ŁKS Łódź

Łódzki Klub Sportowy polski wielosekcyjny klub sportowy z siedzibą w Łodzi,założony w 1908 roku, zarejestrowany w roku następnym.Najstarszy istniejący klub Łodzi i jednocześnie jeden z najstarszych polskich klubów sportowych. ŁKS to 21-krotny mistrz Polski w sportach drużynowych.Indywidualnie,ełkaesiacy 6-krotnie zdobywali medale na igrzyskach olimpijskich oraz kilkukrotnie w różnych dyscyplinach na mistrzostwach Europy i świata.

Historia w zarysie

Powstanie klubu
Łódzki Klub Sportowy to wielosekcyjny klub,powstały w 1908 roku,a oficjalnie zarejestrowany w roku następnym.Jego założycielami byli:Henryk Lubawski,Arnold Heiman i Jerzy Hirszberg.Pierwszą sekcją w klubie była piłka nożna,następnie lekkoatletyka i tenis ziemny.Pod koniec lat 20 XX wieku zaczęto uprawiać w ŁKS hokej na lodzie,powołano do życia także sekcję gier sportowych,w skład której wchodziła koszykówka,siatkówka oraz hazena.Wkrótce powstały kolejne:boks,kolarstwo,pływanie itd.
Prekursorzy i założyciele
ŁKS odegrał ważną rolę w kształtowaniu rozwoju fizycznego łodzian,a także co równie istotne podejmował działania na rzecz wychowania patriotycznego,zachowania kultury i tożsamości narodowej oraz dążeń niepodległościowych na początku XX wieku.W dwa lata po powołaniu do życia,klub był jednym z założycieli Łódzkiej Piłkarskiej Ligi Sportowej(Lodzer Fussball Verband);pierwsze futbolowe mistrzostwa Łodzi wygrał dwukrotnie w 1912 i 1913 r.W 1927 r.ełkaesiacy byli z kolei współtwórcami Polskiej Ligi Piłki Nożnej co warte podkreślenia,rozegrali pierwszy ligowy mecz w historii polskiego piłkarstwa.Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło szereg sukcesów w grach zespołowych.W latach 1929–1933 ŁKS zdominował niemal wszystkie rozgrywki gier zespołowych w łódzkim okręgu.Do tego hazenistki klubu 3 razy triumfowały w mistrzostwach Polski,siatkarze 2-krotnie,a piłkarze ręczni raz.Ponadto,klub reprezentowała największa liczba zawodników z Łodzi,którzy wystartowali w tym okresie na igrzyskach olimpijskich(6 na 17).W międzyczasie w ręce klubowych władz oddano tereny pod budowę kompleksu sportowego dla ŁKS.Na terenach tzw.Parku Sportowego powstał stadion z bieżnią lekkoatletyczną.Oprócz tego wybudowano korty tenisowe,basen pływacki,strzelnicę,a także naturalne lodowisko do gry w hokeja.
Okres PRL

Zaraz po zakończeniu II wojny światowej w 1945 r.klub wznowił swoją działalność.Reaktywowano większość z przedwojennych sekcji.Jednocześnie powołano do życia nowe w tym:podnoszenie ciężarów,gimnastyka sportowa i artystyczna,szachy oraz zapasy.W 1949 r.w wyniku reorganizacji sportu w kraju,władze ŁKS były zmuszone do zmiany nazwy(dodano nowy człon„Włókniarz”)oraz barw klubowych(z biało-czerwonych na zielone).Do tradycyjnej symboliki powrócono w 1956 r.W 1953 r.po jedyne w historii mistrzostwo Polski sięgnęli koszykarze.Pięć lat później tytuł najlepszej drużyny w kraju wywalczyli także piłkarze.W 1967 r.złote medale zawisły także na szyjach koszykarek,które na długie lata stały się krajową potęgą(w sumie 7 tytułów mistrzowskich w tym okresie).Na najwyższym podium krajowych rozgrywek stanęły także siatkarki(1983 r.)Po medale mistrzostw kraju sięgali także zawodnicy innych dyscyplin sportowych.Doczekano się także udanych startów na arenie międzynarodowej,w tym i na igrzyskach olimpijskich,w których prym wiedli lekkoatleci(medal Teresy Ciepły) i hokeiści(aż 7 reprezentantów).Rozrastała się baza klubowa.W latach 1968–1971 przeprowadzono gruntowną modernizację stadionu.Wybudowano m.in.trybunę,pod którą umieszczono halę sportową mogącą pomieścić ok.1 tys.widzów.Z obiektu tego korzystały prawie wszystkie halowe sekcje klubu,w tym koszykarskie(kobieca i męska),siatkarska i lekkoatletyczna.Ponadto,zainstalowano sztuczne oświetlenie,wówczas jedno z nielicznych w kraju.
Przełom XX i XXI wieku
Okres przemian ustrojowych pod koniec ubiegłego stulecia sprawił,że klub zaczął popadać w coraz większe kłopoty finansowo-organizacyjne.W 1991 r.zakończyła swą działalność sekcja hokejowa.W dwa lata później siatkarki po spadku z ekstraklasy zostały wycofane z rozgrywek.Mimo początkowych sukcesów(dwa tytuły w 1995 i 1997 r.)9-krotne mistrzynie kraju,koszykarki,opuściły ekstraklasę na skutek braku odpowiednich funduszy,a piłkarze także z podobnych powodów w 2013 r.rozpoczęli zmagania ligowe od IV ligi(najniżej w historii).Rok 2014 okazał się rokiem sukcesów poszczególnych sekcji ŁKS.Awans uzyskali piłkarze,koszykarze oraz siatkarki,które awansowały na zaplecze ekstraklasy.
Klubowy herb
Symbolem nieodzownie związanym z Łódzkim Klubem Sportowym jest tzw.Przeplatanka,która pojawiła się w samych początkach istnienia klubu.Drugim,równie znanym herbem klubu jest biało-czerwono-biała chorągiewka z wypisanymi na niej literami ŁKS.Oba powyższe znaki były przez pewien czas zajęte przez komornika.W zamian za nie niektóre z sekcji łódzkiego klubu używały loga zastępczego(biało-czerwono-biała tarcza z napisem ŁKS i datą powstania 1908 r.)W 2012 r.akcjonariuszom klubu udało się odzyskać utracone symbole.
Barwy

• czarno-białe(początki istnienia klubu)
• czerwone(okres dwudziestolecia międzywojennego)
• zielone(lata 50 XX wieku;reorganizacja sportu w Polsce)
• biało-czerwono-białe(dziś)

Historyczne nazwy

• 1908 r.Łodzianka
• 1908 r.Łódzki Klub Sportowy
• 13.03.1949 ŁKS Włókniarz(fuzja z Dziewiarskim Klubem Sportowym oraz Stowarzyszeniem Sportowym Włókniarz)
• 1956 r.powrót do nazwy ŁKS

Lokale klubowe

• 1910–1914 ul.Szkolna 23(dziś ul.Mielczarskiego)
• 1918–1919 al.Kościuszki 12
• 1920–1923 ul.Piotrkowska 92
• 1924 r.ul.Wólczańska 140
• 1927–1930 ul.Piotrkowska 108
• 1931–1933 ul.Piotrkowska 174
• 1934–1936 ul.Piotrkowska 171
• 1937–1938 ul.Piotrkowska 112
• 1939 r.ul.Pierackiego 5(dziś ul.Roosevelta)
• 1945–1946 ul.Kościuszki 93
• 1947–1949 ul.Piotrkowska 67
• 1949–1952 ul.Piotrkowska 272
• 1953–1954 ul.Łąkowa 21
• 1955–1962 ul.Zakątna 72
• 1964–1980 ul.Piotrkowska 76

Począwszy od lat 80 XX wieku stała siedziba ŁKS znajdowała się przy al.Unii Lubelskiej 2.Pod koniec 2013 r.władze klubu i poszczególnych sekcji,w związku z budową nowego stadionu,musiały się z niej wyprowadzić.
Obiekty sportowe

Pierwszym obiektem sportowym ŁKS był plac przy ul.Dzielnej 47(dziś Narutowicza),następnie przy ul.Srebrzyńskiej 37/39(1912–1922),a później już teren Parku Sportowego przy al.Unii Lubelskiej 2.
Pozostałe obiekty,z których korzystali sportowcy klubu:

• hala przy ul.Jerzego dawna hala boksu,tenisa
• hala przy ul.Zakątnej(obecnie ul.Pogonowskiego)hala zapaśników,ciężarowców i siatkarek
• boisko przy ul.Ogrodowej dawne boisko treningowe;obecnie pusty plac
• Pałac Sportowy w latach 1957–1991 z hali korzystali hokeiści ŁKS;obecnie jest to miejsce rozgrywania meczów koszykarek i siatkarek
• Atlas Arena w sezonie 2011/2012 z obiektu korzystali występujący wówczas w ekstraklasie koszykarze

Mistrzowie Polski w barwach ŁKS

W roku 1923 Stefan Kostrzewski zdobył dla Łódzkiego Klubu Sportowego pierwsze mistrzostwo Polski w historii.Tytuł ten wywalczył w lekkoatletyce,w biegu na 5000 m.Ostatnim,jak dotąd,mistrzem Polski w biało-czerwono-białych barwach była Dominika Misterska-Zasowska,sztangistka,która po złoto w kategorii do 63 kg sięgnęła w 2001 r.Indywidualnych mistrzów Polski w historii klubu było kilkudziesięciu.Najwięcej tytułów wywalczyli lekkoatleci.Do rekordzistów należą Artur Partyka(skok wzwyż) i Maria Kwaśniewska(rzut oszczepem,trójbój,pięciobój,skok w dal),którzy zdobywali odpowiednio 14 i 11 złotych medali MP.Oprócz ww.dwójki multimedalistami byli także zapaśnik Tomasz Busse(7 tytułów)oraz kolarz Jerzy Bek(6 tytułów). 
Ogółem drużynowych mistrzostw Polski

• piłka nożna:1958,1998 r.
• koszykówka żeńska:1967,1972,1973,1974,1982,1983,1986,1987,1997 r.
• koszykówka męska:1953 r.
• siatkówka męska:1931,1932 r.
• siatkówka żeńska:1983 r.
• piłka ręczna męska:1939 r.
• hazena żeńska:1929,1932,1933 r.
• boks:1947,1948 r.

