższych szyn,planując ruch tramwajów elektrycznych.6 marca 1898 tramwaj konny zastąpiony został tramwajem elektrycznym.
Kursowały wówczas trzy linie:

• oznaczona kolorem białym po trasie starego tramwaju konnego od Dworca Głównego przez Stary Rynek na Ostrów Tumski
• oznaczona kolorem czerwonym z Rynku Jeżyckiego,ul.Jadwigi(dziś.ul.Kraszewskiego),Zwierzyniecką,św.Marcinem i starą trasą tramwaju konnego,a od Starego Rynku do Bramy Wildeckiej
• oznaczona kolorem żółtym z Dworca Głównego,trasą identyczną jak„biała”,ale tylko do skrzyżowania ul.Wielkiej i Wielkich Garbar

W ciągu następnego miesiąca uruchomiono czwartą linię:

• oznaczoną kolorem zielonym ze Starego Rynku,św.Marcinem i nową trasą do wsi Górczyn(dzisiejsze skrzyżowanie ul.Głogowskiej i Kosynierskiej)

Ceny za pierwsze przejazdy wynosiły 10 bądź 20 fenigów,a po godzinie 23:00 należało uiścić podwójną opłatę.W 1899 r.położono drugi tor na Starym Rynku i Wielkiej Berlińskiej(obecnie ul.Dąbrowskiego).Przed I wojną światową rozbudowano sieć linii,która teraz docierała także na Garbary(do Rzeźni Miejskiej),na pl.Sapieżyński(dziś pl.Wielkopolski)do Bramy Dębińskiej(obecnie skrzyżowanie ul.Strzeleckiej i Krakowskiej),Śródkę,Sołacz i Dębiec(do dzisiejszej fabryki Cegielskiego),ulicą Grunwaldzką do ulicy Ułańskiej.Zwiększyła się również liczba torów w śródmieściu.Powstały nowe trasy przez wiadukty nad torami kolejowymi:Most Teatralny i Most Dworcowy.W dwudziestoleciu międzywojennym tramwaj zaczął docierać na Golęcin,Dębiec(przedłużenie trasy),Dębinę(do kąpieliska warciańskiego),Ogrody,Grunwald i Winiary,jednocześnie zlikwidowano część linii na wąskich uliczkach Starego Miasta.Nie udało się wybudować linii do Głównej,gdzie wprowadzono w 1930 r.komunikację trolejbusową.Podczas walk o Poznań większość taboru i część infrastruktury została zniszczona.W związku z tym dopiero w 1947 r.wznowiono większość przedwojennych połączeń tramwajowych,poza tym na prawym brzegu Warty i uliczkach Starego Miasta na wschód od Rynku.Wówczas powstała nowa trasa do Garbar omijająca Stary Rynek od południa,przez pl.Bernardyński.Na prawy brzeg Warty tramwaje powróciły w 1952 r.po oddaniu do użytku nowego mostu Juliana Marchlewskiego(dziś Królowej Jadwigi).
W kolejnych latach wybudowano nowe trasy pozwalające na szybkie przemieszczanie się pomiędzy dzielnicami z pominięciem centrum:

• 1955–1957 w ul.Marchlewskiego(dziś ul.Królowej Jadwigi) i most Marchlewskiego(dziś Most Królowej Jadwigi)na Rataje
• 1957–1964 w ul.Pułaskiego,Winogrady i Przełajową do pętli„Wilczak”z odgałęzieniem do ul.Serbskiej(1974 r.)
• 1968–1973 w ul.Przybyszewskiego,Reymonta i Hetmańską
• 1974–1977 od pl.Wielkopolskiego przez ul.Małe Garbary,Estkowskiego do ronda Śródka
• 1979 r.na Chartowo,do pętli„Osiedle Lecha”,tzw.Trasa Kórnicka(otwarta 23 lutego 1979)
• 1983–1985 od os.Lecha przez ul.Jedności Słowiańskiej(dziś Chartowo i Żegrze)do ul.Hetmańskiej

oraz linie peryferyjne:

• 1949–1950 do Cmentarza Komunalnego na Junikowie
• 1955 r.z Rataj na Starołękę do fabryki Stomil,w 1967 r.przedłużoną do stacji kolejowej Poznań Starołęka
• 1959 r.do Zawad przez Śródkę z odgałęzieniem do os.Warszawskiego i w 1974 r.do Miłostowa
• 1980 r.z Winiar prawie do ul.Lechickiej(pętla„Piątkowska”)

Rewolucją w transporcie miejskim było oddanie do użytku w 1997 r.liczącego 6,1 km odcinka Poznańskiego Szybkiego Tramwaju nazwanego przez poznaniaków„Pestką”.Obecnie trwa wiele inwestycji związanych z modernizacją i rozbudową sieci,gdyż według planu zagospodarowania przestrzennego z 1994 r.tramwaj ma stanowić podstawę komunikacji w mieście.14 sierpnia 2007 otwarto drugi odcinek(jeśli przyjąć,że pierwszym jest odcinek od ul.Jana Pawła II do pętli na os.Lecha)trasy na Franowo łączący plac Wiosny Ludów przez ul.Podgórną,Dowbora Muśnickiego,Mostową,Most św.Rocha i Kórnicką z ul.Jana Pawła II.W 2011 roku MPK podjęło decyzję o sprzedaży 40 tramwajów 105N(zmodernizowanych do standardu Konstal 105Na)z powodu braku miejsc w zajezdniach na ten typ tramwajów.Ponadto zostało zakupionych 45 Solarisów Tramino i 7 Moderusów Beta.11 sierpnia 2012 otwarto ostatni odcinek trasy na Franowo,łączący rejon dawnej pętli na os.Lecha z nową pętlą na Franowie.Część trasy na Franowo biegnie w tunelu.1 września 2013 otwarto odcinek przedłużający trasę PST przez Dworzec Zachodni do ul.Głogowskiej.Oddano do użytku także pętlę przy dawnym peronie 7 Dworca Zachodniego.
Tabor
Obsługujący regularne linie
Nazwa Początek eksploatacji Opis Niska podłoga System chłodzenia przestrzeni pasażerskiej Liczba składów
Düwag GT8 1998 r.Produkowany w latach 1957–1976 przez niemiecką firmę Düsseldorfer Waggonfabrik(obecnie Duewag),zakupione przez MPK Poznań w latach 1998–2003 oraz 2010–2011.Ze względu na kraj pochodzenia nazywane potocznie helmutami 40
Konstal 105Na 1979 r.Produkowany w latach 1979–1992.Obecnie poznańskie MPK eksploatuje 128 wagonów tego typu czyli 64 składy.Jest to więc najczęściej spotykany tramwaj w mieście.Z powodu swojego wyglądu nazywane czasami potocznie akwarium 64
Moderus Alfa 2008 r.Tramwaje powstałe w wyniku modernizacji wagonów Konstal 105Na przez firmę Modertrans Poznań.Modernizacji poddano 40 wagonów czyli 20 składów.20
Moderus Beta MF 02 AC 2011 r.Są to tramwaje trójczłonowe,których środkowy człon jest niskopodłogowy.Pierwszy z dwudziestu czterech zamówionych egzemplarzy wyjechał na trasę 17 maja 2011 z nr #415.(25%)wentylacja(szynowa)24
Tatra RT6 MF06 AC 1997 r.(2012-2016 gruntowna modernizacja)Tramwaje Tatra RT6N1 zakupione wraz z otwarciem PST,zmodernizowane pod względem elektroniki i wyglądu cechują się zdecydowanie mniejszą awaryjnością.(63%) 11
Siemens Combino 2003 r.Tramwaje wyprodukowane przez niemiecki koncern Siemens AG.Są to wagony pięcioczłonowe,w całości niskopodłogowe.Tramwaje są wierną kopią takich samych pojazdów kursujących po Amsterdamie.(100%)wentylacja(szynowa)+wentylacja(konwektorowa)14
Solaris Tramino S100 2011 r.Pierwszy wyprodukowany tramwaj przez koncern Solaris Bus&Coach.Zasilił poznański tabor 23 kwietnia 2011 roku,jako prototypowy wagon i jest on od tamtej pory dzierżawiony od koncernu.(100%)klimatyzacja(konwektorowa)+wentylacja(konwektorowa)1
Solaris Tramino S105P 2011 r.Seryjnie produkowany typ tramwaju przez koncern Solaris Bus&Coach.Dostawę rozpoczęto 23 kwietnia 2011,a oficjalne zakończono 28 maja 2012 roku.(100%)klimatyzacja(szynowa)45
Liczba składów 219
Udział składów nisko wejściowych i niskopodłogowych 43,4%
Udział składów klimatyzowanych 21%
Obsługujący linie wahadłowe
Wagony dwukierunkowe stosowane podczas remontów na liniach wahadłowych,a także na liniach zwykłych w okresach,kiedy nie są prowadzone remonty.
Nazwa Liczba składów Uwagi
Konstal 105NaDK 3 Trzy dwukierunkowe składy tramwajowe powstałe w 2004 r.w wyniku modernizacji wagonu Konstal 105Na i doczepnego 105NaD
Düwag GT8ZR 6 Wagon typu GT8ZR jest zbliżony konstrukcyjnie do tramwaju jednokierunkowego GT8
Zabytkowy i historyczny
Pojazdy historyczne i zabytkowe:
Nazwa Liczba wagonów Uwagi
Herbrand B3/H0 1 Wagon konny z 1880 roku,kilkakrotnie przebudowywany
Konstal N 2 Zmodernizowany według wzoru typowego dla MPK Poznań obowiązujący w latach 70 i 80 XX wieku
Konstal N 1 Numer boczny #2024,użytkowany wcześniej jako gospodarczy
Konstal 102N 1 Odrestaurowany tramwaj od 2005 r.kursuje na linii turystycznej.Ze względu na swój wygląd zwany potocznie kanciakiem
Konstal 102Na 1 Typ tramwaju produkowany w latach 1970–1973.Wagon o numerze #71 został gruntownie wyremontowany w 2008 roku.Od tamtej pory kursował po regularnych liniach,głównie po trasach linii 3 i 4.Jednakże 10 grudnia 2013 roku(z powodu wieku)wagon został przekwalifikowany na tabor historyczny kończąc tym samym erę liniowego kursowania wozów typu 102Na w Polsce.Z powodu swojego kształtu nazywany bywa potocznie parówą
Konstal 105N 2 Produkowany w latach 1973–1979. Obecnie po Poznaniu jeździ jeden dwuczłonowy, odrestaurowany skład tego tramwaju. Z powodu swojego wyglądu nazywane czasami potocznie akwarium.30 czerwca 2014 roku,skład odbył swój ostatni kurs liniowy(linia nr 8).Z dniem 1 lipca 2014 został on przekwalifikowany na tabor historyczny(zabytkowy)
Düwag GT6 1 Wagony tego typu sprowadzono do Poznania w latach 1996–2000.Ze względu na kraj pochodzenia nazywane potocznie były helmutami.Ostatni egzemplarz(#615)obsługiwał linię numer 3.W dniu 24.12.2013 roku został przekwalifikowany na wóz historyczny
Carl Weyer typ WD 1 Jest to wagon doczepny.Numer boczny #305,wyprodukowany w 1905 r.Odbudowany przez Modertrans w 2015 roku
Beijnes 3G 1 Numer boczny #805,wyprodukowany w 1961 roku,sprowadzony do Poznania w 2003 roku,wycofany z eksploatacji w czerwcu 2011 roku,m.in.ze względu na wiek,czy bardzo wąskie drzwi utrudniające wymianę pasażerów.Ze względu na kraj pochodzenia często nazywane Holendrami(tak jak i wersje 1G i 2G jeżdżące po Poznaniu w latach 1991-2003)
Oczekujące renowacji:
Nazwa Liczba wagonów Uwagi
Wismar S2D 1 Numer boczny #423,wagon wyprodukowany w 1930 r.
Fuchs KSW 1 Numer boczny #158,użytkowany wcześniej jako gospodarczy.
Bergische Stahlindustrie I typ 1 Planowana całkowita odbudowa na bazie zachowanego podwozia
Wycofany z eksploatacji
Nazwa Uwagi
Konstal/HCP 105N/2(115N)Prototypowy wagon o numerze #400.W 2008 r.odstawiony z powodu zbyt częstych awarii.Skreślony z inwentarza w kwietniu 2010 r.Zezłomowany w sierpniu 2011 r.
Konstal 13N Wagon o numerze #115 pozyskany przez Klub Miłośników Pojazdów Szynowych poprzez wymianę z warszawskim Klubem Miłośników Komunikacji Miejskiej za wagon Konstal 102Na #42 w 1998 roku z przeznaczeniem na historyczny.Zachował malowanie warszawskie,używany do roku 2008,kiedy to został odstawiony ze względu na zły stan techniczny.W 2011 r.przekazany Szkole Aspirantów PSP,gdzie służy celom treningowym
HCP Puma Prototypowy wagon o numerze #450 wydzierżawiony od HCP jeździł po poznańskich torowiskach do 2011 roku.Wycofany z eksploatacji z powodu awarii
Düwag GT8S Wypożyczone w 2011 roku z Krakowa tramwaje o numerach numerach #3059 i #3065,oraz zakupiona przez Kraków,ale sprowadzona do Poznania bezpośrednio z Düsseldorfu partia wagonów o numerach #3045,#3046,#3048,#3052,#3053 i #3055.Tramwaje wypożyczono z powodu zbyt małej ilości składów dwukierunkowych koniecznych do obsługi linii wahadłowych podczas budowy trasy na Franowo.Ostatnie wagony zwrócono do Krakowa w sierpniu 2012 roku
Techniczny
Nazwa Uwagi
Düwag GT6 Wagony silnikowe gospodarcze nr #2603,#2608,#2616 i #2617
Konstal 4N1 Wagon silnikowy gospodarczy nr #2020
Konstal 4N Wagony silnikowe gospodarcze nr #2022 i #2025
Konstal N Wagon silnikowy gospodarczy nr #2031
Konstal N Wagon silnikowy manewrowy dwustronny nr #2050(w barwach Modertrans)
Konstal 4N1 Pług wirnikowy nr #2034
Konstal N Pług wirnikowy #2037
Konstal 4N1 Wagony silnikowe wieżowe nr #2041 i #2042
CSW-44 Wagon silnikowy do robót torowych nr #2038
WMS-01L Wagon spalinowy,wieżowy nr #2043
PWMS-01L Wagon spalinowy z podnośnikiem koszowym nr #2094
GD Doczepna szlifierka do szyn nr #2070
PCSW-40 Doczepna platforma do robót torowych nr #2071
FD59/2WS Wagon doczepny do przewozu tłucznia nr #2072(ex PKP)
warsztat własny Wagon akumulatorowy manewrowy na wózku Konstal 102N(bez numeru)
Koltech WM-02 Wagon akumulatorowy manewrowy(bez numeru)
Konstal ND Wagony doczepne z agregatem prądotwórczym o nr #2067 i #2093
Konstal ND Doczepne kryte skrzynie na piasek o nr #2051 i #2052
Konstal ND Wagony doczepne,skrzyniowe o nr #2066 i #2073
Konstal ND Wagony doczepne towarowe odkryte o nr #2064 i #2075
Konstal 105Na Skład do nauki jazdy nr #340+#341
Star 200 Samochody ciężarowe,dźwigi wieżowe nr #2220 i #2210
MAN TGM 18.240 Samochód ciężarowy z koszem typu Montraks 6PS nr #2200
MAN LE 18.220 Żuraw samochodowy typu TRAM 123 nr #2199
Unistar-K Samochód ciężarowy ratunkowy drogowo-torowy nr #2150
Iveco EuroCargo Tector Samochód ciężarowy drogowo-torowy,czyszczarka do torowisk nr #2267
Peugeot Boxer Pogotowie zwrotnic nr #2053
Zajezdnie tramwajowe
Zlikwidowane

• Zajezdnia przy ul.Gajowej na Jeżycach.Zajezdnia została oddana do użytku w roku 1880.W dniu 28 grudnia 2010 r.zajezdnia zakończyła swoje funkcjonowanie
• Z powodu braku miejsc postojowych niektóre tramwaje z zajezdni na ul.Głogowskiej i Madalińskiego nocowały na torach odstawczych przy ulicy Budziszyńskiej.W związku z przebudową ulicy Grunwaldzkiej i oddaniem do użytku hali postojowej zajezdni na Franowie tory odstawcze przy ulicy Budziszyńskiej ostatecznie 4 listopada 2012 r.przestały być użytkowane przez MPK Poznań
• Do lat osiemdziesiątych XX w.tory odstawcze znajdowały się także w pasie rozdziału ul.Bolesława Krzywoustego(od Ronda Rataje do ul.Pleszewskiej)

Eksploatowane

• Zajezdnia przy ulicy Głogowskiej.Tabor stacjonujący na zajezdni: 105N i pochodne(Moderus Alfa),Siemens Combino.Linie obsługiwane przez zajezdnię(stan na 1 października 2015 r.)1,5,6,8,9,10,14,15,16,17,19,20,27,30.Zajezdnia przy ulicy Głogowskiej jest drugą(po zajezdni Franowo)największą zajezdnią w Poznaniu.Wybudowana w roku 1907 przeszła modernizację w latach 1998–2000 w celu dostosowania jej do obsługi tramwajów niskopodłogowych
• Zajezdnia przy ulicy Madalińskiego na Wildzie(zamknięta 14.12.2014)Tabor stacjonujący na zajezdni:Beijnes 3G,Düwag GT6,Duwag GT8, Duwag GT8ZR.Zajezdnia przy ulicy Madalińskiego jest najmniejszą jaką posiada MPK Poznań.Wybudowana w latach 1947–1955.Obecnie przeznaczona na historyczną
• Zajezdnia przy ulicy Fortecznej na Starołęce.Tabor stacjonujący na zajezdni:Konstal 102Na,105N i pochodne(Moderus Alfa),Modertrans/Tatra RT6 MF06 AC,Moderus Beta MF 02 AC.Linie obsługiwane przez zajezdnię(stan na 1 października 2015 r.)1,4,5,7,8,11,12,13,15,16,17,18,27,30.Zajezdnię oddano do użytku w roku 1980
• Zajezdnia tramwajowa przy ulicy Szwajcarskiej(Franowo).Tabor stacjonujący na zajezdni:Düwag GT8,Düwag GT8ZR,Solaris Tramino
• Linie obsługiwane przez zajezdnię(stan na 1 października 2015 r.)3,4,5,6,8,9,10,11,12,14,15,16,18,27

Obecnie zajezdnia jest jeszcze w budowie, jednak na początku października 2012 r.oddano do użytku halę postojową na 100 tramwajów.W pierwszej kolejności skierowano tam wagony z wydziału S2,które do tej pory nocowały na pętlach Wilczak i Dębiec.Od 5 listopada 2012 r.stacjonują tutaj również wagony z wydziału S1,które do tej pory nocowały na torach odstawczych przy ulicy Budziszyńskiej.Zajezdnia została oficjalnie otwarta 11 maja 2014.
Linie tramwajowe
Wykaz linii
Numer linii Pętla początkowa Pętla końcowa Długość linii Średni czas przejazdu Liczba przystanków Tramwaje kursujące Rodzaj linii Uwagi
0 Plac Wielkopolski Plac Wielkopolski Konstal N Linia turystyczna Linia kursuje od początku maja do końca października tylko w weekendy
1 Junikowo Franowo 14,76 km 44 min 29/30 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Tatra RT6N1,Linia zwykła
2 Linia zwykła Linia zawieszona z powodu remontu pętli Ogrody
3 Wilczak Górczyn b.d.25 min 15 Düwag GT8 Linia zwykła Kursuje tylko w dni robocze od 1 września do 30 czerwca
4 Połabska Starołęka b.d.40 min 28 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Düwag GT8,Moderus Beta Linia zwykła
5 Górczyn Stomil 26,6 km 42 min 27 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Solaris Tramino Linia zwykła Zmiana trasy z powodu remontu Mostu Uniwersyteckiego
6 Budziszyńska Miłostowo b.d.46/47 min 31/33 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Solaris Tramino Linia zwykła W soboty,niedziele i święta do pętli Junikowo
7 Linia zwykła Linia zawieszona z powodu remontu pętli Ogrody
8 Górczyn Miłostowo b.d. 32 min 23 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Siemens Combino Linia zwykła
9 Piątkowska Dębiec 21,8 km 39 min 27 Düwag GT8,Siemens Combino Linia zwykła
10 Połabska Dębiec b.d.29 min 19 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Düwag GT8,Solaris Tramino Linia zwykła
11 Piątkowska Starołęka b.d.38 min 26 Düwag GT8,Moderus Beta,Linia zwykła
12 Osiedle Jana III Sobieskiego Starołęka b.d.37/38 min 23/24 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Solaris Tramino Linia zwykła
13 Junikowo Starołęka b.d.43/46 min 29/30 Konstal 105Na,Tatra RT6N1 Linia zwykła Zmiana trasy z powodu remontu Mostu Uniwersyteckiego
14 Osiedle Jana III Sobieskiego Górczyn b.d.25 min 14 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Siemens Combino,Solaris Tramino Linia zwykła
15 Osiedle Jana III Sobieskiego Budziszyńska b.d.38 min 23/25 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Moderus Beta,Solaris Tramino Linia zwykła
16 Osiedle Jana III Sobieskiego Franowo 27,6 km 34 min 22 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Solaris Tramino Linia zwykła
17 Rynek Jeżycki Starołęka 21 km 44/46 min 27/28 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Moderus Beta Linia zwykła Trakt Królewsko-Cesarski Skrócona trasa do Rynku Jeżyckiego z powodu remontu pętli Ogrody
18 Franowo Rynek Jeżycki 19,8 km 36 min 23/24 Konstal 105Na,Moderus Alfa,Siemens Combino Linia zwykła Skrócona trasa do Rynku Jeżyckiego z powodu remontu pętli Ogrody
19 Osiedle Jana III Sobieskiego Dworzec Zachodni 8,1 km 13 min 8 Konstal 105Na Linia zwykła(szczytowa)Kursuje od poniedziałku do piątku,w godzinach 6:30–9:00,oraz w niedziele,w godzinach 16:30–21:00 Linia zawieszona od 15 lutego
20 Osiedle Jana III Sobieskiego Rondo Rataje b.d.Konstal 105Na Linia zwykła(szczytowa)Kursuje od poniedziałku do piątku,w godzinach 6:30–9:00 oraz 14:00–18:00
27 Linia Dębiec Zawady b.d.Linia tymczasowa Istnieje na czas trwania remontu ul.Dąbrowskiego i pętli Ogrody
201 Osiedle Jana III Sobieskiego Osiedle Jana III Sobieskiego b.d.27/34 min 17/26 Düwag GT8,Solaris Tramino Linia nocna Nie kursuje w nocy z poniedziałku na wtorek
Remonty i zamknięcia
Podczas remontów i zamknięć występuje konieczność reorganizacji siatki połączeń.
W Poznaniu stosowane są następujące praktyki:Czasowa zmiana trasy sygnalizowana po przez tablice elektroniczne nazwa końcówki naprzemiennie z napisem„Trasa zmieniona”;Zawieszenie linii;Uruchomienie linii wahadłowych 2X(gdzie X oznacza liczbę,np.21)obsługiwanych taborem dwukierunkowym(Düwag GT8ZR lub Konstal 105NaDK);Linie autobusowe„za tramwaj”TX(gdzie X oznacza liczbę,np.T1).Kursują one od miejsca zamknięcia do najbliższego węzła przesiadkowego
Spis pętli tramwajowych
Używane liniowo
Nazwa pętli/miejsce Numery linii Położenie geograficzne Uwagi
Budziszyńska 6,15 52°23′17,88″N 16°50′51,35″E
Dębiec 2,9,10 52°22′21,91″N 16°54′12,39″E
Górczyn 3,5,8,14 52°22′52,22″N 16°52′49,69″E
Junikowo 1,(6),13,(15)52°23′00,21″N 16°50′02,13″E linia 6 tylko w dni wolne,linia 15 tylko w godzinach szczytu
Miłostowo 6,8 52°24′35,85″N 17°00′10,31″E
Piątkowska 9,11 52°26′30,08″N 16°54′40,92″E
Ogrody 52°25′00,40″N 16°52′59,73″E Obecnie z powodu remontu pętla nie jest używana
Połabska 4,10 52°26′05,73″N 16°55′54,06″E Poprzednie nazwy:Serbska
Os.Jana III Sobieskiego 12,14,15,16,19,20,201 52°27′51,00″N 16°55′01,84″E Północna pętla PST
Starołęka 4,11,12,13,17 52°22′05,84″N 16°55′55,16″E Poprzednie nazwy:Starołęka Dworzec
Stomil 5 52°22′34,94″N 16°56′25,67″E Poprzednie nazwy:Starołęka-Stomil,Pstrowskiego
Wilczak 3 52°25′38,48″N 16°56′46,36″E
Zawady 7 52°24′48,24″N 16°57′28,55″E
Franowo 1,16,18 52°22′54″N 17°00′03″E
Dworzec Zachodni 19 52°23′58,19″N 16°54′31,72″E Południowa pętla PST
Pętle uliczne używane liniowo
Nazwa pętli/miejsce Położenie geograficzne Uwagi
Gwarna 52°24′27,89″N 16°55′16,41″E Obecnie z powodu remontu Ronda Kaponiera żadna linia nie używa tej pętli;dawniej Lampego
Rondo Kaponiera 52°24′30,46″N 16°54′45,33″E Obecnie z powodu remontu Ronda Kaponiera żadna linia nie używa tej pętli
al.Marcinkowskiego 52°24′26,06″N 16°55′43,85″E
Pętle używane okazjonalnie