Olimpijczycy

Ełkaesiaków w historii letnich i zimowych igrzysk olimpijskich startowało 23.Pięciu spośród nich przywoziło z tych imprez medale olimpijskie.Jako pierwsza dokonała tego Maria Kwaśniewska,lekkoatletka,która w 1936 r.zdobyła brązowy medal w rzucie oszczepem.Najbardziej utytułowanym jest inny lekkoatleta,skoczek wzwyż,Artur Partyka,który przywiózł dwa medale(1992 i 1996 r.)Najliczniejszą zaś grupą spośród łódzkich olimpijczyków stanowią hokeiści,którzy w liczbie 7 reprezentowali ŁKS na igrzyskach.Jeden z nich,Jerzy Potz startował 4-krotnie.

Lista olimpijczyków

• Jerzy Potz hokeista;4 starty(1972,1976,1980,1988 r.)
• Artur Partyka lekkoatleta;3 starty(1988,1992,1996 r.)
• Jan Stopczyk hokeista;2 starty(1984,1988 r.)
• Walery Kosyl hokeista;2 starty(1972,1976 r.)
• Wawrzyniec Cyl piłkarz,1 start(1924 r.)
• Alfred Reul kolarz;1 start(1928 r.)
• Genowefa Kobielska lekkoatletka;1 start(1928 r.)
• Władysław Król hokeista;1 start(1936 r.)
• Antoni Gałecki hokeista;1 start(1936 r.)
• Maria Kwaśniewska lekkoatletka;1 start(1936 r.)
• Roman Kantor szermierz;1 start(1936 r.)
• Henryk Szczepański piłkarz;1 start(1960 r.)
  
  • Teresa Wieczorek lekkoatletka;1 start(1960 r.) 
  • Lucyna Krawcewicz lekkoatletka;1 start(1968 r.) 
  • Krzysztof Białynicki hokeista;1 start(1972 r.) 
  • Adam Kopczyński hokeista;1 start(1972 r.) 
  • Kazimierz Maranda lekkoatleta;1 start(1972 r.) 
  • Jan Tomaszewski piłkarz;1 start(1976 r.) 
  • Leszek Kokoszka hokeista;1 start(1980 r.) 
  • Tomasz Busse zapaśnik;1 start(1980 r.) 
  • Elżbieta Stachurska lekkoatletka;1 start(1980 r.) 
  • Mirosław Żerkowski lekkoatleta;1 start(1980 r.) 
  • Tomasz Wieszczycki piłkarz;1 start(1992 r.)

Dotychczasowi prezesi klubu
Na stanowisku prezesa Łódzkiego Klubu Sportowego zasiadało do tej pory(stan na 2014 rok)28 osób.Najwięcej razy funkcję tę obejmowali Heliodor Konopka oraz Zygmunt Kaźmierczak(po 3).Najdłużej piastował ją pierwszy z ww.dwójki.Kilku z nich jak choćby Józef Wolczyński i Zbigniew Antoszewski na co dzień zajmowało się polityką,piastując odpowiednio funkcje ministra i senatora.Z kolei Eugeniusz Chilarski był pułkownikiem Wojska Polskiego.Wśród prezesów ŁKS byli także jego byli sportowcy jak choćby Heliodor Konopka(piłkarz),Szczepan Miłosz(piłkarz i hokeista),Zdzisław Kwapisz(koszykarz).

1909 r.Ryszard Winter 1910–1923 Wacław Taubwurcel 1923–1925 Julian Woźniak 1925–1929 Heliodor Konopka 1929–1934 Eugeniusz Chilarski 1934–1939 Józef Wolczyński 1945–1946 Kazimierz Mijal 1946–1949 Heliodor Konopka 1949–1951 Marian Dąbrowski 1951–1952 Zygmunt Kaźmierczak 1952–1953 Stefan Chrapkieiwcz 1953–1955 Zygmunt Kaźmierczak 1955 r.Zenon Saganowski 1955–1957 Eugeniusz Krupiński 1957–1960 Heliodor Konopka 1960–1962 Zygmunt Kaźmierczak 1962–1966 Stefan Nowak  1966–1970 Henryk Adamski  1970 r.Zbigniew Balawajdar  1970–1972 Bolesław Kopacki  1972–1973 Kazimierz Lipczyk  1973–1974 Wacław Zatke  1974–1976 Mirosław Jędzejczak  1976–1979 Jan Morawiec  1979–1984 Stanisław Olek  1984–1989 Zdzisław Kwapisz  1989–1993 Ireneusz Mintus  1993–1994 Mirosław Pękacki(p.o.)  1994–1995 Janusz Michaluk  1995 r.Szczepan Miłosz(p.o.)  1996–1999 Mirosław Pękacki  1999–2000 Zbigniew Antoszewski  2000–2009 Roman Stępień  2009 r.–do dziś Mirosław Wróblewski

Honorowi Członkowie ŁKS

Na liście Honorowych Członków ŁKS znajduje się 51 nazwisk.Jej pierwszymi przedstawicielami(1912 r.)zostali:Maurycy Hertz oraz dwaj Anglicy James Gallaway i Thomas Horrocks,którym klub zawdzięczał m.in.otwarcie pierwszego,historycznego boiska przy ul.Srebrzyńskiej 37/39.Ostatnim,wybranym do tego grona,był Jan Sobieski(2004 r.)legendarny szewc i wieloletni kierownik grup młodzieżowych w klubie.Ponadto,wśród przedstawicieli tego zaszczytnego grona znajdują się m.in.Henryk Lubawski,Zenon Sienkiewicz(jedni z założycieli klubu),Heliodor Konopka(wieloletni prezes klubu),Władysław Król i Józef Żyliński(legendarni trenerzy klubu),Maria Kwaśniewska(pierwsza medalistka olimpijska w historii ŁKS),a także były prymas Polski,Józef Glemp.
Piłka nożna

• mistrzostwo Polski(2x):1958,1998 r.
• Puchar Polski:1957 r.
• 3x mistrzostwo Polski do lat 19:1962,1983,1999 r.
• 2x mistrzostwo Polski do lat 17:1994,1999 r.

Hokej na lodzie
Sekcja obecnie nie istnieje.
Sukcesy

• wicemistrzostwo Polski(1 raz):1946 r.
• brązowy medal mistrzostw Polski(5 razy):1947,1959,1971,1979,1980 r.

Koszykówka
Sekcja męska

• mistrzostwo Polski:1953 r.

Sekcja żeńska

• mistrzostwo Polski(9x):1967,1972,1973,1974,1982,1983,1986,1995,1997 r.

Siatkówka
Sukcesy

• mistrzostwo Polski:1983 r.
• wicemistrzostwo:1982,1986 r.
• brązowy medal MP:1985,1987,1989 r.

Sekcja męska
Obecnie nie istnieje;lata działalności:1929-1948

• 1929 r.wyodrębnienie z sekcji lekkoatletycznej sekcję gier sportowych:hazeny,koszykówki i siatkówki z inicjatywy Klaudiusza Lityńskiego
• 1931 r.mistrzostwo Polski
• 1932 r.mistrzostwo Polski
• 1945 r.reaktywacja sekcji przez Eugeniusza Zemełko
• 1948 r.sekcja siatkówki męskiej przestaje istnieć

Sukcesy

• mistrzostwo Polski:1931,1932 r.
• Puchar Polski:1932 r.

Sukcesy

• drużynowe mistrzostwo Polski:1947,1948 r.
• medale na indywidualnych mistrzostwach Polski:6 złotych,8 srebrnych,5 brązowych

Obecnie jest to sekcja amatorska.
Lekkoatletyka

• 1910 r.Henryk Lubawski zwycięża w biegu na 100 m i 400 m w pierwszych mistrzostwach Łodzi w lekkiej atletyce
• 1913 r.Jan Filipiński ustanawia rekord Królestwa Polskiego w biegu na 100 m(11,2 s)
• 1923 r.Stefan Kostrzewski wygrywa bieg na 5 km i zostaje pierwszym mistrzem Polski w historii ŁKS
• 1928 r.Genowefa Kobielska zajmuje 8 miejsce w rzucie dyskiem na Igrzyskach w Amsterdamie
• 1936 r.Maria Kwaśniewska zdobywa brązowy medal w rzucie oszczepem na Igrzyskach w Berlinie
• 1960 r.Teresa Wieczorek zdobywa brązowy medal w sztafecie 4x100 m na Igrzyskach w Rzymie
• 1988 r.Artur Partyka wygrywa mistrzostwa świata juniorów w skoku wzwyż w Sudbury
• 1992 r.Artur Partyka zdobywa brązowy medal w skoku wzwyż na Igrzyskach w Barcelonie
• 1996 r.Artur Partyka zdobywa srebrny medal w skoku wzwyż na Igrzyskach w Atlancie
• 1998 r.Artur Partyka zostaje Mistrzem Europy w zawodach w Budapeszcie

Obecnie sekcja lekkiej atletyki skupia grupy młodzieżowe.
Pozostałe sekcje

Tenis ziemny

• 1913 r.rozpoczyna się budowa kortów przy stadionie ŁKS,przy ul.Srebrzyńskiej
• 1914 r.powstaje sekcja tenisa ziemnego,jedna z najstarszych w ŁKS.Inicjatorem był Karol Lewiński
• 1927 r.odrodzenie sekcji pod przewodnictwem Zygmunta Krachulca
• 1930 r.Helena Pajchlowa rozpoczyna karierę
• 1946 r.Józef Hebda pokonuje w finale mistrzostw Polski seniorów innego ełkaesiaka Władysława Skoneckiego
• 1952 r.na kortach ŁKS odbywają się mistrzostwa Polski
• 1954 r.Marysia Dowborówna zdobywa mistrzostwo Polski juniorek
• 1962 r.Maria Dowbor–Lewandowska zdobywa mistrzostwo Polski w deblu i srebro w singlu
• 1964 r.Maria Dowbor–Lewandowska wraca do Miejskiego Klubu Tenisowego
• 1966 r.Helena Pajchlowa kończy karierę
• 1980 r.tenisiści ŁKS zajmują pierwsze miejsce w okręgu,lecz przegrywają awans do II Ligi
• 1993 r.Dorota Muras zdobywa wicemistrzostwo Polski w hali
• 2007 r.powstaje Stowarzyszenie Łódzki Klub Sportowy Tenis

Obecnie sekcja skupia grupy młodzieżowe.
Zapasy

• 1945 r.powstaje sekcja zapaśnicza
• 1946 r. Józef Kulesza zdobywa mistrzostwo Polski seniorów w wadze lekkiej stylu wolnego
• 1947 r.Czesław Gliński zdobywa mistrzostwo Polski
• 1950 r.Czesław Gliński znów zdobywa mistrzostwo Polski
• 1951 r.Czesław Gliński zdobywa kolejne mistrzostwo Polski
• 1961 r.Tadeusz Łąpieś zdobywa mistrzostwo Polski
• 1962 r.Tadeusz Łąpieś znów zdobywa mistrzostwo Polski
• 1969 r.Jan Smulczyk zdobywa mistrzostwo Polski
• 1975 r.Tomasz Busse zdobywa brązowy medal na mistrzostwach świata juniorów
• 1976 r.Tomasz Busse zostaje mistrzem Europy juniorów,sekcja zapaśnicza liczy 224 zawodników
• 1977 r.Tomasz Busse zdobywa mistrzostwo Polski,pierwsze z siedmiu kolejnych
• 1981 r.Tomasz Busse zostaje wicemistrzem Europy
• 1983 r.Zbigniew Gontarek zdobywa mistrzostwo Polski
• 1984 r.Tomasz Busse zdobywa brązowy medal w Mistrzostwach Europy

Obecnie sekcja skupia około 25 zawodników,głównie w grupach młodzieżowych.
Rugby

• 1926 r.pierwsza sekcja rugby w ŁKS(działała przez niecałe dwa sezony)
• 2006 r.reaktywacja sekcji

Podnoszenie ciężarów

• 1953 r.z sekcji zapaśniczej wyodrębniona zostaje sekcja podnoszenia ciężarów
• 1959 r.Zenon Słowiński zdobywa pierwszy złoty medal mistrzostw Polski seniorów
• 1961 r.Zenon Słowiński zdobywa złoty medal mistrzostw Polski seniorów
• 1963 r.Zenon Słowiński zdobywa złoty medal mistrzostw Polski seniorów
• 1964 r.Zenon Słowiński zdobywa złoty medal mistrzostw Polski seniorów
• 1980 r.klub rezygnuje z występów ligowych,skupiając się na szkoleniu młodzieży
• 1994 r.Danuta Ciupa zostaje mistrzynią Polski seniorek
• 1995 r.Dominika Misterska zdobywa tytuł mistrzyni Europy juniorek w Grecji
• 1996 r.Dominika Misterska,srebrny medal Mistrzostw Świata juniorek
• 1998 r.Dominika Misterska mistrzyni Europy juniorek
• 1999 r.Dominika Misterska mistrzyni Europy juniorek
• 2001 r.Dominika Misterska zdobywa ostatnie jak na razie mistrzostwo Polski dla ŁKS i zmienia klub

Obecnie sekcja skupia grupy młodzieżowe.
Brydż sportowy

• 1962 r.powstanie sekcji
• 1973 r.zdobycie Pucharu Polski na turnieju w Bydgoszczy(Włodzimierz Andrejew,Kazimierz Gromski,Władysław Jellinek,Juliusz Kryński)
• 1990 r.oficjalne rozwiązanie sekcji,jednak zawodnicy nadal występują pod szyldem ŁKS
• 2002 r.reaktywacja sekcji

Obecnie brydżyści ŁKS występują w trzeciej lidze centralnej.
Sekcje nieistniejące
Motorowa

• 1934 r.powstanie sekcji motorowej,głównie dla startów w wycieczkach turystycznych i w rajdach
• 1946 r.reaktywacja sekcji motorowej pod wodzą Czesława Fijałkowskiego
• 1947 r.sekcja liczy ponad 300 członków i jest najliczniejsza w ŁKS
• 1954 r.na 3 lata sekcję przeniesiono do Zakładów im.Marchlewskiego
• 1957 r.ponowna reaktywacja pod wodzą Czesława Fijałkowskiego
• 1958 r.tytuł mistrza Polski w wyścigach ulicznych dla Tadeusza Górala
• 1960 r.wstrzymanie finansowania sekcji
• 1966 r.Władysław Sowiński mistrzem Polski w klasie motorów bezlitrażowych
• 1969 r.rozwiązanie sekcji motorowej

Piłka ręczna i Hazena

• 1929 r.wyodrębnienie z sekcji lekkoatletycznej sekcję gier sportowych:hazeny,koszykówki i siatkówki z inicjatywy Klaudiusza Lityńskiego
  
  • 1929 r.mistrzostwo Polski zdobywają hazenistki 
  • 1932 r.mistrzostwo Polski hazena 
  • 1933 r.mistrzostwo Polski hazena 
  • 1933 r.przeniesienie sekcji hazeny do IKP Łódź 
  • 1939 r.mistrzostwo Polski męskiej sekcji piłki ręcznej 
  • 1945 r.3 miejsce mistrzostw Polski męskiej sekcji piłki ręcznej 
  • 1950 r.Wiesław Szulc,jeden z najlepszych zawodników w historii,debiutuje w reprezentacji Polski 
  • 1960 r.zarząd decyduje o likwidacji sekcji i przeniesieniu całej drużyny męskiej piłki ręcznej do Anilany 
  • 1963 r.reaktywacja żeńskiej drużyny piłki ręcznej w ŁKS z inicjatywy Renalda Ficego i Szkoły Podstawowej nr 136 
  • 1969 r.przeniesienie sekcji żeńskiej piłki ręcznej do Anilany i likwidacja sekcji w ŁKS

Tenis stołowy

• 1924 r.początki sekcji pierwszy stół sprowadzono dzięki Lajosowi Czeislerowi,węgierskiemu trenerowi piłkarzy ŁKS
• 1926 r.pierwszy mecz ŁKS Makabi Warszawa 4:2
• 1928 r.Zenon Stollenwerk i drużyna ŁKS mistrzami Łodzi
• 1949 r.reaktywacja sekcji w hali przy ul.Jerzego
• 1951 r.Irena Heindrychowa i Józef Krzysik mistrzami Polski w mikście
• 1963 r.wicemistrzostwo Polski w deblu pań Teresy Łosiak oraz Ireny Kwiatkowskiej
• 1968 r.wicemistrzostwo kraju juniorek Zofii Jałochy i 3 miejsce w drużynowych mistrzostwach Polski juniorów
• 1978 r.odebranie tenisistom stołowym sali przy ul.Jerzego zakończyło działalność sekcji.Zawodnicy przeszli do AZS,Włókniarza,Elty i Startu Łódź

Szachy

• 1947 r.powstanie w maju sekcji szachowej
• 1950 r.mistrzostwo okręgu szachistów ŁKS,mistrzostwo Polski w kategorii juniorów Jerzego Panasewicza,mistrzostwo Łodzi Franciszka Damańskiego
• 1951 r.indywidualne mistrzostwo Łodzi Jana Gadalińskiego,drużynowe mistrzostwo Łodzi,wicemistrzostwo Polski seniorek dr Róży Hermanowej
• 1952 r.drużynowe mistrzostwo Łodzi
• 1953 r.srebrny medal mistrzostw Polski dr Róży Hermanowej
• 1954 r.drużynowe mistrzostwo Łodzi,drużynowe wicemistrzostwo Polski
• 1955 r.drużynowe mistrzostwo Łodzi
• 1956 r.początek startów w ogólnopolskiej lidze szachowej
• 1959 r.3 miejsce w lidze szachowej.Andrzej Karnkowski i dr Róża Hermanowa indywidualnymi mistrzami Łodzi
• 1960 r.początek kryzysu w sekcji szachowej
• 1978 r.rezygnacja z udziału w rozgrywkach w łódzkiej klasie B i koniec działalności sekcji

Gimnastyka sportowa i Gimnastyka artystyczna

• 1950 r.powstaje sekcja gimnastyczna ŁKS Włókniarz
• 1954 r.Józef Szuba zostaje trenerem sekcji
• 1956 r.Ewa Fuks triumfuje w mistrzostwach Polski juniorów w klasie II
• 1958 r.Stanisława Burak zdobywa tytuł mistrzyni Polski juniorek w klasie III i wicemistrzyni Polski seniorek
• 1964 r.Maria Zdziennicka zostaje wicemistrzynią Polski seniorek w klasie I,Grażyna Darnikowska zajmuje trzecie miejsce wśród seniorek i pierwsze wśród juniorek w klasie III
• 1974 r.w klubie ćwiczy głównie młodzież,stanowiąca później zaplecze dla Tęczy
• 1976 r.sekcja gimnastyczna zostaje rozwiązana

Pływanie

• 1931 r.powstaje sekcja pływacka i rok później waterpolistów
• 1932 r.siedmiu zawodników ŁKS startuje w Mistrzostwach Polski
• 1938 r.Alina Kowalska pierwszą reprezentantką Polski
• 1939 r.Eugeniusz Majchrzak powołany do kadry,sekcja liczy 66 zawodników i zawodniczek
• 1947 r.reaktywacja sekcji pływackiej
• 1948 r.Eugeniusz Majchrzak zostaje trenerem kadry narodowej
• 1950 r.ŁKS zdobywa Puchar Polski
• 1955 r.upadek sekcji pływackiej

Strzelectwo

• 1927 r.powstaje sekcja strzelecka i oddana zostaje do użytku strzelnica sportowa
• 1928 r.Irena Wentlówna zostaje wicemistrzynią Polski
• 1929 r.Irena Wentlówna,Antoni Nower i drużyna ŁKS zdobywają tytuł mistrzów okręgu
• 1932 r.Zygmunt Michalski zwycięża w VII Narodowych Mistrzostwach Strzeleckich w Poznaniu w strzelaniu z broni długiej
• 1950 r.reaktywacja sekcji po wojnie
• 1960 r.rozwiązanie sekcji

Szermierka

• 1933 r.powstanie sekcji szermierki(4 panie i 12 mężczyzn)
• 1936 r.przejście Romana Kantora do ŁKS
• 1939 r.wicemistrzostwo Polski Kantora,mistrzostwo Łodzi szpadzistów
• 1946 r.reaktywacja sekcji szermierczej z siedzibą w sali YMCA
• 1949 r.3 miejsce w drużynowych mistrzostwach Łodzi
• 1954 r.rozwiązanie sekcji i przejście zawodników do AZS