• Madalińskiego/Pamiątkowa
• Towarowa(uliczna)
• Plac Wielkopolski
• Rynek Wildecki(uliczna)

Pętle(końcówki)nieistniejące

• Bolkowicka zastąpiona przez pętlę Budziszyńska
• Droga Dębińska(przystanek Łęgi Dębińskie)nieistniejąca mijanka końcowa i tory odstawcze w okolicy kąpieliska warciańskiego,w 1959 r.likwidacja przewozów pasażerskich,w 1974 r.likwidacja torowiska
• Dworzec Główny PKP
• Ostrów Tumski(mijanka)zachowany krótki odcinek torów
• Garbary/Północna
• Garbary/Woźna
• Polna(na Jeżycach)
• Rondo Rataje(od 1952 r.mijanka końcowa dla pierwszej linii przeprowadzonej na prawy brzeg Warty,na przełomie lat 70 i 80 wykorzystywana jako tory odstawcze„zajezdnia nocna”)zlikwidowana w latach 90
• Sczanieckiej/Bogusławskiego na Łazarzu zachowany trójkąt do zawracania,odcięty od reszty sieci tramwajowej w roku 1973
• Os.Warszawskie zlikwidowana po przedłużeniu trasy do Miłostowa
• Plac Spiski zlikwidowana po przedłużeniu trasy do ul.Wołyńskiej w 1924 r.
• Małopolska/Wołyńska zlikwidowana po przedłużeniu trasy do Bonina,zachowana poczekalnia tramwajowa
• Winiary(przy kościele św.Stanisława Kostki)zlikwidowana po przedłużeniu trasy do ul.Obornickiej(dzisiejszej Piątkowskiej)
• Golęcin(przy CSWLąd)

Torowiska nieużywane

• łuk z Górnej Wildy w zachodnią część Królowej Jadwigi
• łuk z Wierzbięcic we wschodnią część Królowej Jadwigi
• łuk z Kraszewskiego we wschodnią część Dąbrowskiego
• łuki na Kaponierze ze Zwierzynieckiej w Roosevelta
• łuk na Rondzie Starołęka ze Starołęckiej w Hetmańską na wschód
• łuki na Rondzie Nowaka-Jeziorańskiego z Przybyszewskiego na zachód w Grunwaldzką i z Reymonta w Grunwaldzką na wschód
• łuki z zachodniej części Hetmańskiej na północ i południe w Głogowską oraz ze wschodniej części Hetmańskiej w południową część Głogowskiej
• łuk z północnej części ul.28 czerwca 1956 r.we wschodnią część ul.Hetmańskiej oraz z południowej części ul.28 czerwca 1956 r.w zachodnią część ul.Hetmańskiej
• łuk z Kórnickiej w północną część Jana Pawła II
• tory ze Zwierzynieckiej do zajezdni przy Gajowej,używane w okresie wakacyjnym jako pętla dla zabytkowej linii tramwajowej„0”
• łącznik z Gwarnej w Mielżyńskiego
• ślepy tor na pętli na Miłostowie
• łączniki na trasie PST
• tory na całej długości ulicy Towarowej

Torowiska nieużywane odcięte od sieci,bez trakcji
W nawiasach podano daty likwidacji torowisk.

• ul.Św.Marcin zachowany odcinek od ul.Ratajczaka do al.Marcinkowskiego;ruch odbywa się torem północnym,którym pierwotnie tramwaje jeździły w drugą stronę
• ul.Dziekańska(katedra)
• ul.Sczanieckiej i Bogusławskiego(zlikwidowane w 1935 r.ponownie włączone w 1965 r.zlikwidowane w 1973 r.)
• ul.Dworcowa,pod asfaltem(1970 r.)
• ul.Zielona(fragment)
• torowisko na terenie byłej zajezdni Gajowa
• tory odstawcze przy pętli Budziszyńska
• mijanka końcowa na ulicy Krzywoustego przy Rondzie Rataje(zachowana pod ziemią)

Torowiska zlikwidowane
W nawiasach podano daty likwidacji torowisk.

• przejazd przez Rondo Rataje na wprost z ul.Królowej Jadwigi do ul.B.Krzywoustego
• ul.Garbary(1977 r.)
• ul.Zielona(1977 r.)
• ul.Chwaliszewo(trasa zniszczona w czasie wojny)
• plac Bernardyński
• Stary Rynek
• ul.Paderewskiego(1955 r.)
• ul.Wroniecka(trasa zniszczona w czasie wojny)
• ul.Wielka(trasa zniszczona w czasie wojny)
• ul.Wodna(trasa zniszczona w czasie wojny)
• ul.Wrocławska
• ul.Półwiejska(1970 r.)
• Droga Dębińska(1974 r.)
• ul.Polna(1963 r.)
• ul.Wojska Polskiego(1974 r.)

Skrzyżowania z torami kolejowymi
Miejsce Stan Położenie geograficzne
Trasa Kórnicka Zlikwidowane w pierwszej połowie lat 90 XX wieku 52°23′33″N 16°58′14″E
ul.Warszawska Zlikwidowane 52°24′32″N 16°57′47″E
ul.Starołęcka Zlikwidowane 52°22′25″N 16°56′14″E
ul.Głogowska Zlikwidowane 28 lipca 2012,w trakcie budowy przedłużenia trasy PST 52°24′03″N 16°54′26″E
Zajezdnia przy ul.Fortecznej Istnieje,obecnie nie jest użytkowane 52°22′02″N 16°56′01″E
Planowana rozbudowa
W Poznaniu planuje się znaczną rozbudowę sieci torowisk,choć część propozycji nie wyszła jeszcze z fazy koncepcji:

• przedłużenie trasy tramwajowej z pętli„Ogrody”na ul.Dąbrowskiego do ul.Polskiej i budowa nowego dworca autobusowo-tramwajowego„Aleja Polska”(ulicą Nowina)
• przedłużenie trasy tramwajowej z pętli„Zawady”przez ul.Zawady i Główną do stacji kolejowej Poznań Wschód
• przedłużenie trasy tramwajowej z pętli„Dębiec”przez ul.28 Czerwca 1956 r.do projektowanej pętli„Os.Dębina”
• przedłużenie trasy tramwajowej z pętli„Górczyn”przez ul.Głogowską na Fabianowo
• budowa trasy przez ul.Ratajczaka,pl.Cyryla Ratajskiego,ul.Solną i ul.Nowowiejskiego z dworcem autobusowo-tramwajowym„Grudzieniec”przy skrzyżowaniu ul.Pułaskiego z al.Wielkopolską
• budowa trasy do os.Kopernika w ciągu ulic Arciszewskiego i Pogodnej oraz trasy w ciągu Szpitalnej i Grochowskiej
• budowa trasy od ronda Żegrze do ul.Falistej na Starołęce(w sierpniu 2015 r.miasto ogłosiło,że linia ma powstać do 2019 r.)
• budowa trasy tramwajowej wzdłuż ul.Garbary,Szelągowskiej i Naramowickiej na Naramowice z połączeniem z istniejącą już trasą przy ul.Wilczak

Tramwaje w Legnicy

System komunikacji tramwajowej działający w Legnicy w latach 1882–1968.W 1878 r. i ponownie w 1881 r.odrzucono w Legnicy plany wprowadzenia tramwaju parowego a w 1896 r.gazowego.Od 1888 r.(lub 1882 r.)kursował po linii okrężnej łączącej dwiema różnymi drogami dworzec i Rynek tramwaj konny.Ostatecznie 22 czerwca 1896 udzielono firmie Felix Singer&Co.z Berlina,która posiadała już wówczas sieć tramwaju w Bambergu,koncesji na budowę wąskotorowego(1000 mm)tramwaju elektrycznego.Pierwszą linię tramwajową w liczącej wówczas 50000 mieszkańców Legnicy otwarto 21 stycznia 1898 po dokonanym 18 stycznia odbiorze technicznym.
Początkowo zbudowano cztery trasy:

• okrężną,z dworca kolejowego przez pl.Wilsona(Breslauer Platz),ul.Witelona i Skarbka(Gartenstr.),Rynek(Ring),Złotoryjską(Goldberger Str.)Hutników(Grenadierstr.)Chojnowską(Haynauer Str.)Rynek,Grodzką(Burgstr.) i Nową(Glogauer Str.)do dworca
• z placu Słowiańskiego(Friedrichplatz),Mickiewicza(Luisenstr.)Łukasińskiego(Schützenstr.) i Jaworzyńską(Jauerstr.)do gospody"Dornbusch"
• z placu Wilsona(Breslauer Platz)przez Wrocławską(Breslauer Str.)do cmentarza komunalnego(naprzeciw którego wzniesiono zajezdnię)
• z Rynku przez ulice św.Jana(Johannisstr.)Partyzantów(Kohlmarkt),Rycerską(Ritterstr.) i Ściegiennego(Hedwigstr.)do ul.Skłodowskiej-Curie(Lübenerstr.)