Kolarstwo

• 1925 r.piętnastu członków założycieli powołuje sekcję kolarską z działami jazdy szybkiej i turystyki
• 1928 r.w IX Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie startuje Alfred Reul,pierwszy i jedyny kolarz ŁKS
• 1939 r.Mieczysław Jaskólski zdobywa trzecie miejsce w Wyścigu Dookoła Polski
• 1945 r.reaktywacja sekcji
• 1947 r.w Tour de Pologne Henryk Czyż zajmuje 8 miejsce a Andrzej Grynkiewicz wygrywa etap wyścigu
• 1948 r.Henryk Czyż zdobywa mistrzostwo Polski w przełajach.Jerzy Bek w sprincie i na 50 km
• 1949 r.złoty i brązowy medal drużynowych mistrzostw Polski zdobywają torowcy w wyścigu drużynowym na 4 km na dochodzenie.Jerzy Bek na 4 km na dochodzenie zdobywa indywidualne mistrzostwo Polski.Tadeusz Gabrych na 50 km zdobywa mistrzostwo Polski
• 1950 r.Jerzy Bek zdobywa mistrzostwo Polski w sprincie
• 1951 r.drużynowe mistrzostwo Polski na 4 km.Jerzy Bek zdobywa mistrzostwo Polski w wyścigu na 4 km na dochodzenie
• 1952 r.drużynowe mistrzostwo Polski w wyścigu na 100 km szosa,drużynowe mistrzostwo Polski w wyścigu na 4 km.Jerzy Bek zdobywa mistrzostwo Polski w sprincie i w wyścigu na 50 km,Stefan Borucz zdobywa mistrzostwo Polski w wyścigu na 4 km na dochodzenie
• 1953 r.po raz pierwszy Wyścig Pokoju kończy się finiszem na stadionie ŁKS
• 1955 r.Julian Skąpski zdobywa mistrzostwo Polski w wyścigu na 50 km
• 1956 r.Jerzy Bek zdobywa mistrzostwo Polski w wyścigu na 4 km na dochodzenie
• 1960 r.dział jazdy szybkiej kończy działalność
• 1976 r.kończy działalność dział turystyki a wraz z nim cała sekcja kolarska

Piłka wodna 

Uprawiana była od przełomu lat 20 i 30 XX wieku do początku lat 60 XX w. 

Piłka rowerowa 

Uprawiana była w klubie w okresie międzywojennym XX wieku. 

Łucznictwo 

Podobnie jak piłka rowerowa lata jej istnienia datuje się na okres międzywojenny XX wieku. 

Szybowcowa 

Działała w okresie międzywojennym XX wieku. 

Spadochronowa 

Skoki spadochronowe uprawiano na powstałej w 1937 roku wieży spadochronowej,liczącej 20 metrów.Działała również w okresie po drugiej wojnie światowej. 

Kibice 

Wczoraj i dziś 

ŁKS w momencie powstania(1908 r.)stał się pierwszym w Łodzi klubem polskim,w którym uprawiano piłkę nożną,dzięki czemu cieszył się bardzo dużym zainteresowaniem wśród łodzian,w tym przede wszystkim garnącej się do uprawiania sportu młodzieży.Szerokie i stale rozrastające się grono sympatyków klubu potwierdziło swą znaczącą rolę w kraju w 1932 r.kiedy to ŁKS wygrał plebiscyt„Przeglądu Sportowego”dla największej liczby kibiców na meczach swojej drużyny w piłkarskiej I lidze (dziś ekstraklasa),za co dostał zegar świetlny firmy Omega.Piłkarze ŁKS przez wiele lat byli wspierani w znaczącej liczbie przez swych sympatyków zarówno na meczach rozgrywanych u siebie,jak i na wyjeździe.Na decydujący o tytule mistrza Polski pojedynek w 1958 r.z Górnikiem Zabrze pojechało prawie 10 tysięcy łodzian!W latach 70 XX wieku na mecze ŁKS chodziła rekordowa liczba osób mecze na odnowionym stadionie,w blasku najnowocześniejszych wówczas jupiterów,oglądało ponad 40 tysięcy ludzi.W przeszłości kibice licznie odwiedzali także obiekty,w których grali przedstawiciele halowych dyscyplin klubu.Na meczach hokeistów ŁKS w Pałacu Sportowym trybuny mogące pomieścić ok.9 tys.kibiców z reguły zapełniały się do ostatniego miejsca.W 2011 r.na meczu koszykarzy ŁKS próbowano pobić rekord frekwencji na ligowym meczu halowym w Polsce.Do jego ustanowienia zabrakło niecałe 900 osób(na trybunach zgromadzono 9128 kibiców).Także dziś,mimo gry w niższych klasach rozgrywkowych kibice wspierają swój klub.Na początku 2014 r.na przedsezonowej prezentacji piłkarzy w Atlas Areniewystępujących wówczas w IV lidze przybyło 3 tys.sympatyków.Od 2006 r.działa tzw.Klub 100,którego celem jest wspieranie finansowo-organizacyjne łódzkiego klubu. 

Plebiscyt oraz znani sympatycy klubu 

W latach 70 i 80 XX wieku organizowany był„Plebiscyt Klubu Kibica ŁKS”,na najpopularniejszego i najlepszego sportowca klubu,który został przeprowadzony 7-krotnie.Dwukrotnie wygrał go Jan Tomaszewski,wieloletni golkiper drużyny piłkarskiej.Oprócz niego triumfowali także:Stanisław Terlecki,Marek Dziuba(piłkarze),Walery Kosyl,Leszek Kokoszka(hokeiści)oraz Wojciech Fiedorczuk(koszykarz).Organizacja plebiscytu została przerwana w 1981 r.po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce.Klub miał i ma nadal liczne grono sympatyków,którzy się z nim utożsamiają.Wśród nich znajdziemy m.in.Aleksego Rżewskiego,pierwszego prezydenta Łodzi po odzyskaniu niepodległości w 1918 r.Menachema Bornszatjna ps.„Ślepy Maks”,legendarnego łódzkiego gangstera,Ludwika Benoit,Leona Niemczyka,Mariana Łącza,cenionych polskich aktorów,O.S.T.R.znanego rapera,a także poetę Ludwika Jerzego Kerna oraz popularnego pisarza fantasy Andrzeja Sapkowskiego. 

Upamiętnienia 

W 2008 r.Poczta Polska wydała okolicznościowe(na 100 rocznicę powstania Łódzkiego Klubu Sportowego)kartę i znaczek pocztowy oraz stempel.Na kopercie znajduje się archiwalne zdjęcie byłego piłkarza klubu,Henryka Szymborskiego,który cieszy się ze zdobytego gola;z kolei na znaczku przedstawione są główne dyscypliny sportowe,które miały lub wciąż mają swoje sekcje w klubie:piłka nożna,hokej na lodzie,koszykówka,tenis i siatkówka.W Łodzi znajdują się także 4 ulice,których patronami są byli sportowcy ŁKS(olimpijczycy).Uhonorowanymi są:Wawrzyniec Cyl,Antoni Gałecki,Jerzy Potz oraz Władysław Król.Ponadto,podobizna ostatniego z nich znajduje się na fresku„Łódź w pigułce”,na którym pojawiły się 31 najbardziej znane i zasłużone dla miasta osoby.

Juszczyna

Wieś w Polsce położona w województwie śląskim,w powiecie żywieckim,w gminie Radziechowy-Wieprz.

Historia
Pierwsza wzmianka w 1628 r.W następnym dziesięcioleciu została dwukrotnie nawiedzona przez zbójników.W swej historii dzieliła losy Żywiecczyzny,stanowiła też część folwarku w Wieprzu.16 lipca 1908 roku,w wyniku oberwania chmury gwałtownie wezbrała przepływająca przez wieś potok Juszczynka.Wyrwane drzewa,gałęzie i porwane z wodą drewno,utworzyło we wsi zator,powodując zatopienie części miejscowości.Zginęło wówczas 21 osób,zaś zdarzenie poruszyło całą Galicję.Zdarzenie to stało się dla mieszkańców impulsem do zbudowania we wsi drewnianego kościoła parafialnego parafii pw.Nawiedzenia NMP,wybudowanego w latach 1924-1927.W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bielskiego.
Sport
Juszczyna posiada swój klub piłkarski LKS Juszczyna,który gra obecnie w 7 lidze polskiej(klasa B).

Tadeusz Kuchar

Ur.13 kwietnia 1891 w Krakowie,zm.5 kwietnia 1966 w Warszawie polski inżynier,lekkoatleta,piłkarz,pływak,łyżwiarz,narciarz,działacz sportowy,brat Wacława Kuchara.
Życiorys
Urodził się 13 kwietnia 1891 w rodzinie pochodzenia węgierskiego jako syn Ludwika(zm.1917 r.) i Ludwiki z domu Drzewieckiej.Ojciec był przemysłowcem i został sponsorem klubu LKS Pogoń Lwów.Jego braćmi byli również wszechstronni sportowcy(związani z klubem LKS Pogoń Lwów,w tym z sekcją piłki nożnej) i oficerowie Wojska Polskiego II RP:Władysława(1895-1983,sportowiec,działacz sportowy,oficer Wojska Polskiego),Wacława(1897-1981,olimpijczyk,oficer Wojska Polskiego).Jego rodzeństwem byli również:Kazimiera(1899-1981,o mężu Chodkiewicz),Karol(1892-1960),Kinga(zm.1894 r.)Mieczysław(1902-1939,piłkarz,bramkarz Pogoni Lwów),Zbigniew(1905-1945).Tadeusz Kuchar ukończył studia na Politechnice Lwowskiej,był inżynierem,specjalista budownictwa sportowego.Został członkiem korporacji akademickiej„Aquitania”.Został żołnierzem c. i k.armii.W styczniu 1914 r.jako aspirant został mianowany kadetem rezerwy z 11 Pułku Haubic Polowych Austro-Węgier do 10 Pułku Haubic Polowych Austro-Węgier.U kresu I wojny światowej brał udział w obronie Lwowa w trakcie wojny polsko-ukraińskiej w stopniu porucznika służąc w oddziale podległym Naczelnej Komendzie Obrony Lwowa,w artylerii obrony Lwowa oraz na stanowisku komendanta V Baterii.Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został przyjęty do Wojska Polskiego.Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej.Został awansowany do stopnia kapitana rezerwy artylerii ze starszeństwem z 1 czerwca 1919.W 1923 i 1924 r.był przydzielony jako oficer rezerwowy do 6 Pułku Artylerii Ciężkiej we Lwowie(wraz z nim brat Władysław).Później awansowany do stopnia pułkownika.Został działaczem Polskiego Związku Łyżwiarskiego;w jego strukturze był członkiem pierwszego zarządu w 1921 r.W 1937 r.był członkiem honorowym klubu LKS Pogoń Lwów.W latach 1936-1939 i 1946-1950 dyrektor Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego(PUWFiPW),a następnie Głównego Komitetu Kultury Fizycznej(GKKF).Od roku 1960 do śmierci dyrektor departamentu budownictwa sportowego w GKKF.Twórca Torwaru,hali sportowej w Gliwicach,współtwórca Stadionu X-lecia w Warszawie,autor prac poświęconych budownictwu sportowemu m.in.Budownictwo sportowe(1936 r.)Urządzenia sportowe wytyczne do projektowania(1959 r.)W młodości był związany z Pogonią Lwów.Jako piłkarz grał na pozycji środkowego pomocnika.Największe sukcesy odnosił w lekkoatletyce(biegi długodystansowe).Szczytowe osiągnięcia odnosił w latach 1910-1911.W roku 1912 zrezygnował ze startów w eliminacjach przedolimpijskich,by nie reprezentować na Olimpiadzie Austro-Węgier.Był współtwórcą Polskiego Komitetu Igrzysk Olimpijskich. Tadeusz Kuchar pełnił funkcję selekcjonera reprezentacji piłkarskiej w latach:1923,1925 i 1928.Był pierwszym prezesem Polskiego Związku Lekkiej Atletyki,a w okresie od 29 czerwca 1945 do 16 lutego 1946 pełnił funkcję prezesa PZPN.Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie(kwatera C 2 rz.5 m.3).
Odznaczenia i ordery

• Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari(II RP,za wojnę 1920 r.)
• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski(PRL)
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski(II RP)

Leopold Staff

Ur.14 listopada 1878 we Lwowie,zm.31 maja 1957 w Skarżysku-Kamiennej polski poeta,tłumacz i eseista.Jeden z najwybitniejszych twórców literatury XX wieku,kojarzony głównie jako przedstawiciel współczesnego klasycyzmu;prekursor poezji codzienności,związany także z franciszkanizmem i parnasizmem.Zaliczany do czołowych poetów młodopolskich,w okresie międzywojennym stał się duchowym przywódcą skamandrytów.Już za życia nazywany"pomnikiem polskiej poezji",postrzegany jako wzór klasyka i artysty-mędrca.W latach 1897-1901 studiował na uniwersytecie we Lwowie prawo,filozofię i romanistykę.Uhonorowany tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Jagiellońskiego,pracował także jako członek,a później wiceprezes Polskiej Akademii Literatury,wydawca dzieł filozoficznych.Pomimo otaczającej go sławy,starał się nie wyjawiać szczegółów swojego życia,w tym też celu w okresie późnej starości spalił niemal całą swoją osobistą korespondencję.W ciągu sześćdziesięciu lat twórczego życia liryka Staffa podlegała wewnętrznym przemianom,których stałym elementem było pojmowanie poezji jako ocalenia sumienia i nauki służącej osiąganiu pełni człowieczeństwa.W ujęciu Staffa poeta jest przeznaczony do tego,aby nawet w obliczu wojny czy też rozkładu klasycznych wartości zachował umiar i harmonię,głosił sprawiedliwość oraz nadzieję odrodzenia.Nienaganna forma oraz kult ładu i spokoju sprawiły,że łączono go z nurtem apollińskim polskiej poezji.Głównym zainteresowaniem całej jego twórczości był przy tym"konkretny,pojedynczy człowiek",osoba ludzka jako nieskończona wartość sama w sobie.W tomie"Szumiąca muszla"Staff objawił się jako autor subtelnych erotyków.Osobne zbiory wierszy poświęcił tematyce I wojny światowej("Tęcza łez i krwi")oraz poszukiwaniu mistycznych doświadczenia Boga("Ucho igielne").Tom"Wysokie drzewa"stał się wyraźnym postulatem zamiłowania Staffa do"spokojnego,sensownego" i majestatycznego piękna Natury przeciwstawionej Historii i miejskiej cywilizacji.Novum przyniósł rozsławiony przez skamandrytów tomik"Ścieżki polne",sławiący we wzniosłym stylu wiejską codzienność oraz pozorną niepoetyckość psów,wołów,kur czy wywozu gnoju.
Życie
Był synem Františka Staffa,lwowskiego cukiernika, prezesa"Ogniska czeskiego"we Lwowie.Brat Franciszka Staffa i Ludwika Marii Staffa.Ukończył V Gimnazjum Klasyczne we Lwowie,a w latach 1897–1901 studiował na Uniwersytecie Lwowskim,początkowo prawo,potem filozofię i romanistykę.W okresie studiów działał w życiu literackim uczelni.W 1898 r.był w lwowskiej redakcji wydawanego w Krakowie pisma akademickiego Młodość.Pod sam koniec XIX wieku zetknął się ze współczesną literaturą europejską,m.in.z pismami Fryderyka Nietzschego,odegrało to znaczną rolę w kształtowaniu światopoglądu i postawy poetyckiej Staffa.Był on przez kilkanaście lat przełomu XIX i XX wieku uczestnikiem poetyckich spotkań i dyskusji lwowskiej grupy Płanetnicy,zbierającej się w willi Maryli Wolskiej Zaświecie obok lwowskiego Ossolineum.Do grupy tej należeli oprócz Staffa i Wolskiej:Ostap Ortwin,Józef Ruffer,Jan Kasprowicz,Edward Porębowicz,Stanisław Antoni Mueller.Dom na Zaświeciu był główną kwaterą Płanetników,zaś latem całe towarzystwo wyjeżdżało też w Karpaty do Storożki i Perepelnik niedaleko miejscowości Skole.Największym przyjacielem Staffa był ksiądz Antoni Boratyński,z którym pisarz zapoznał się w Skarżysku Kamiennej.Przez wiele lat ksiądz Boratyński wspierał Staffa w trudnych chwilach i mówiono,że był dla niego inspiracją do pisania.W latach 1901–1903 przebywał we Francji i we Włoszech,a w czasie I wojny światowej w Charkowie,później zamieszkał w Warszawie.W latach 1920–1921 współredagował miesięcznik Nowy Przegląd Literatury i Sztuki.Należał do Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich,(wiceprezes 1924 r.prezes 1924–1931).Od 1933 r.pełnił funkcję wiceprezesa Polskiej Akademii Literatury.W okresie okupacji przebywał w Warszawie,a pierwsze lata po wojnie spędził w Krakowie.Od roku 1949 mieszkał w Warszawie.2 maja 1923 roku został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski,a w 1933 r.Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.Był dwukrotnym laureatem państwowej nagrody literackiej,w latach 1927 i 1951.W roku 1929 otrzymał nagrodę Lwowa,w 1938 r.Warszawy,w 1947 r.Ziemi Krakowskiej,a w 1948 r.Pen Clubu za twórczość przekładową.Został doktorem honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego(1939 r.) i Uniwersytetu Jagiellońskiego(1949 r.)W latach 1951 i 1955 otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia.Poeta został pochowany na warszawskich Powązkach.
Poezja
Twórczość poetycka Leopolda Staffa oceniana jest z perspektywy czasu jako trudna do jednoznacznego zaklasyfikowania.Chociaż jej centrum zawsze stanowił kult humanizmu i klasycznych wartości,to jednocześnie charakteryzowało ją wewnętrzne napięcie,skłonność do przeciwieństw("słodycz smutna","dobroć chora","pogodny smutkiem") i skrajności.Najbardziej znamienna okazała się"afirmacja i aktywna zgoda na życie",stojąca w opozycji do wczesnych,dekadenckich tendencji poety.Z afirmacją tą na ogół zwykło się kojarzyć autora"Gałęzi kwitnącej".Ponadto,Staff generacyjnie przynależał do trzech epok literackich,w każdej z nich odnajdywał się jako autorytet i wzór dla młodych pisarzy.Zdaniem wielu,swoim wejściem na arenę literacką wypełnił on lukę,jaka powstała w poezji polskiej po odejściu romantyków i pozytywistycznych parnasistów.W okresie Młodej Polski,razem z Janem Kasprowiczem,postrzegany był jako najwybitniejszy reprezentant nowej poezji i największy,obok Antoniego Langego,"sztukmistrz słowa".W późniejszym czasie Staff nie tylko cieszył się godnością nauczyciela literatów międzywojnia i współczesności powojennej,ale sam wykazał zdolność do pobierania nauk od swoich młodszych adeptów.Dzięki temu był on dla trzech pokoleń twórcą zawsze nowoczesnym.Jeszcze w latach 30 uważany był za"poetyckiego rówieśnika",a także inicjatora współczesnego klasycyzmu i poezji codzienności.Wybory poezji Leopolda Staffa wydawali między innymi Tadeusz Różewicz("Kto jest ten dziwny nieznajomy",1964 r.)oraz Mieczysław Jastrun("Wybór poezji w serii Biblioteka Narodowa",1963 r.)
"Sny o potędze"(1901 r.)
Debiutem Staffa był wiersz"Noce bezsenne",który ukazał się w 1900 r.staraniem Jana Kasprowicza na łamach dodatku do"Kuriera Lwowskiego".Utwór utrzymany został w młodopolskiej poetyce symbolizmu;opowiadał o niejasnym przeczuciu lęku,melancholii i metafizycznego zachwytu podczas bezsennej nocy.Podstawowym założeniem było wywołanie nastrojowości;kategorii większej wagi od psychologicznego konkretu.Widać w tym wyraźne inspiracje Maurycym Maeterlinckiem.Jednakże już w niecały rok później wydana została pierwsza książka poety,stając się z miejsca jednym z największych wydarzeń kulturalnych swoich czasów.Ostatecznie zadecydowała ona o tryumfie nowej epoki,skąd wzięły się wielokrotne porównania do roli,jaką swego czasu odegrała"Oda do młodości"Adama Mickiewicza."Sny o potędze"(co znaczące:tytuł ten pochodzi z wiersza Kazimierza Przerwy-Tetmajera,"Hymn do miłości"),choć zależne jeszcze od powszechnie uznawanych wzorców,charakteryzowały się szeregiem cech właściwych dla całej dojrzałej liryki Staffa;były nimi choćby kult klasycznego umiaru czy zamiłowanie do przedstawiania życia jako harmonii przeciwieństw.Debiut ten niósł ze sobą treści buntownicze,paradoksalnie jednak ujęte w poetycki rygor,wobec czego niektórzy krytycy zarzucili Staffowi,iż dionizyjskie wzloty były z gruntu obce jego naturze,zaś cały szafaż artystyczny mający podkreślić żywiołowość wierszy nazbyt chłodny.Pomimo wielkiego znaczenia"Snów o potędze"dla literatury rodzącej się epoki,sam jego