Cała sieć liczyła 8,5 km toru,tabor składał się z 18 wagonów motorowych i 5 doczepnych.Początkowo linia okrężna kursowała do 7,5 minuty,zaś pozostałe o 10 minut.Przedsiębiorstwo tramwajowe notowało jednak duże straty w związku z długoletnim zastojem liczby mieszkańców(odpływ siły roboczej do Wrocławia i Berlina).W związku z tym 31 stycznia 1900 zawieszono ruch na krótkiej linii do ul.Ściegiennego i nie uruchomiono jej już ponownie.W marcu 1901 r.ruch wstrzymano na całej sieci na pięć dni.W 1903 r.tendencja się zmieniła i tramwaj zaczął być dochodowy.W 1911 r.zastąpiono w wagonach odbierak pałąkowy przez odbierak typu lira,a w latach 30 przez pantografowy.9 maja 1913 przedłużono linię na południe z Dornbusch do gospody Tivoli w okolicy ul.Wielogórskiej w Przybkowie(Prinkendorf),zaś 29 sierpnia tegoż roku linię w kierunku cmentarza do gospody Musentempel w przedmieściu Piekary Wielkie(Groß-Beckern).W latach 1923–1924 kursowanie tramwajów ponownie zawieszono.W końcu lat 20 zamknięto ruch w ul.Hutników,a w 1937 r.przedłużono linię w ul.Złotoryjskiej do pl.Łużyckiego(Logauplatz).W 1940 r.wprowadzono numerację linii.
Odtąd kursowały trzy linie:
1 dworzec pl.Słowiański Złotoryjska pl.Łużycki
2 Piekary Wielkie pl.Wilsona dworzec Grodzka Chojnowska
3 dworzec pl.Słowiański Dornbusch Tivoli
Po zdobyciu miasta przez Armię Radziecką w 1945 r. i przejęciu przez Polskę nie uruchomiono początkowo linii z dworca przez Grodzką i Chojnowską,a także, ze względu na zniszczony most,końcowego odcinka linii do Tivoli.W latach 1961–1963 remontowano zdekapitalizowaną zajezdnię i tymczasowo zastępowały ją tory odstawcze i baraki koło dworca kolejowego.W 1952 r.zbudowano przedłużenie linii z pl.Łużyckiego przez Lasek Złotoryjski w kierunku Huty,w początku lat 60 ponownie ją wydłużono, a w 1961 r.w okolicy dworca pętlę przez ul.Skarbową i Parkową do pl.Wilsona.13 lipca 1968 o godz.13:00 z zajezdni przy ul.Wrocławskiej wyruszył specjalny,ostatni tramwaj,którego przejazd po całej sieci stanowił uroczystość pożegnalną legnickiej sieci tramwajowej.Do dzisiaj zachował się fragment torowiska tramwajowego o długości ok.400 metrów na ulicy Wrocławskiej.

Twierdza Malbork

Niem.Festung Marienburg twierdza w rejonie Malborka,usytuowana w łuku Nogatu,około 4 kilometrów od przeprawy przez rzekę.Została wzniesiona przez Prusy w latach 1899-1903 i rozbudowana po wybuchu I wojny światowej.Strategiczne zadania wojenne twierdzy w Malborku zostały sformułowane w 1904 roku przez sztabowców niemieckich następująco:"Strzec mostów w Malborku i Tczewie,umożliwić wycofującej się armii przekroczenie Nogatu i Wisły i trzymać dla nacierającej ponownie z linii Wisły armii prawy brzeg Nogatu".
Historia
Decyzję o budowie kompleksu fortyfikacji w Malborku,broniących ważnej przeprawy na linii kolejowej Berlin-Królewiec,podjęto 14 stycznia 1898 roku.W latach 1899-1902 projektowaniem i budową nowej twierdzy kierowała Fortyfikacja Gdańsk(urząd pruski odpowiedzialny za budowę umocnień w rejonie Gdańska),w latach 1902-1903 Fortyfikacja Grudziądz.W 1903 roku,w chwili ukończenia budowy zasadniczego trzonu kompleksu obronnego, utworzono odrębną Fortyfikację Malbork.Główną część pierścienia umocnień tworzyło dziesięć niewielkich fortów;każdy z nich składał się z betonowego schronu dla 80-160 żołnierzy(1-2 plutonów piechoty),otoczonego niskim wałem i fosą z zasiekami z drutu kolczastego(w ówczesnej niemieckiej terminologii wojskowej były to tzw.punkty oporu piechoty,Infanterie-Stützpunkte).Oprócz fortów w skład twierdzy wchodziły baterie artyleryjskie złożone z betonowych schronów i ziemnych stanowisk dla armat kalibru 12 i 15 centymetrów;istniało ponadto sześć przewoźnych wieżyczek dla armat kalibru 5 centymetrów rozmieszczonych parami w kilku miejscach(Fort 4a,Fort 6 oraz punkt oporu"Piaski"przy drodze do Elbląga).Od strony wschodniej stanowiska artyleryjskie były osłaniane przez trzy dzieła piechoty.W trakcie budowy fortyfikacji wykorzystano w celach obronnych naturalne warunki terenowe;twierdzę osłaniał od wschodu pas mokradeł.Po wybuchu I wojny światowej,w latach 1914-1915,pierścień umocnień twierdzy Malbork został rozbudowany.Powstały wówczas nowe budowle o konstrukcji betonowej:cztery schrony dla piechoty,sześć tradytorów artyleryjskich,cztery schrony amunicyjne i dziewięć schronów dla artylerzystów.Twierdza Malbork stanowiła północny kraniec tzw.Linii Dolnej Wisły,w której skład wchodziły także twierdza Grudziądz,twierdza Toruń i twierdza Chełmno.

Goniec Łódzki

Gazeta codzienna wydawana w Łodzi w latach 1898-1906.Pierwszy numer„Gońca Łódzkiego"ukazał się 3 stycznia 1898, jako wydawca i redaktor figurował Henryk Łubieński.Gazetę drukowano w tłoczni Stanisława Dębskiego przy ul.Mikołajewskiej 25,gdzie mieściła się także redakcja i administracja.Pismo miało duży format gazetowy o objętości 4 stron i posiadało następujące działy i rubryki:„Z bliska i z daleka”,„Kronika łódzka”,„Z sąsiedztwa”,„Z nad Newy”,„Teatr i sztuka”,„Dziś i jutro”,„Goniec handlowy”,„Z sądu”,„Kronika sportowa”,„Z pism i książek”itp.Na pierwszej stronie zwykle drukowano większy artykuł lub felieton o treści aktualnej oraz odcinek utworu powieściowego,przy końcu trzeciej strony podawano zwięzłe informacje pod stałym tytułem„Telegramy”,ostatnią zaś stronę zajmowały ogłoszenia.

Władysław Broniewski

Władysław Kazimierz Broniewski herbu Lewart,„Orlik”(ur.17 grudnia 1897 w Płocku,zm.10 lutego 1962 w Warszawie)polski poeta,przedstawiciel liryki rewolucyjnej,tłumacz;żołnierz Legionów Polskich,uczestnik wojny polsko-bolszewickiej.
Życiorys
Władysław Broniewski wywodził się z rodziny inteligenckiej o szlacheckich korzeniach i żywej tradycji patriotycznej.Był synem Antoniego i Zofii z Lubowidzkich,miał dwie starsze siostry Zofię i Janinę.Uczył się w Gimnazjum Polskim w Płocku,gdzie był współzałożycielem półtajnej drużyny skautów,nawiązującej do tradycji Konstytucji 3 Maja i powstania styczniowego oraz współorganizatorem oddziału Związku Strzeleckiego.Uważał się za socjalistę.Cenił sobie osobistą niezależność.W 1915 roku,w wieku 17 lat,wstąpił do Legionów Polskich i przyjął pseudonim„Orlik”.Przydzielony do 4 Pułku Piechoty.Brał udział w bitwie pod Jastkowem koło Lublina,gdzie jego pułk poniósł bardzo ciężkie straty.W lipcu 1917 roku,po kryzysie przysięgowym,został internowany w Szczypiornie.Został tu jednym z przewodniczących sądów blokowych,które rozstrzygały sprawy sporne i potępiały wykroczenia.Zwolniony z obozu zdał maturę jako ekstern,po czym wstąpił na Uniwersytet Warszawski.Jednocześnie działał w konspiracji w Polskiej Organizacji Wojskowej.W szeregach 1 Pułku Piechoty Legionów,jako podporucznik,wziął też udział w wojnie polsko-bolszewickiej.W jej trakcie walczył m.in.podczas bitwy białostockiej.Za zasługi wojenne otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Wojskowego Virtuti Militari i czterokrotnie Krzyż Walecznych.W 1918 r.wziął udział w manifestacyjnym pochodzie do kwatery Piłsudskiego.W 1922 roku został zweryfikowany w stopniu kapitana i 1415 lokatą w korpusie oficerów rezerwowych piechoty.Posiadał przydział mobilizacyjny do 1 Pułku Piechoty Legionów w Wilnie.W 1934 roku,jako oficer pospolitego ruszenia pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Warszawa-Miasto III z przydziałem mobilizacyjnym do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr I.Był wówczas„przewidziany do użycia w czasie wojny”.Po odzyskaniu niepodległości niezadowolony z reform w powojennej Polsce stawał się coraz bardziej radykalny w swoich poglądach i w konsekwencji,po zamachu na Gabriela Narutowicza,zbliżył się do KPRP.Był sekretarzem redakcji Nowej Kultury.Był współpracownikiem Kultury Robotniczej,legalnego organu Komunistycznej Partii Robotniczej Polski.Współpracował z miesięcznikiem Dźwignia.Członek zespołu Miesięcznika Literackiego.Latem 1931 r.aresztowany podczas zebrania literatów związanych z KPP i osadzony wraz z Janem Hemplem i Aleksandrem Watem w areszcie miejskim w Warszawie.Aresztowanym pomocy udzielił Bolesław Wieniawa-Długoszowski,adiutant marszałka Piłsudskiego,ówczesny dowódca 2 Dywizji Kawalerii i szef garnizonu warszawskiego.W 1939 r.w obliczu zagrożenia najazdem niemieckim,Broniewski opublikował słynny wiersz"Bagnet na broń".We wrześniu 1939 r.zgłosił się do wojska na ochotnika.Przyjechał z Warszawy przez Lublin i Lwów do Tarnopola.12 września został przydzielony do Ośrodka Zapasowego 28 Dywizji Piechoty w Zbarażu.Zanim jednak miał okazję stanąć do walki,nastąpiła agresja ZSRR na Polskę.Broniewski był świadkiem wkroczenia Armii Czerwonej do Lwowa we wrześniu 1939 r.Nie mógł pogodzić się z tym,że Związek Radziecki napadł na Polskę,czemu dawał wyraz w swojej późniejszej twórczości więziennej,spisanej po wrześniu 1941 r.W grudniu 1939 r.Broniewski sprowadził do Lwowa Marię Zarębińską,z którą od 1938 r.był w nieformalnym związku i jej córkę Majkę.Na terenach okupowanych przez ZSRR znalazły się także pierwsza żona Broniewskiego,Janina Broniewska i ich córka Joanna(„Anka”,ur.24 listopada 1929 r.)Sowieci rozpoczęli tymczasem politykę pozyskiwania polskich intelektualistów.Wielu literatów,zwłaszcza o poglądach lewicowych(Jerzy Borejsza,Wiktor Grosz,Mieczysław Jastrun,Jan Kott,Stanisław Jerzy Lec,Leon Pasternak,Tadeusz Peiper,Julian Przyboś,Jerzy Putrament,Julian Stryjkowski,Lucjan Szenwald,Aleksander Wat,Adam Ważyk,ale też Tadeusz Boy-Żeleński),oczekując wojny niemiecko-radzieckiej i obawiając się represji policyjnych,zaczęło pod wpływem Wandy Wasilewskiej współpracować z władzą sowiecką,która rozpoczęła wydawanie polskojęzycznego„Czerwonego Sztandaru”publikował on również(do aresztowania poety w styczniu 1940 r.)przedwojenne wiersze Broniewskiego.Dnia 19 listopada 1939 roku w„Czerwonym Sztandarze”opublikowano oświadczenie pisarzy polskich odnoszące się z aprobatą do przyłączenia Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej.Broniewski nie podpisał oświadczenia,jednak bez jego wiedzy ktoś inny podpisał za niego.Broniewski nie identyfikował się z linią programową tego czasopisma,próbował jednak wykorzystać je do przypomnienia„sprawy polskiej”,nieobecnej w polityce sowieckiej.Broniewski sądził,że przebywając na terenach zajętych przez Sowietów będzie mógł bez przeszkód publikować swoje wiersze.Cenzura sowiecka nie dopuściła jednak do wydawania jego utworów o treści patriotycznej.Dał do druku między innymi słynny wiersz Żołnierz polski,wiersz ten oczywiście nie został opublikowany.Wszystkie publikowane w prasie lwowskiej utwory literackie musiały być bowiem zaakceptowane przez sowieckiego cenzora.24 stycznia 1940 Władysław Broniewski został wraz z Aleksandrem Watem i innymi literatami aresztowany przez NKWD we lwowskiej restauracji Ognisko Inteligencji w zorganizowanej przez NKWD prowokacji.27 stycznia,trzy dni po aresztowaniu,w Czerwonym Sztandarze ukazał się tekst spreparowany przez NKWD,podpisany przez Witolda Kolskiego pod tytułem Zgnieść gadzinę nacjonalistyczną,w którym autor szkalował w stylu stalinowskim aresztowanych literatów i uzasadniał ich aresztowanie motywami kryminalnymi.Aresztowani zostali przewiezieni do aresztu śledczego na Zamarstynowie(Broniewski poświęcił temu później wiersz porównywalny do słynnej Rozmowy z Janem).W zgodnych relacjach współwięźniów trzymał się bardzo dzielnie i kategorycznie odmówił współpracy z NKWD.Po czterech miesiącach,w maju 1940 r. Broniewski został przetransportowany do więzienia śledczego NKWD na Łubiance,gdzie spędził trzynaście miesięcy.Po wybuchu wojny niemiecko-rosyjskiej wywieziono go do Saratowa,a następnie do Ałma-Aty,gdzie 7 sierpnia 1941 r.został wypuszczony z więzienia po amnestii wynikającej z układu Sikorski-Majski.Po wyjściu z więzienia,wstąpił do armii polskiej formowanej w ZSRR pod dowództwem gen.Władysława Andersa.Pracował w ambasadzie polskiej w Kujbyszewie.W 1942 roku ewakuował się wraz z oddziałami polskimi do Iranu,później wraz z 2 Korpusem Polskim poprzez Irak trafił do Palestyny.Do kraju wrócił po długich wahaniach(związanych z więzieniem sowieckim i opublikowanymi w Palestynie antysowieckimi wierszami)w 1945 roku.W okresie powojennym początkowo tworzył poezję polityczno-propagandową,później utwory refleksyjne o motywach osobistych.W czasach stalinizmu był poetą głęboko zaangażowanym w budowę nowej rzeczywistości,co często interpretowane jest jako postawa jednoznacznie prokomunistyczna.Odmówił jednak napisania słów nowego hymnu polskiego,z czego propozycją zwrócił się do niego Bolesław Bierut.Wręczył mu podobno tylko kartkę z napisem Jeszcze Polska nie zginęła.W 1949 r.prezydent Bolesław Bierut nadał mu Order Sztandaru Pracy I klasy.W 1950 r.z okazji Narodowego Święta Odrodzenia Polski otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia.W 1951 r.otrzymał Nagrodę Państwową III stopnia.W 1955 r.otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia.1 września 1954 w wyniku zatrucia gazem tragicznie zmarła córka Władysława Broniewskiego,Joanna(Anka),której śmierć wywarła ogromny wpływ na poetę.Stworzył on wtedy cykl wierszy,porównywany z"Trenami"Jana Kochanowskiego.Poeta zmarł na raka krtani w Warszawie 10 lutego 1962.W latach 1964-1980 Władysław Broniewski był patronem Warszawskiego Pułku Obrony Terytorialnej w Ułężu,a w latach 1980-1990 16 Batalionu Piechoty Obrony Terytorialnej w Siedlcach.
Ordery i odznaczenia