schemat liryczny oceniany jest dziś jako banalny i wtórny.Sam autor przyznał w jednym z artykułów programowych,że jako jeden z"najmłodszych",zastał smutek dekadencji,ale nie potrzebował doświadczać go osobiście.Z drugiej strony istnieją interpretacje jakoby takie utwory jak"Kowal"czy"Dziwaczny Tum"były wyznaniem"woli mocy"à rebours,przedstawiającym niby to zuchwałe męstwo serca,a w istocie mówiącym o jego wrodzonej słabości.Sny o potędze miałyby być bowiem jedynie"snami",a więc niezrealizowanym marzeniem potęgi.Za tą interpretacją przemawia fakt,iż Staff nie uznał pierwiastków antydemokratycznych obecnych w oryginalnej myśli Nietzschego.Niemniej wydaje się,iż najważniejszym i najbardziej trwałym elementem światopoglądu"Snów o potędze"było przekonanie o tym,że poezja ma moc stwarzania samego jej twórcy,zaś dzieło sztuki jest poręką istnienia i środkiem budowania własnej tożsamości w świecie.Mimo iż profil tomiku był zdecydowanie dekadencki,największy podziw wywołały wiersze o tendencji wręcz przeciwnej sławiące nietzscheański hart ducha i kpinę ze wszelkich świętości.Większość badaczy zauważa,iż związek poety z tymi dwoma tendencjami był powierzchowny.Prawdopodobnie dyktowała go dążność młodego poety do samookreślenia własnej pozycji w świecie literackim.Potwierdza to przede wszystkim fakt,iż w latach późniejszych Staff nigdy nie powrócił już do tendencji młodopolskich,zerwał też z(autentyczną czy pozorną)"wolą mocy",przybierając postawę pokornego chrześcijanina.
"Dzień duszy"(1903 r.)
Najbardziej bezpośrednim wyrazem tej zmiany stał się wiersz"Spowiedź"opublikowany w następnym tomie,"Dzień duszy"z 1903 r.Książka ta nie ujawniała jeszcze w pełni dojrzałej postawy życiowej Staffa,zapowiadała ją raczej,w większej zaś mierze kontynuowała pewne tendencje ze"Snów o potędze",zwłaszcza tendencje dekadenckie.Tom ten świadczy o tym,jak poważnie Staff traktował przejście od nietzscheańskiej pychy i dekadenckiej niemocy ku(inaczej już pojętej)pełni życia i jakich trudności natury egzystencjalnej trzeba było doświadczyć,aby owe przejście w pełni zrealizować.Wiersze takie jak"Deszcz jesienny"czy"Bladej dziewczynie"noszą na sobie jeszcze głębsze piętno dekadentyzmu niż w przypadku debiutu.Z kolei słynny"Upadek"(wraz z frazą:"giniemy,choć się nieszczęście nie stało")uznany został za jeden z najbardziej katastroficznych utworów Młodej Polski.Z drugiej zaś strony,w"Dniu duszy"wiele jest wierszy o skrajnie odmiennej tonacji,w których padają ważne słowa:"O, życie moje!Bądź mi święte i olbrzymie!"Wiersze te skupiły na sobie większą uwagę.Jednocześnie ocenia się je jako pierwszy w pełni samodzielny głos Staffa,owoc jego osobistych przekonań i humanistycznych dążności.Jednym z najbardziej zdumiewających krytykę wierszy tego zbioru jest"Życie bez zdarzeń",pieśń na cześć codzienności,prostoty i spokoju.Utwór wprowadził nowy typ bohatera lirycznego,a także nowy styl poetyckiej ekspresji,bazujący na prostocie języka,bezpośredniości i wykorzystaniu mowy potocznej.
"Ptakom niebieskim"(1905 r.) i "Gałąź kwitnąca"(1908 r.)
Mimo to,prawdziwy przełom przyniósł dopiero tom"Ptakom niebieskim".W tej właśnie książce,w miejsce filozofii Nietzschego,doszła do głosu"pochwała życia" i międzyludzka solidarność głoszona przez francuskiego etyka Jeana Marie Guyau.Wyraźne są też inspiracje Paulem Verlainem,zwłaszcza jeśli chodzi o ideał poety jako"włóczęgi,króla gościńców,pijaka słońca wiecznego".Jednocześnie,Staff złagodził skrajny indywidualizm widoczny w dwóch wcześniejszych jego zbiorach poezji,aby zjednać się z prostym człowiekiem.Wymowa tomu,zwłaszcza w porównaniu z poprzednimi,jest niezwykle optymistyczna.Jest to"poezja starych studni",beztroskich wspomnień i dziecięcej fantazji z jednej strony,z drugiej zaś upojenia majestatem przyrody,demokratycznych dążności i pochwały na cześć wszelkiego życia.Jednym z ważniejszych tematów zbioru jest idealistyczna refleksja nad sensem cierpienia,które uszlachetnia i buduje człowieka.Kolejny tomik,"Gałąź kwitnąca",kontynuuje ten optymistyczny światopogląd,czyniąc to jednak z większym spokojem i apollińskim umiarem.W"Gałęzi kwitnącej"klasycyzm Staffa rozumiany jako postawa życiowa,a nie tylko styl poetycki doszedł do zenitu.
Życiowa złuda rozdwojenia zachodzi czasem wszechmocnych pojednawców.Są nimi serca kochające.Miłość jest potwierdzeniem samej siebie i świata.W istocie i głębi życia nie ma dla niej zła ani dobra.Gdzieś w najdalszej dali zachwytu istnieje głębsza od nich,nienazwana prawda serca ludzkiego(...).Sfinks w uścisku życiodajnym wyznaje nowemu Edypowi imię swe,którym jest Miłość.Odgaduje tylko miłujący.I on tylko rozumie.Rozumie uczuciem,czego uczuć rozumem nie może.I rodzi się harmonia.
"Uśmiechy godzin"(1910 r.)
"W cieniu miecza"(1911 r.)
Tomik"W cieniu miecza"nie wniósł do twórczości Staffa nowych akcentów;zmonumentalizował jedynie obszar tematyki ze zbiorów poprzednich oraz zwiększył klarowność wyrazu.Właściwie,"klasycyzm,który był bliski poecie już w pierwszych zbiorach,tu znajduje teoretyczne uzasadnienie".W zbiorze powracają,dość już zdezaktualizowane i wtórne,wątki nietzscheańskie,np.bohater wiersza Duskobol ziemi dumnie niesie berło z symbolami węża i orła,zaś jego postać,postawiona poza dobrem i złem,wpisana zostaje w mit kosmicznego nadczłowieka.Po raz kolejny ukazują się utarte młodopolskie symbole:sztuka jako ukoicielka,przyroda współcierpiąca z człowiekiem czy egzystencja ludzka w każdej chwili narażona na lęk.Z drugiej zaś strony,w wielu innych wierszach Staff wyraźnie zmierza do ulokowania swoich zainteresowań raczej w codziennym życiu,rzeczywistości niż w świecie wzniosłych idei.Sprawia to,że"W cieniu miecza"okazuje się tomem niekonsekwentnym w co najmniej kilku miejscach.Całość"W cieniu miecza"stwarza wrażenie liryki chłodnej,intelektualnej,w której prymat wiedzie refleksja filozoficzna zamiast osobistego zaangażowania poety.Recenzując ten tom,Bolesław Leśmian napisał:"Zamiast świata musi się poeta zaspokoić światopoglądem".
"Łabędź i lira"(1914 r.)
Ostatni przedwojenny tom wierszy Staffa,tak samo jak poprzedni,nie wniósł nowych akcentów,ani w sferze klasycystycznej formy,ani treści.Tom kontynuował myśli o umarłym Bogu i samodecydowaniu władczego człowieka o własnym losie,pojawiają się także sceptyczne myśli o życiu wiecznym i mitycznym złotym wieku.
"Tęcza łez i krwi"(1918 r.)
Staff jako poeta od zawsze daleki był od ingerencji w problemy współczesności,zareagował jednak na wydarzenia rewolucji 1905 roku oraz I wojny światowej.Tym właśnie problemom poświęcony został jego pierwszy międzywojenny tom,"Tęcza łez i krwi".W kreacji poety ujawnia się charakterystyczna postawa wobec grozy historii;Staff nie identyfikował się z żadną ideologią ani ugrupowaniem politycznym,patrząc na przemianę dziejów z dystansem,niepozbawionym jednak humanistycznego zaangażowania w wartości osobowe.Poeta w obliczu wojny nie zatracił ludzkiej perspektywy widzenia i oceniania świata,radykalnie odcinał się natomiast od tematów konkretnych co do kwestii społecznych.W"Tęczy łez i krwi"postulował zainteresowanie się jednostką ludzką,odżegnywał się od formy agitacyjnej poezji.Aktywizm Staffa zawsze dotyczył bowiem życia wewnętrznego;polegał głównie na odbudowywaniu świata wartości.
"Ścieżki polne"(1919 r.)
Wydane w 1919 r."Ścieżki polne"stały się nie tylko przełomem w samej twórczości Staffa,ale zrewolucjonizowały literaturę polską XX wieku w ogóle.Stanęły one bowiem u podstaw poezji Skamandrytów,a także awangardy(Julian Przyboś,Mieczysław Braun).W skład dzieła weszły dwa wcześniej wydane zbiorki,"Pieśń o skowronku" i "Sady"."Wiersze Ścieżek"polnych proponowały poezję spraw codziennych,pochwały chłopskiej pracy,sytuacji i rzeczy pozornie niepoetyckich,budzących dotychczas sprzeciw a nawet odrazę artystów.Klasycystyczne ody z"Ścieżek polnych"opiewały zwózkę,nawóz ziemi,przewrotne piękno krowy,kur,bociana czy psa.Tak oto Staff został oficjalnie uznanym mistrzem i prekursorem grupy Skamander,później zaś stał się także inicjatorem jej klasycystycznego oblicza i źródłem wewnętrznych przemian twórczości chociażby Juliana Tuwima czy Kazimierza Wierzyńskiego.Razem z rozwojem Skamandra,sam Staff przeżył renesans swojego talentu.Poeta reprezentował wówczas postawę jasnej,ufnej religijności a nade wszystko poczucia harmonii,które stało u podstaw międzywojennego optymizmu.
"Szumiąca muszla"(1921 r.) i "Żywiąc się w locie"(1922 r.)
W 1921 r.Staff wydał tom wierszy zatytułowany"Szumiąca muszla",późniejsze jego wydania ukazały się jednak pod nieco innym tytułem,"Sowim piórem",choć zawierały tę samą treść.Na tom ten złożyły się przeważnie spokojne,wzbogacone subtelnymi impresjami wiersze miłosne o delikatnym zabarwieniu refleksyjno-filozoficznym;obok nich pojawiły się także liryki podejmujące temat samotności,młodzieńczych zauroczeń oraz zachwytu nad ciszą przyrody.
Twych lic,oczu i włosów słodki cud potrójny różowość w sobie,błękit i złoto ma rana,w które wiosna przychodzi przez ptaki witana,łącząc swe usta z twymi w pocałunek spójny.Rozkoszny wiew zefiru,pieściwy i czujny,bielą szat obejmuje ci smukłe kolana i lekko niesie ciebie jasna kwiatów piana po zielonej traw fali,szumiącej i bujnej.
"Szumiąca muszla"nie stanowiła o ewolucji twórczej Staffa,powielała raczej poetykę znaną z wcześniejszych jego dokonań.Podobnie następny tom,"Żywiąc się w locie"(1922 r.)zawierający kilka długich poematów opisowych,oceniany przeważnie negatywnie jako przejaw stagnacji poety.W skład tego ostatniego weszły również wydane wcześniej mniejsze zbiory,"Wino miłości"(1919 r.)oraz"Oczy otchłani"(1919 r.)
"Ucho igielne"(1927 r.)
W 1927 r.na rynku księgarskim pojawiła się kolejna książka Staffa,"Ucho igielne".Tomik okazał się wyjątkowy na tle dotychczasowej twórczości poety,przede wszystkim dlatego,że ten w całości poświęcił go głęboko intymnym doświadczeniom religijnym.Wiersze chrześcijańskie pojawiały się co prawda wcześniej,choćby już w"Snach o potędze",jednak nie na taką skalę i nie tak radykalnie,jak w"Uchu igielnym".Znajdują się jednak i tacy,którzy zauważają w tym tomie powtórzenie istniejących już wcześniej u Staffa problemów,tyle,że tym razem podjęte one zostały na szerszą skalę.Należy przy tym podkreślić,iż przez wielu badaczy Staff postrzegany bywał dotąd jako wzór realisty,obcego szaleństwu wiary;poety,u którego"mistyki jest jak na lekarstwo".W tej perspektywie zbiór wniósł kolejne istotne novum."Ucho igielne"w ocenie krytyków stanowiło niespodziewaną odnowę sił twórczych Staffa,które zdawały już się wyczerpywać.Wiersze"Ucha igielnego"wyróżniają się barokowym niemalże ujęciem tematu.Religijność Staffa lokowała się w pobliżu pascalowskiej otchłani:ponadto wizyjność,dynamiczne i żywiołowe ujęcie dramatu wiary,wewnętrzne rozdarcie pomiędzy mrokiem i światłem,wiarą i niewiarą,miłością i rozpaczą,początkowo przywoływało na myśl XVII-wiecznych mistrzów Karmelu.
Mój Bóg to przepaść!Mój Bóg to beze dno,kędy, błyskawic wichurami smagan...
Obok głosów widzących w Staffie odkrywcę mroków wiary i niewiary,pojawiały się również takie,które dostrzegały w"Uchu igielnym"raczej zapowiedzi pogodnej ufności,jak gdyby pierwszy krok na drodze do religii nadziei i radości.Dla całokształtu tomu ważna okazała się znajomość z modernizmem katolickim Henry'ego Newmana i Williama Jamesa.Inni byli zdania,że zbiór wyraża raczej tęsknotę za Bogiem,ale zarazem niewiarę.Demiurg w pojęciu Staffa miałby być wywiedzionym raczej z idei panteistycznych i stoickich bezosobowym absolutem,a nie Bogiem judeo-chrześcijańskim.
"Wysokie drzewa"(1932 r.)
Tom"Wysokie drzewa"był,zdaniem historyków literatury Dwudziestolecia,najdoskonalszym przykładem klarowności,artystycznego zrównoważenia oraz"przezroczystości"klasycystycznej poezji międzywojnia.Najdobitniej świadczył on również o odnowieniu talentu Staffa.Jeszcze wyraźniej niż wcześniej,programowy klasycyzm objawił się w nich jako postawa duchowa,etos.Stosunek autora do świata w"Wysokich drzewach"cechuje jednocześnie pełen wzniosłości i majestatu podziw dla piękna natury,ale i ciepły humor w stosunku do codziennych spraw człowieka.Dotyczyło to również duchowej ewolucji Staffa w kwestii pojmowania dramatu wiary;religijność poety z tego okresu jest dużo bardziej pogodna,pełna dowcipu i swobody.
"Barwa miodu"(1936 r.)
"Wiersze wojenne"(1942-1945)
W okresie II wojny światowej Staff wszedł w trzeci już a jednocześnie najmniej płodny w wiersze etap swojej twórczości.Nie wydał wówczas żadnego osobnego tomu,a jedynie próbki poetyckie zamieszczone w podziemnej antologii"Pieśń niepodległa".Poeta w obliczu katastrofy zachował klasyczny umiar,patrząc na grozę aktualnej historii z niejakiego dystansu.Nie znaczy to jednak,iż jego wiersze z tego okresu pozbawione były wewnętrznych napięć.Pomiędzy chłodną formą a treścią pełną bólu zaszedł kolejny paradoks jego poezji.Staff widział w wojnie odwieczny dylemat wyboru między dobrem i złem,męczeństwem i utratą człowieczeństwa,pychą oraz pokorą;problematykę tę podnosił przy tym do perspektywy kosmicznej.Przyczyny kolejnej wojny tkwiły,jego zdaniem,w potwierdzeniu przez człowieka swojego odstępstwa od Boga.Pod koniec lat 40 klasycyzm Staffa radykalnie zmienił swoje znaczenie.Dotychczas był on wyrazem wierności rudymentarnym zasadom sztuki poetyckiej,z drugiej zaś strony realizacji ideału antropologicznego i humanistycznego poety.Teraz ten sam klasycyzm stał się dla Staffa próbą zachowania wewnętrznej harmonii pośród powszechnego chaosu i zniszczenia,a w dalszej kolejności wyznaniem wiary w ostateczne przywrócenie ładu wszechświata,pogwałconego przez destrukcję wojny.
"Martwa pogoda"(1946 r.)
"Wiklina"(1954 r.) i "Dziewięć muz"(1958 r.)
Dramat
Twórczość dramatyczna Staffa wyrastała z trzech młodopolskich tendencji,które kontynuował również w Dwudziestoleciu międzywojennym;były nimi:zwrot w stronę tradycji antycznej,zamiłowanie do secesyjnej przestrzeni magicznej(ukryty skarb,wróżki,czary)oraz powrót do pogańskich wierzeń ludowych.
"Skarb"(1904 r.)
Pierwszą sztuką teatralną Staffa był wydany w 1904 r."Skarb".Było to zarazem najwyżej cenione dzieło sceniczne tego autora,które tuż po premierze wywołało żywą dyskusję najwybitniejszych intelektualistów epoki.Ogólna wymowa"Skarbu"koncentrowała się na problemie stosunku ideału do życia,metafizyki do pragmatyzmu;były to więc sprawy najważniejsze z punktu widzenia światopoglądu artystów młodopolskich.
"Godiwa"(1906 r.) i "Igrzysko"(1909 r.)
"To samo"(1912 r.) i "Wawrzyny"(1912 r.)
"Południca"(1920 r.)
Jedynym dramatem,jaki napisał Staff w okresie Dwudziestolecia,a jednocześnie ostatnim jego dziełem teatralnym okazała się"Południca"(1920 r.)Utwór był tragedią zbrodni i kary:na plan pierwszy wysunięta została namiętna zazdrość miłosna,obłęd,chłopska chciwość ziemi oraz wiejska wiara w ślepe przeznaczenie prowadzące do nieuchronnej katastrofy.Wyeksponowana została tzw."liryka spraw powszednich",przypominająca dramaturgię Władysława Orkana.Staff wyraźnie skierował się tym samym w stronę naturalizmu.Jak twierdzą historycy Dwudziestolecia,mimo iż"Południca"była tragedią nazbyt konwencjonalną,to jednak można nadać temu dziełu status lege artis dzieła nie wybitnego,ale udanego.Innego zdania była publiczność: w czasie premiery sztuka spotkała się z jednoznacznie negatywną oceną.Spowodowało to ostateczne odejście Staffa od teatru.
Praca przekładowa
Leopold Staff był także tłumaczem literatury greckiej,łacińskiej,włoskiej,francuskiej,niemieckiej i orientalnej(łacińskie elegie Jana Kochanowskiego,"Elegie rzymskie",Benvenuta Celliniego żywot własny spisany przez niego samego,"Cierpienia młodego Wertera" i "Lis Przechera"Goethego,"Kwiatki"świętego Franciszka z Asyżu,"Złota legenda"Jakuba de Voragine,Jan Krzysztof Romain Rollanda,"Tristan"Tomasza Manna,"Owocobranie"Tagorego,"Fletnia chińska").
Staff w piosenkach