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari(1921 r.)
• Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
• Order Budowniczych Polski Ludowej(1955 r.)
• Order Sztandaru Pracy I klasy(1949 r.)
• Krzyż Walecznych czterokrotnie

Twórczość
W 1925 roku wraz ze Stanisławem Standem i Witoldem Wandurskim opublikował Trzy salwy pierwszy polski manifest poetów proletariackich. ego poezja była silnie związana z własną biografią i przeżyciami,a także doświadczeniami narodu polskiego i działaczy ruchu robotniczego,miała wyraźne akcenty rewolucyjne i patriotyczne.W wierszach Broniewskiego można stwierdzić egzaltację i wzniosłość obok stylu mowy potocznej,wyczuwalny jest też wpływ polskiego romantyzmu łączony z nowatorstwem.Wśród jego utworów jest też liryka żołnierska.
Twórczość poetycka
Tomiki wierszy

• Wiatraki(1925 r.)
• Dymy nad miastem(1927 r.)
• Troska i pieśń(1932 r.)
• Krzyk ostateczny(1938 r.)
• Bagnet na broń(1943 r.)
• Drzewo rozpaczające(1945 r.)
• Nadzieja(1951 r.)
• Anka(1956 r.)

Poematy

• Komuna Paryska(1929 r.)
• Słowo o Stalinie(1949 r.)
• Mazowsze(1951 r.)
• Wisła(1953 r.)

Przekłady
Broniewski był także tłumaczem literatury rosyjskiej i niemieckiej,przetłumaczył m.in.:

• Fiodora Dostojewskiego("Skrzywdzeni i poniżeni","Białe noce")
• Aleksego Tołstoja("Droga przez mękę"dwie pierwsze części;trzecia wspólnie z Wacławem Rogowiczem)
• powieść"Martwe dusze Nikołaja Gogola"(1927 r.)
• Władimira Majakowskiego
• Siergieja Jesienina
• Bertolta Brechta

Władysław Broniewski w piosenkach
Twórczość Władysława Broniewskiego inspiruje twórców muzyki popularnej.
Do bardziej znanych piosenek napisanych do jego wierszy należą:

• "Bar„Pod Zdechłym Psem”",muz.Włodzimierz Korcz,śpiewa Michał Bajor
• "Kalambury",śpiewa Muniek Staszczyk z zespołem Pustki
• "Nocny gość",muz.Krzysztof„Grabaż”Grabowski,śpiewa Grabaż z zespołem Pidżama Porno
• "Poezja",muz.Wojciech Trzciński,śpiewa Stan Borys
• "Rimbaud",muz. i wykonanie Roman Kołakowski
• "Dzwon za poległych",z filmu„Jeden dzień z mistrzem”w wykonaniu zespołu Kombi,muz.Sławomir Łosowski

W 2006 nakładem Rockers Publishing ukazała się kompilacja zatytułowana Broniewski,na której znajdują się utwory współczesnych artystów z tekstami poety.

Filharmonia Pomorska im.Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy

Państwowa Filharmonia Pomorska im.I.J.Paderewskiego filharmonia w Bydgoszczy,istniejąca w obecnej siedzibie od 16 listopada 1953 roku.Pełni funkcję muzycznego centrum Bydgoszczy,a także galerii sztuki i ośrodka inspiracji naukowych.
Lokalizacja
Siedziba Filharmonii Pomorskiej znajduje się we wschodniej części Śródmieścia Bydgoszczy,w centrum tzw.dzielnicy muzycznej,w otoczeniu parku im.Jana Kochanowskiego,szkół muzycznych i plenerowej galerii rzeźb kompozytorów i wirtuozów muzyki poważnej.
Charakterystyka
Filharmonia Pomorska to instytucja kulturalna,której organami wiodącymi są Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Samorząd Województwa Kujawsko-Pomorskiego.Realizowana działalność artystyczna to koncerty symfoniczne,kameralne oraz recitale wybitnych wirtuozów z całego świata.Na scenie organizowane są także koncerty solistów,zaproszonych zespołów filharmoników z Polski i zagranicy,różnorodne koncerty jubileuszowe i okolicznościowe oraz sympozja i kongresy organizowane przez uniwersytety,firmy i banki.Repertuar obejmuje muzykę wszystkich epok,począwszy od dawnej po prawykonania dzieł współczesnych.W słynnej z akustyki sali koncertowej Filharmonii Pomorskiej odbywają się również nagrania muzyki poważnej i współczesnej utrwalane na płytach kompaktowych.
Dyrektorzy

• 1953-1991 Andrzej Szwalbe
• od 1991 r.Eleonora Harendarska

Jedną z ważniejszych osób w historii Filharmonii Pomorskiej był wieloletni dyrektor Andrzej Szwalbe,dzięki któremu Filharmonia powstała i stała się uznaną sceną w Europie.
Statystyki
W 2010 r.Filharmonia Pomorska wystawiła we własnej sali 360 koncertów,które obejrzało 79,2 tys.widzów.
Historia
Miejska Orkiestra Symfoniczna
Początki Filharmonii Pomorskiej sięgają roku 1921,kiedy to w Toruniu powstało Pomorskie Towarzystwo Muzyczne oraz funkcjonujące od tegoż roku Konserwatorium Muzyczne(o uprawnieniach szkoły wyższej).Pod dyrekcją Piotra Perkowskiego jednego z najwybitniejszych polskich kompozytorów międzywojennych i kuratelą Alojzego Hermana 22 kwietnia 1936 roku powołano Orkiestrę Symfoniczną,a już w 1937 roku podjęto decyzję budowy nowego dla niej gmachu i wybrano na patrona niedawno zmarłego kompozytora Karola Szymanowskiego(który zresztą odwiedzał Pomorskie Towarzystwo Muzyczne).Wybuch II wojny światowej udaremnił jednak przystąpienie do rozpoczęcia budowy.W Bydgoszczy natomiast w 1922 r.zawiązano Towarzystwo Muzyczne,jedną z jego sekcji była sekcja orkiestralna pod kierownictwem Zygmunta Urbanyi.Jednakże mimo usilnych starań,w latach 20 nie doszło do powstania zespołu symfonicznego.W 1924 r.powołano natomiast Pomorskie Towarzystwo Filharmoniczne,złożone ze środowisk muzycznych Bydgoszczy,Grudziądza i Torunia.Na 1925 rok planowano utworzenie Orkiestry Pomorskiego Towarzystwa Filharmonicznego o charakterze symfonicznym i operowym,złożonej z zawodowych muzyków.Inicjatywa ta nie powiodła się z powodu odmowy przyznania subwencji państwowych.W tej sytuacji gusty melomanów bydgoskich zadowalała agenda koncertowa Towarzystwa Muzycznego,która do 1930 r.organizowała systematycznie występy z udziałem wybitnych polskich i zagranicznych artystów,koncerty miejscowych orkiestr wojskowych,Bydgoskiego Konserwatorium Muzycznego pod dyrekcją Wilhelma von Winterfelda,a także orkiestr z innych miast,jak np.orkiestry Teatru Wielkiego w Poznaniu.Postępująca mechanizacja muzyki(film dźwiękowy,radio)przyczyniła się do stopniowej likwidacji orkiestr i zespołów w kinach Bydgoszczy,co w konsekwencji wpłynęło na wzrost bezrobocia wśród muzyków.W styczniu 1936 r.dzięki społecznej inicjatywie muzyków,zawiązała się,na zasadzie dobrowolności bydgoska orkiestra symfoniczna.Batutę dyrygencką powierzono wówczas kapelmistrzowi Teatru Miejskiego Karolowi Kuleckiemu,a po kilku tygodniach dyrektorowi Bydgoskiego Konserwatorium Muzycznego Wilhelmowi von Winterfeldowi.Inauguracyjny koncert Miejskiej Orkiestry Symfonicznej odbył się w dniu 8 maja 1936 r.w sali„Strzelnicy”przy ul.Toruńskiej.Od następnego roku orkiestrą kierował profesor Miejskiego Konserwatorium Muzycznego w Bydgoszczy dyrygent Alfons Rezler,zapewniając jej podstawy organizacyjne i fachowe oraz zasilając zespół profesorami konserwatorium,zdolnymi uczniami oraz instrumentalistami orkiestr wojskowych.W 1938 roku mecenat nad orkiestrą objęło Bydgoskie Towarzystwo Muzyczne,a władze samorządowe miasta udzielały zespołowi wydatnej pomocy.II wojna światowa i lata okupacji zniszczyły dorobek zespołu.Alfons Rezler poległ w kampanii wrześniowej,wielu muzyków zginęło,inni rozproszyli się po świecie.
Pomorska Orkiestra Symfoniczna
Po II wojnie światowej dzieło rozpoczęte przez brata podjął skierowany tu z Lublina Arnold Rezler,który w lipcu 1945 r.zorganizował zespół,będący zalążkiem Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w Bydgoszczy.Jego skład w dużej części tworzyli członkowie zlikwidowanej właśnie(wraz z przeniesieniem władz województwa z Torunia do Bydgoszczy)Orkiestry Symfonicznej,odrodzonej w Toruniu po wojennej przerwie.Obchody 600-lecia nadania praw miejskich Bydgoszczy(1946 rok),stały się okazją do reaktywacji Miejskiej Orkiestry Symfonicznej.Jej trzon stanowili muzycy Orkiestry Symfonicznej Bydgoskiej Rozgłośni Polskiego Radia.Miejska Orkiestra Symfoniczna,pod dyrekcją Arnolda Rezlera,wystąpiła po raz pierwszy 7 maja 1946 roku,z okazji otwarcia Pomorskiego Domu Sztuki.Jeszcze w 1946 r.orkiestrze przyznano stałą subwencję,a patronat nad nią objęło Bydgoskie Towarzystwo Muzyczne.Stanowisko dyrektora administracyjnego objął prof.Jerzy Jasieński,a kierownictwo artystyczne pozostało w rękach Arnolda Rezlera.W tym czasie zespół przyjął nazwę Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej,gdyż stale rósł zasięg jego koncertowej działalności,obejmując całe województwo bydgoskie(Bydgoszcz,Toruń,Włocławek,Grudziądz,Inowrocław).W 1949 r.po rezygnacji ze stanowiska Arnolda Rezlera,odeszła wraz z nim do Orkiestry Radiowej część członków zespołu.Po uzupełnieniu składu orkiestra liczyła 51 muzyków,a jej kierownictwo sprawowali kolejno:Olgierd Straszyński,Edward Bury,Tadeusz Wilczak,Jerzy Procner i Roman Mackiewicz.Działalność orkiestry była oparta na długoletnich planach repertuarowych,umożliwiających realizację wielkich przedsięwzięć programowych.Koncerty zespołu aż do 1958 roku odbywały się w Bydgoszczy na przemian w Pomorskim Domu Sztuki oraz w Teatrze Ziemi Pomorskiej.W 1949 r.pojawiły się problemy finansowe z powodu nieregularnych dotacji Ministerstwa Kultury i Sztuki.W listopadzie 1950 roku entuzjasta muzyki,młody asystent UMK Andrzej Szwalbe zainicjował społeczny Komitet Przyjaciół Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej,który w krótkim czasie zrzeszał 2 tys.członków.Podjęto składki społeczne i interwencje u władz centralnych i wojewódzkich,dzięki którym trudności finansowe zostały pokonane.
Filharmonia Pomorska
Nowy rozdział w życiu muzycznym Bydgoszczy rozpoczął się we wrześniu 1951 roku w momencie powołania Andrzeja Szwalbe na stanowisko dyrektora Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej.Nowy szef wraz z Towarzystwem Muzycznym podjął starania o upaństwowienie orkiestry,co zostało uwieńczone powodzeniem w grudniu 1952 roku.Z dniem 1 stycznia 1953 r.Pomorską Orkiestrę Symfoniczną przekształcono w Państwową Filharmonię Pomorską w Bydgoszczy.Już w lutym 1953 r.podjęto starania o budowę nowego budynku siedziby filharmonii z obszerną salą koncertową.Dzięki zabiegom Społecznego Komitetu Budowy Filharmonii,uzyskano decyzję budowy gmachu FP w planach inwestycyjnych regionu,a także państwowych.26 czerwca 1954 dokonano uroczystego wmurowania kamienia węgielnego w fundamenty gmachu filharmonii przy ul.Libelta 16.Budowę zakończono jesienią 1958 roku.Nowy gmach był obszerny,posiadał dogodną lokalizację,a przede wszystkim posiadał salę koncertową o rzadko spotykanych warunkach akustycznych.16 listopada 1958 roku odbył się uroczysty koncert inaugurujący działalność w nowym budynku, kierowany przez Zbigniewa Chwedczuka.W następnych dniach zorganizowano okolicznościowy Festiwal Muzyczny,którego koncerty odbywały się w Bydgoszczy,Toruniu i Włocławku.W tym samym czasie Filharmonii nadano imię Ignacego Jana Paderewskiego,którego brat przyrodni Józef Paderewski od 1926 r.do śmierci mieszkał i pracował w Bydgoszczy.Następne lata,to okres wytężonej pracy całego zespołu nad ciągłym podnoszeniem poziomu artystycznego.W wykonywaniu dzieł wokalno-instrumentalnych brał udział,współpracujący z Filharmonią od 1949 roku,chór„Arion”.Dzięki dyrektorowi Andrzejowi Szwalbe,placówka przejawiała prężność organizacyjną.W 1961 roku odbyła się pierwsza impreza muzyczna o skali krajowej I Ogólnopolski Konkurs Pianistyczny im.I.J.Paderewskiego.Dyrekcja wystąpiła z inicjatywą organizowania każdego roku Festiwalu Muzyki Polskiej.Odbywała się też cykliczna impreza„Warszawska Jesień w Bydgoskiej Miniaturze”.Z każdym rokiem rosła ranga artystyczna i znaczenie filharmonii,nie tylko w kraju.Doskonała akustycznie sala koncertowa ściągała do Bydgoszczy najwybitniejszych artystów z różnych stron świata.Występowali w niej laureaci prestiżowych,światowych konkursów muzycznych m.in.Witold Małcużyński(1959 r.)Artur Rubinstein(1960 r.)Dawid i Igor Ojstrachowie(1961 r.)Louise Pariker,Peter Pearce(1961 r.)Benjamin Britten(1961 r.)Światosław Richter(1963 r.)Arthur Moreira Lima(1965 r.)Bernard Ringeissen(1965 r.)Ruggiero Ricci(1969 r.)Garrick Ohlsson(1973 r.)Rudolf Kerer(1975 r.)Grigorij Żyslin(1977 r.)Eugen Indjic,Vadim Brodski,Stanisław Bunin(1986 r.)Halina Czerny-Stefańska,Maurizio Pollini,Wanda Wiłkomirska,Teresa Żylis-Gara,Piotr Paleczny,Krystian Zimerman,Krzysztof Jakowicz,Konstanty Andrzej Kulka,Kaja Danczowska,Dorothy Ellison,George Byrd,Shlomo Mintz,Mischa Maisky,Kevin Kenner,Kurt Masur,Kazimierz Kord,Jerzy Maksymiuk,Antoni Wit.Dyrygowali m.in.Leopold Stokowski(1960 r.)Aram Chaczaturian(1962 r.)Carlo Zecchi(1967 r.)Emil Gilels(1967 r.)Roberto Benzi(1970 r.)Arwid Janssons.W 1964 roku występował tu,nieznany jeszcze światu Luciano Pavarotti.Koncertowały również znane orkiestry z wielu krajów świata,Nowego Jorku,Pekinu,Paryża,Berlina,Moskwy,ze wszystkich kontynentów.W 1962 r.przy filharmonii powstał zespół muzyki dawnej pod nazwą Capella Bydgosiensis Pro Musica Antiqua.Zespół wykonywał utwory starych mistrzów,zdobywając uznanie fachowców i miłośników muzyki dawnej w Polsce i za granicą.W 1966 r.dyrektor filharmonii Andrzej Szwalbe wraz z Bydgoskim Towarzystwem Naukowym oraz kierownictwem Wydziału Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego zorganizował po raz pierwszy festiwal muzyki dawnej„Musica Antiqua Europae Orientalis”oraz towarzyszący im Kongres Naukowy muzykologów.Na tę imprezę organizowaną co trzy lata zjeżdżały do Bydgoszczy zespoły oraz muzykolodzy z kilku kontynentów,a impreza stała się wydarzeniem znanym w światowym życiu muzycznym.Jej trwałym dorobkiem są wydane dotychczas drukiem„Monumenta MAEO”.Oprócz tego Filharmonia Pomorska każdego roku była gospodarzem Festiwalu Muzyki Polskiej(1963-1967),przekształconego później w Bydgoski Festiwal Muzyczny.Z okazji wielu festiwali odbywały się tu prawykonania dzieł współczesnych polskich kompozytorów,niekiedy pisanych na zamówienie Filharmonii Pomorskiej.Duży wkład w rozwój filharmonii wniósł jej długoletni dyrektor,Honorowy Obywatel Bydgoszczy Andrzej Szwalbe,będący wybitnym animatorem kultury nie tylko muzycznej.Dzięki jego staraniom w otoczeniu gmachu filharmonii powstała dzielnica muzyczna,Akademia Muzyczna im.Feliksa Nowowiejskiego,galeria posągów kompozytorów i wirtuozów.Na skwerze przed filharmonią wykonano w latach 70 fontannę w kształcie organów.Foyer filharmonii ozdobiono kolekcją gobelinów.We wnętrzach urządzono kolekcję portretów i popiersi wybitnych kompozytorów oraz wystawę zabytkowych fortepianów,w tym eksponaty z bydgoskiej Fabryki Pianin i Fortepianów Brunona Sommerfelda(1905-1945),a także bogato wyposażoną bibliotekę i fonotekę.W latach 80 XX w.kolekcję fortepianów umieszczono w XVIII-wiecznym pałacu Mostowskich w Ostromecku.Planowano urządzenie w tym miejscu ośrodka,gdzie odbywałyby się recitale,koncerty kameralne,a także kursy interpretacyjne dla młodych pianistów.W latach 70 i 80 filharmonia gościła wybitnych artystów głównie podczas festiwali muzycznych:MAEO i BFM.Począwszy od 1983 r.gościło w jej murach coraz więcej artystów z Europy Zachodniej,USA i Japonii.Po 1990 r.nadal utrzymywano kontakt z artystami ze Wschodu i Zachodu,lecz do ich sprowadzania konieczna była pomoc finansowa sponsorów.
Budynek filharmonii
Historia
Budynek Filharmonii Pomorskiej wzniesiono w stylu narodowym,obowiązującym w latach 40 i 50 XX w.będącym kompilacją funkcjonalizmu,klasycyzmu,renesansu,baroku i rokoka.W architekturze zewnętrznej ujawnia się zwłaszcza klasycyzm,którego powaga i umiar miały obrazować społeczną doniosłość instytucji.Pomysłodawcą i skutecznym realizatorem budynku był dyrektor filharmonii Andrzej Szwalbe.24 marca 1953 roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w porozumieniu z Centralnym Zarządem Oper,Filharmonii i Instytucji Muzycznych w Warszawie podjęło uchwałę w sprawie budowy gmachu.Wstępne założenia urbanistyczne przygotował zespół pod kierunkiem inż.arch.Jana Kossowskiego.Spośród możliwych lokalizacji wymieniano: park Ludowy,park Jana Kochanowskiego,plac Kopernika,skwer Leszka Białego.Ostatecznie wybrano teren byłych kortów tenisowych przy ul.Słowackiego.Spośród jednostek biorących udział w konkursie na projekt budynku(2 zespoły z Warszawy,2 zespoły z Bydgoszczy,jeden z Gdańska)wygrał Miasto projekt Bydgoszcz.Jury przewodniczył prof.Piotr Biegański,współtwórca odbudowy Starego i Nowego Miasta w Warszawie.Wybrany do realizacji projekt przypominał kostiumem zewnętrznym odbudowywaną w stolicy Filharmonię Narodową.Na czele zespołu architektów stanął arch.Stefan Klajbor,konstruktorem został inż.arch.Bogdan Piestrzyński,a akustykę wnętrza zaprojektował Witold Straszewicz z Politechniki Warszawskiej.Prace budowlane rozpoczęto w lutym 1954 roku.Kierownikiem budowy był inż.Zbigniew Arciszewski,absolwent Politechniki Gdańskiej.Oprócz zawodowych ekip budowlanych,w pracach brali udział społecznie kolejarze i harcerze.Budowa była finansowana ze Społecznego Funduszu Odbudowy Stolicy,na który masowo wpłacali pieniądze ówcześni bydgoszczanie.Dwukrotnie plac budowy w Bydgoszczy odwiedzała delegacja radzieckich budowniczych Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie(wrzesień 1954 r.styczeń 1955 r.)Budynek wzniesiono i wykończono całkowicie z polskich materiałów budowlanych,przy pomocy polskiej myśli technicznej i siły roboczej.Wystrój wnętrza zaprojektował zespół plastyków toruńskich(Stefan Zarębski,Józef Kozłowski,Józef Kowalczyk).Boazerie przygotowały Bydgoskie Fabryki Mebli,balustrady Kuźnia Artystyczna z Gdańska,żyrandole huta szkła w Szklarskiej Porębie.W trakcie realizacji zrezygnowano natomiast z dekoracyjnych fryzów i z rzeźb.Szczególną uwagę przyłożono do prac nad akustyką sali koncertowej.Wnętrze głównej sali otrzymało amfiteatralne nachylenie.Nad estradą umieszczono reflektory akustyczne,na tylnej ścianie pryzmy,a cale wnętrze wyłożono boazerią celem uzyskania wyrównanego czasu pogłosu w całym zakresie częstotliwości.Uzyskane efekty akustyczne sali zadziwiły nawet fachowców.
W liście do ówczesnego Ministra Spraw Zagranicznych Adama Rapackiego Andrzej Szwalbe wyraził się na ten temat następująco:
"Akustykę zdołaliśmy osiągnąć naprawdę doskonalą.Nie powstydzimy się jej przed Wschodem ani Zachodem[...]"
Gmach oddano do użytku w stanie surowym jeszcze w 1955 r.a prace wykończeniowe ukończono jesienią 1958 roku.15 listopada tego roku odbył się koncert inauguracyjny z udziałem Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Pomorskiej.
Architektura
Budynek posiada wymiary 35x45 m i wysokość 18 m.Pięcio osiowa elewacja frontowa posadowiona jest na cokole.W części centralnej przez dwie kondygnacje przechodzi zdwojona kolumnada,połączona w dolnej części odcinkami tralkowej balustrady.Elewacje zwieńczone są gzymsem,nad którym znajduje się attyka z ażurowymi ściankami.Przy wszystkich elewacjach występują tarasy ze schodami.We wnętrzu znalazły się dwie sale koncertowe główna im.Artura Rubinsteina z 924 miejscami(obecnie 880) i kameralna im.Mikołaja Zieleńskiego ze 195 miejscami(obecnie 150).Główna sala koncertowa obejmuje przestrzeń wysokości dwóch kondygnacji.Jeszcze w latach 50 XX w.połączono ją bezpośrednio z bydgoską Rozgłośnią Polskiego Radia;można z niej przekazywać nagrania zarówno kameralne,jak też koncerty wielkiej orkiestry symfonicznej wraz z chórem,w liczbie około 300 osób.Przed elewacją frontową i tylną ustawiono rzeźby:Fryderyka Chopina,Ignacego Jana Paderewskiego,Henryka Wieniawskiego i Karola Szymanowskiego.
Akustyka
Główna sala koncertowa Filharmonii Pomorskiej zaliczana jest pod względem akustycznym do najlepszych w Europie,co potwierdzają opinie znanych twórców i krytyków muzycznych.W sali koncertowej głębię estrady zajmują 47-rejestrowe organy mechaniczne produkcji Riger-Kloss z Krnova(Czechy).W sali kameralnej znajdują się 12-głosowe organy barokowe wykonane przez zakład Stefana Truszczyńskiego z Włocławka.Bogata jest także kolekcja koncertowych instrumentów klawiszowych fortepianów i klawesynów.Z uwagi na doskonałą akustykę,Filharmonia Pomorska cieszy się zainteresowaniem wielu znanych artystów.Wielokrotnie Filharmonia Pomorska była miejscem nagrań profesjonalnych wydawnictw muzycznych,które zdobywały cenne nagrody.Zrealizowano tutaj pierwszą w Polsce pokrytą 24-karatowym złotem płytę audiofilską.
Wnętrza
Filharmonia Pomorska posiada duże zbiory dzieł sztuki,które są wystawione na korytarzach oraz w foyer.Wśród eksponowanych zbiorów znajdują się trzy grupy:rzeźba,malarstwo i grafika oraz tkanina artystyczna.Galeria Portretu Kompozytorskiego stanowi przegląd współczesnej twórczości rzeźbiarskiej.Znajdują się tu prace takich autorów jak:Adam Myjak,Jan Kucz,Kazimierz Gustaw Zemła,Barbara Zbrożyna,Marian Konieczny,Alfons Karny,Ryszard Wojciechowski,Michał Kubiak.Wśród sportretowanych artystów znajdują się m.in.Fryderyk Chopin,Ignacy Jan Paderewski,Mieczysław Karłowicz,Karol Szymanowski,Ludomir Różycki,Józef Koffler,Artur Malawski,Bolesław Szabelski,Witold Małcużyński,Wojciech Kilar,Henryk Mikołaj Górecki,Artur Rubinstein,Tadeusz Baird,Stefan Kisielewski,Krzysztof Penderecki,Witold Lutosławski.W bocznych foyer na I piętrze Filharmonii znajdują się obrazy i grafika współczesnych polskich autorów(Jerzego Nowosielskiego,Zdzisława Beksińskiego,Jana Tarasina,Władysława Hasiora i innych).Galeria gobelinów wyróżnia FP wśród innych filharmonii w kraju i za granicą.Kolekcja obejmuje około 30 tapiserii tkanych w tradycyjnej manufakturze(Gdańsk,Zakopane),realizowanych według założeń Andrzeja Szwalbe od 1983 do 1992 roku.Przygotowywali je m.in.Mieczysław Olszewski,Kiejstut Bereźnicki,Kazimierz Ostrowski,Jerzy Zabłocki,Tadeusz Brzozowski,Kazimierz Śramkiewicz.Kolekcja tworzy 5 cykli tematycznych:Koncert Polski(I,zdobi foyer główne i przedstawia historyczne aspekty dziejów Polski),Harmonia Sfer i Mare Nostrum(II),Rośliny i Zwierzęta(III),Koncert Zapustny(IV),Groteski(V).Pierwsze tapiserie o wymiarach 4x2,5 m,zaprojektowane przez gdańskich artystów,zawisły na ścianach foyer w 1983 r.Część kolekcji ozdabiała polski pawilon podczas wystawy Expo 1992 r.w Sewilli.
Kolekcje
Kolekcja fortepianów Filharmonii Pomorskiej obejmuje 54 instrumenty.Są to zabytkowe fortepiany,głównie z XIX wieku,pianina,klawikord,pianola i harmonikord,pochodzące z Paryża,Berlina,Lipska,Petersburga,Londynu,Wiednia,Kolonii,Rygi,Stuttgartu,a także Warszawy,Krakowa,Gdańska,Wrocławia,Kalisza i Bydgoszczy.Zakupy tych instrumentów rozpoczęto już w 1970 r.za sprawą dyrektora Andrzeja Szwalbe.Pierwszym instrumentem był fortepian skrzydłowy,wyprodukowany około 1875 r.w firmie Gebauhr w Królewcu.Dziesięć fortepianów zakupiono w 1978 r.a kolejnych 20 w latach 1980-1983.Najstarszym eksponatem jest stołowy fortepian dziecięcy,wyprodukowany przez zakład Nurnberga Amberberga w Wiedniu około 1800 r.W kolekcji znajduje się również instrument z 1890 r.który społeczeństwo podarowało kompozytorowi Zygmuntowi Noskowskiemu.Do ciekawostek należą m.in.paryski harmonikord,angielska pianola,fortepiany stołowe o wyglądzie skrzyni oraz pięcio pedałowy fortepian posiadający rejestr janczarski(bęben i dzwonki).Do 1985 r.część eksponatów wystawiana była na terenie Filharmonii Pomorskiej.Następnie fortepiany przewieziono do sali balowej pałacu w Ostromecku,jednak z powodu remontu pałacu składowano je w magazynach.W 1999 r.przygotowano niezrealizowaną dotąd koncepcję ekspozycji zbiorów w muzeum instrumentów muzycznych w Bydgoszczy.Kolekcja klawesynów powstała w 1976 r.z inicjatywy dyrektora Andrzeja Szwalbe.Inspiracją dla stworzenia kolekcji była działalność zespołu Capella Bydgostiensis,który specjalizował się w grze na instrumentach muzyki dawnej.Początkowo sprowadzono z USA cztery klawesyny,będące kopiami instrumentów historycznych:francuskich i flamandzkich z XVI-XVIII wieku.Były to pierwsze w Polsce w latach 70 klawesyny w takiej liczbie i różnorodności zgromadzone w jednym miejscu.W latach 80 na instrumentach tych grywali klawesyniści z całej Polski,dokumentując swe nagrania m.in.w Polskim Radiu.Później w ślady Filharmonii Pomorskiej poszły inne placówki muzyczne w kraju.Bydgoska kolekcja zapoczątkowała nową erę wykonawczej praktyki klawesynowej w Polsce.
Zespoły
Filharmonia posiada dwa etatowe zespoły artystyczne:Orkiestrę Symfoniczną i zespół kameralny Capella Bydgostiensis.W przeszłości działał w instytucji Zespół Madrygalistów jako integralna część Capelli Bydgostiensis oraz chór„Arion”,który spełniał ważną rolę artystyczną w wykonywaniu dzieł oratoryjnych i kantatowych.Zespoły FP poza własną siedzibą uprawiały również regularną działalność koncertową w zabytkowych wnętrzach sakralnych i pałacowych regionu kujawsko-pomorskiego.Począwszy od 1963 r.organizowano koncerty w rotundzie pałacu w Lubostroniu,w latach 70 w kościele pocysterskim w Koronowie,a także w kościołach Chełmży,Torunia,Grudziądzu i innych miejscowości.
Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Pomorskiej
Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Pomorskiej powstała w 1946 roku i wywodzi się z Miejskiej Orkiestry Symfonicznej(zał.1936 r.)W skład orkiestry wchodzi blisko 100 osób.Szefem orkiestry i głównym dyrygentem jest Tadeusz Wojciechowski,a drugim dyrygentem Eugene Tzigane.
Orkiestra Kameralna Capella Bydgostiensis
Orkiestra Kameralna Capella Bydgostiensis powstała w 1962 r.jest jednym z najstarszych zespołów grających muzykę dawną,na instrumentach z danej epoki,lub na wiernych kopiach.Repertuar Capelli Bydgostiensis jest bardzo różnorodny od muzyki średniowiecza do awangardy współczesnej.Obie orkiestry mają bardzo duży dorobek artystyczny w tym wiele nagrań i tournée zagranicznych.Niejednokrotnie orkiestry brały udział w światowych prapremierach dzieł takich kompozytorów jak:Henryk Mikołaj Górecki,Wojciech Kilar,Bogusław Schaeffer,Romuald Twardowski,czy Zbigniew Penherski.
Tournee zespołów Filharmonii Pomorskiej
Zespoły Filharmonii Pomorskiej już od początku lat 60 udawały się z gościnnymi występami po kraju i za granicę.Występy te były znaczące dla ich poziomu artystycznego i prestiżu.Pierwszym gościnnym występem orkiestry FP pod dyrekcją Zbigniewa Chwedczuka,był koncert w Filharmonii Narodowej w Warszawie 13 stycznia 1961 r.Na przestrzeni lat bydgoskie zespoły Filharmonii Pomorskiej:Orkiestra Symfoniczna i Capella Bydgostiensis często gościły na estradach Filharmonii Narodowej,a także odbywały tournée po Europie,głównie w byłych krajach socjalistycznych(1961,1967,1971,1972,1973,1977).Bydgoscy symfonicy mieli również występy w Berlinie Zachodnim(1976,1979),we Włoszech(1968,1969),Hiszpanii(1978 r.)Danii(1981 r.)Francji(1981,1984,1985),Belgii i Holandii(1984,1985) i innych.W latach 90 miały miejsce tournée w Niemczech,Francji,a także w USA.Reprezentacyjnym zespołem zagranicznym FP była przez wiele lat Capella Bydgostiensis,która wraz z Zespołem Madrygalistów koncertowała na zagranicznych festiwalach,odbywała wielokrotnie tournée po krajach Europy,organizowane przez Polską Agencję Artystyczną PAGART.
Działalność artystyczna
Działalność artystyczna Filharmonii Pomorskiej,uznawana od lat za kulturotwórczą, plasuje instytucję w gronie najlepszych filharmonii w kraju.Wzbogacały ją przedsięwzięcia pozamuzyczne w dziedzinie:plastyki,nauki,twórczości,programowania kultury.Mozaikę działań artystycznych tworzą:koncerty symfoniczne i kameralne,recitale,audycje muzyczne dla szkół,festiwale muzyczne i kongresy naukowe,nagrania płytowe,filmy muzyczne oraz inspirowanie współczesnych kompozytorów.
Prawykonania
W dorobku artystycznym Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Pomorskiej,chóru„Arion” i zespołów kameralnych Capelli Bydgostiensis znajduje się około 100 prawykonań,przede wszystkim muzyki polskiej,ale także obcej.Są to kompozycje symfoniczne,kameralne,koncerty na instrumenty solowe i głosy oraz kompozycje wokalno-instrumentalne.Filharmonia była inicjatorem powstania około 50 kompozycji na zamówienie dla jej zespołów,prezentowanych w Bydgoszczy podczas Festiwali Muzyki Polskiej lub Musica Antiqua Europae Orientalis.Niektórzy z twórców dedykowali specjalne utwory muzykom,np.z okazji jubileuszy Filharmonii Pomorskiej.Na estradach wykonywano także utwory bydgoskiego środowiska kompozytorskiego,m.in.Floriana Dąbrowskiego(„Mała uwertura krakowska”1948 r.„Odejście Fryderyka”1949, „Suita symfoniczna” – 1951), Konrada Pałubickiego („Witraże”, „Koncert fletowy”, „Muzyka na głos i orkiestrę”, „Concertina na fortepian”, „Koncert skrzypcowy”), Jana Wieczorka („Kapriola” – 1969), Franciszka Woźniaka, Mariana Gordiejuka. Jednym z pierwszych prawykonań był „Koncert fortepianowy” Kazimierza Serockiego, zaprezentowany na koncercie Pomorskiej Orkiestry Symfonicznej,w Pomorskim Domu Sztuki,pod dyrekcją Arnolda Rezlera 13 marca 1947 r.W działalności Filharmonii Pomorskiej znajdują się prawykonania utworów m.in.Witolda Rudzińskiego,Tadeusza Machla(koncert klawesynowy 1964 r.„Uwertura uroczysta”1971 r.)Romualda Twardowskiego(„Mała liturgia prawosławna”,„Oda do młodości”1969 r.„Trzy sonety pożegnalne”1971 r.)Tadeusza Paciorkiewicza,Joanny Bruzdowicz,Kazimierza Wiłkomirskiego,Zbigniewa Bargielskiego(„W kręgu”1970 r.)Romana Palestra(„Wisła”1956 r.)Wojciecha Kilara(„Siwa mgła”1979 r.)Marka Stachowskiego,Bogusława Schaeffera,Henryka Mikołaja Góreckiego(„Miserere”1987 r.)Bolesława Woytowicza(„Kantata na pochwałę pracy”1950 r.)
Imprezy muzyczne
Jedną z misji Filharmonii Pomorskiej jest umuzykalnianie dzieci i młodzieży.Każdego roku odbywa się ok.1300 audycji i koncertów skierowanych do młodych odbiorców.
Należą do nich m.in.cykle koncertów:

• „W krainie śpiewającego Misia”skierowany do dzieci od roku do 3 lat
• „Od brzuszka do uszka maluszka”(od 2008 r.)dedykowane kobietom w ciąży,niemowlętom i małym dzieciom do 1 roku życia
• „Koncert dla Małych Melomanów”(od 2012 r.)

Prowadzone są również poranki muzyczne dla seniorów.Z okazji rocznic ważnych wydarzeń muzycznych odbyło się wiele koncertów,m.in.upamiętniających 150 rocznicę śmierci Fryderyka Chopina(1999 r.)a w roku 2001,ogłoszonym rokiem I.J.Paderewskiego odbyło się szereg koncertów i innych imprez z udziałem najlepszych muzyków z kraju i zagranicy.
Festiwale i konkursy
Filharmonia Pomorska jest głównym organizatorem Bydgoskich Festiwali Muzycznych(od 1963 roku),oraz Międzynarodowych Festiwali Musica Antiqua Europae Orientalis(od 1966 roku,co 3 lata).Oba Festiwale połączone są kongresami muzykologicznymi i slawistycznymi.Festiwale skupiają wielu artystów i naukowców z wielu zagranicznych ośrodków uniwersyteckich.Misją festiwalu Musica Antiqua Europae Orientalis jest przedstawianie korzeni kulturowych Europy i jest to jedna z większych tego typu imprez na świecie.Filharmonia uczestniczy również w organizacji Międzynarodowych Konkursów Pianistycznych im.Ignacego Jana Paderewskiego(pierwsza edycja odbyła się w 1961 r.w Filharmonii Pomorskiej,głównym organizatorem od 1994 r.jest Towarzystwo Muzyczne im.I.J.Paderewskiego w Bydgoszczy)oraz Międzynarodowych Konkursów Młodych Pianistów Arthur Rubinstein in memoriam(zał.1993 r.główny organizator Zespół Szkół Muzycznych w Bydgoszczy).Festiwal ten jest w założeniu„preludium”do Konkursów Chopinowskich odbywających się co pięć lat w Warszawie.
Działalność naukowa
Filharmonia Pomorska jest jedną z niewielu tego typu placówek muzycznych w kraju,który posiada znaczący dorobek naukowy.Wizytówką FP od 1966 r.są kongresy muzykologów z całego świata towarzyszące festiwalom Musica Antiqua Europae Orientalis.Ich dorobkiem jest kilkanaście ksiąg„Acta Scientifica”oraz seria wydawnicza„Monumenta MAEO”,promujące w świecie polską muzykę i kulturę.Przy FP od lat 60 działała Stacja Naukowo-Badawcza Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego.W latach 1981-1983 nakładem Filharmonii Pomorskiej ukazał się cykl publikacji pod nazwą„Z dziejów sztuki i muzyki polskiej na Pomorzu”.Wydano m.in.prace:„O sztuce polskiej na Pomorzu i Kujawach”(Józef Poklewski i Michał Woźniak),o tradycjach muzycznych tych ziem(Jadwiga Kotlarska)oraz „Kultura muzyczna Polski Północnej w czasie zaborów i w okresie międzywojennym”(Leon Witkowski).

Aleksander Drzewiecki

Ur.1897 r.zm.1960 r.skrzypek,trębacz,wachmistrz zawodowy Wojska Polskiego,altowiolista Filharmonii Pomorskiej w Bydgoszczy,powstaniec wielkopolski.Ojciec pianisty Jana Drzewieckiego(ur.18 czerwca 1938 w Bydgoszczy,zm.28 listopada 2006 w Inowrocławiu).
Życiorys
Urodził się 11 listopada 1897 w Berlinie.Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim będąc żołnierzem 1 Pułku Artylerii Polowej Wielkopolskiej,po zmianie nazwy 17 stycznia 1920 15 Wielkopolskiego Pułku Artylerii Polowej,a od 1931 r.15 Wielkopolskiego Pułku Artylerii Lekkiej.W wieku 12 lat uczył się gry na skrzypcach i fortepianie.Nie obca mu była gra na trąbce i organach.W połowie lat 20 XX wieku ukończył Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne w klasie skrzypiec i fortepianu.Doskonalił także grę na trąbce,na której grał już od 1916 r.W marcu 1921 r.wszedł w skład nieetatowego plutonu trębaczy 15 Wielkopolskiego Pułku Artylerii Polowej.W pułkowej orkiestrze symfonicznej i kameralnej grał na skrzypcach.Był koncertmistrzem w orkiestrze grającej w Teatrze Miejskim w latach 1927–1930.Od stycznia 1929 r.do końca listopada 1930 r.pełnił funkcję dyrygenta plutonu trębaczy.Po rozwiązaniu wszystkich zespołów 1 grudnia 1930 opiekował się sztandarem oraz jednocześnie wykonywał swe obowiązki w dywizjonie.Z własnej inicjatywy uczył chętnych żołnierzy gry na skrzypcach i innych instrumentach oraz opiekował się sygnalistami.W czasie kampanii wrześniowej w 1939 r.pełnił funkcję podoficera sztandarowego,opiekując się znakiem pułkowym.Podczas walk w Puszczy Kampinoskiej zakopał sztandar w rejonie Sierakowa.W 1947 r.przyczynił się do jego odnalezienia.Okupację spędził w niemieckiej niewoli.Do Bydgoszczy wrócił 23 sierpnia 1946.W Pomorskiej Orkiestrze Symfonicznej i jej zespole terenowym grał na altówce.Z dniem 1 stycznia 1953 orkiestrę przekształcono w Filharmonię Pomorską w Bydgoszczy,gdzie występował do końca swego życia.Zmarł 12 lutego 1960 w Bydgoszczy.Został pochowany na cmentarzu parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy przy ul.Kossaka.