• 1995 r.Cemetery of Scream utwory"Prologue"oraz"Epilogue"(wiersz"Deszcz jesienny")na płycie Melancholy
• 1997 r.Grzegorz Turnau utwór"Więc można kochać"na płycie"Tutaj jestem"
• 2002 r.Stanisław Sojka utwory"Świat","Zachód jesienny","To love and lose" i "Natchnienie"na płycie"Soykanova"
• 2010 r.Buldog utwór"Deszcz jesienny"na płycie"Chrystus Miasta"
• 2010 r.Sensil utwór"Szum drzew"w refrenie piosenki"Z pędem"
• 2010 r.Illuminandi"W drodze"na płycie"In Via"
• 2011 r.Eternalovers utwór"Kochać i tracić"na płycie"Silence of Sorrow"
• 2012 r.Saluth o/o/o/utwór"Zgon Wojownika"

Tramwaje w Warszawie

System komunikacji tramwajowej działający,jako jeden z elementów komunikacji miejskiej,w Warszawie.Pierwsza linia tramwaju konnego została uruchomiona w 1866 r.zaś obecnie eksploatacją sieci tramwajowej oraz świadczeniem usług przewozowych zajmują się Tramwaje Warszawskie Sp.z o.o.wydzielone 1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych(MZK).28 września 2011 r.Tramwaje Warszawskie posiadały 837 wagonów tramwajowych.Całkowita długość torów w kwietniu 2010 r.wynosiła 276,5 km toru pojedynczego,w tym 241,0 km toru pojedynczego eksploatowanych w ruchu osobowym.Planowana jest dalsza rozbudowa sieci o kolejne trasy zarówno w samej Warszawie,jak i poza nią.
Historia
Tramwaje konne
Historia warszawskich tramwajów zaczęła się 11 grudnia 1866,wraz z otwarciem 6-kilometrowej linii tramwajów konnych łączącej Dworzec Wiedeński z Dworcem Petersburskim(obecnym Dworcem Wileńskim)oraz nowo zbudowanym Dworcem Terespolskim(Dworcem Wschodnim).Linia została wybudowana przez Główne Towarzystwo Rosyjskich Dróg Żelaznych by obejść restrykcje nałożone przez władze zaborcze,które nie zezwalały na wybudowanie mostu kolejowego przez Wisłę.Trasa prowadziła przez ul.Marszałkowską,ul.Królewską(z odgałęzieniem od placu Grzybowskiego),Krakowskim Przedmieściem,plac Zamkowy,most Kierbedzia do ul.Targowej z odgałęzieniami w ul.Kijowskiej i do portu przeładunkowego nad Wisłą.Oprócz przewozu towarów oraz podróżnych między dworcami GTRDŻ obsługiwało również tramwaje miejskie jeżdżące na trasie Dworzec Wiedeński Kościół św.Anny.W latach 70 magistrat postanowił stworzyć własną sieć tramwajową i w 1881 r.wybudowana została przez belgijskiego przedsiębiorcę pierwsza miejska linia tramwajowa,od początku przeznaczona do przewozu pasażerów po mieście,biegnąca ul.Nalewki ul.Świętojerską ul.Długą ul.Wąską Podwalem Krakowskim Przedmieściem(na odcinku Królewska Nowy Zjazd obok tramwaju kolejowego)Nowym Światem Al.Ujazdowskimi Bagatelą do Rogatek Mokotowskich.Cała trasa,oddana do użytku 18 października 1881,była jednotorowa,a tramwaje kursowały na niej w godzinach 7:30–22:00.1 listopada 1881 linię wydłużono o odcinek Muranów Powązki(przez ul.Dziką).Miesiąc później otworzono odcinek w ul.Bielańskiej(między Nalewkami a pl.Teatralnym),a w 1882 r.tory na ul.Senatorskiej.W następnych latach Towarzystwo Belgijskie„Societe Generale de Tramways Varsoviens”rozwijało swoją sieć,m.in.w 1882 r.przejęło tramwaj kolejowy,który utracił pierwotne znaczenie po wybudowaniu w 1875 r.kolei obwodowej wraz z mostem przy Cytadeli.W 1883 r.wprowadzono projekt reorganizacji stworzony przez Władysława T.Kisiel-Kiślańskiego,a sam pomysłodawca został prezesem tramwajów konnych do czasu ich przejęcia przez miasto(w 1898 r.)Pod koniec 1883 r.sieć tramwajowa w Warszawie miała 22 km długości i 80 tramwajów obsługujących 11 linii.W latach 1886–1890 powstała trasa w Al.Jerozolimskich między ul.Marszałkowską a Nowym Światem.W 1899 r.cała sieć,licząca już 30 km i 234 tramwajów obsługujących 17 linii,została wykupiona przez miasto.Prezesem tramwajów konnych został łódzki aptekarz Maurycy Spokorny.W 1908 r.miasto powierzyło firmie„Siemens&Halske”zastąpienie trakcji konnej tramwajem elektrycznym,kierownictwo tej operacji powierzono prezesowi Spokornemu(który przez kolejne osiem lat pełnił funkcję prezesa tramwajów elektrycznych).
Tramwaje elektryczne
7 lutego 1908 uruchomiono Elektrownię Tramwajów Miejskich,a 26 marca 1908 o godz. 9:35 wyruszył pierwszy tramwaj elektryczny na trasie pl.Krasińskich pl.Unii Lubelskiej.24 lipca 1919 Zarząd Miejski powołał przedsiębiorstwo Tramwaje Miejskie m.st.Warszawy.31 grudnia 1921 uruchomiono pierwszą linię nocną na trasie pl.Zbawiciela pl.Teatralny.W marcu 1925 r.otworzono remizę„Praga”przy ul.Kawęczyńskiej.W okresie od września do 18 października 1939 linie tramwajowe nie kursowały z powodu zniszczeń wojennych.1 lipca 1941 utworzono przedsiębiorstwo„Städtische Verkehrsbetriebe Warschau”,które zajęło się eksploatacją linii tramwajowych.Od 1 sierpnia 1944 tramwaje faktycznie nie kursowały.
Okres powojenny
W 1939 roku tabor tramwajowy wynosił 710 wozów tramwajowych,z których wojnę przetrwało niemal 200.Przed wybuchem powstania warszawskiego było w ruchu 186 wozów tramwajowych dla obsługi około miliona pasażerów.Spowodowane było to zarówno zniszczeniami wojennymi,brakiem części zamiennych,jak i polityką okupanta.W trakcie powstania zniszczono lub wywieziono 590 wozów tramwajowych,rozebrano całą sieć trakcyjną,zniszczono 3 podstacje,elektrownię,5 zajezdni,warsztaty,a tory uszkodzono w ponad 300 miejscach.20 czerwca 1945 uruchomiono pierwszą po wojnie linie tramwajową nr„1”łączącą Kawęczyńską z Wiatraczną i do sierpnia kursowało już 5 linii.We wrześniu tego samego roku po uruchomieniu podstacji na Szczęśliwicach ruszyła pierwsza po lewobrzeżnej stronie miasta linia tramwajowa na Ochocie pomiędzy Okęciem a Pl.Starynkiewicza,a do końca roku dalszych pięć.Od 1945 r.rozpoczęło się przekuwanie torów tramwajowych z 1525 na 1435 mm,co związane było z tym,że nowe tramwaje dla Warszawy pochodziły z Berlina(67 sztuk) i Wrocławia(60 sztuk) i różniły się rozstawem od dotychczas użytkowanych.Prace rozpoczęto od peryferiów miasta(Mokotów,Boernerowo,Koło,Żoliborz) i modernizacja trwała 3 lata.W tym okresie uruchomiono wtedy zajezdnię„Żoliborz”z remizą przy ul.Słowackiego.18 maja 1948 zlikwidowano zajezdnię„Rakowiec”.10 września 1955 uruchomiono zajezdnię„Mokotów”oraz zlikwidowano zajezdnię„Puławska”.30 czerwca 1963 uruchomiono zajezdnię„Północ”oraz zlikwidowano zajezdnię„Żoliborz”.Tramwaje w Warszawie w okresie upowszechnienia transportu samochodowego podległy stopniowej likwidacji.11 września 1973 została zlikwidowana linia tramwajowa do Wilanowa biegnąca ulicami Goworka,Spacerową,Gagarina i Czerniakowską.Był to trzeci szlak miejskiego transportu szynowego biegnący w to miejsce po wojnie nie odbudowano szerokotorowej trasy tramwajowej prowadzącej do Wilanowa z Placu Trzech Krzyży,która z kolei zastąpiła linię kolejki grójeckiej.Obowiązujące studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego przewiduje budowę tramwaju do Wilanowa,ale nie Wisłostradą,lecz w ciągu ulic Belwederska Sobieskiego al.Rzeczypospolitej do nowej pętli w rejonie ul.Pałacowej.Byłaby to trzecia trasa tramwajowa do Wilanowa(i czwarta trasa szynowa),ale pierwsza w tym korytarzu.W 1987 r.doszło w Warszawie,na skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Młynarskiej do katastrofy tramwajowej,w której zginęło 7 osób oraz było wielu rannych.
Teraźniejszość
Do 1989 r.przetrwało w Warszawie zaledwie 28 linii.W latach 1980–2009 otwarto jedynie trzy odcinki tras tramwajowych,wszystkie związane z obecną dzielnicą Bemowo.1 sierpnia 1992 roku otwarta została budowana przez 13 lat linia Cmentarz Wolski Osiedle Górczewska,o długości ok.4 km trasy dwutorowej.1 marca 1994 z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych wyłoniono spółkę zajmującą się prowadzeniem komunikacji tramwajowej na terenie miasta Warszawa,Tramwaje Warszawskie Sp.z o.o.31 sierpnia 1997 otwarto linię tramwajową z Koła na Nowe Bemowo.Budowa obejmowała ok.2 km nowej trasy dwutorowej,ok.900 m drugiego toru na istniejącej trasie do Boernerowa oraz pętlę tramwajową„Nowe Bemowo”(wyposażoną w dwa tory peronowe i jeden tor odstawczy).21 grudnia 2005 pierwszy raz po torach wzdłuż ul.Powstańców Śląskich i al.Reymonta pojechał tramwaj specjalnej linii„P”,zaś od 2 stycznia 2006 regularnie kursują po nich linie zwykłe.Jest to pierwsza trasa tramwajowa w Warszawie z zastosowanym torowiskiem trawiastym(na części odcinka) i bezwzględnym priorytetem w ruchu dla tramwajów,a także pierwsza inwestycja tramwajowa współfinansowana z funduszy Unii Europejskiej.Trasa liczy ok.1,9 km długości,a w ramach jej budowy przebudowano pętlę Piaski oraz pętlę Nowe Bemowo(dodatkowy tor peronowy z wyjazdem w stronę północną).Od 16 czerwca 2007 w związku z rozpoczęciem generalnego remontu torowiska zmieniła się organizacja ruchu tramwajowego w rejonie mostu Poniatowskiego i Alej Jerozolimskich.Utrudnienia z tym związane trwały do 1 października 2007.Remont był elementem projektu modernizacji trasy tramwajowej od pętli Banacha do pętli Gocławek,współfinansowanej ze środków Unii Europejskiej.W dniu 26 marca 2008 Tramwaje Elektryczne obchodziły stulecie istnienia.W tym samym roku rozpoczęto modernizację trasy tramwajowej od pętli Cm.Wolski do Dworca Wileńskiego.W ramach prac wykonany m.in.został pierwszy odcinek torowiska z dopuszczonym ruchem liniowym autobusów(od placu Bankowego do ul.Jagiellońskiej).W ramach tych prac,w 2008 r.zamknięty był dla ruchu tramwajowego fragment ul.Wolskiej,natomiast w 2009 r.w związku z licznymi pracami na trasie W-Z przez dłuższy czas tramwaje nie kursowały na odcinku od placu Bankowego do Dworca Wileńskiego,a także czasowo na pobliskich odcinkach,w tym na trasach prostopadłych(ulice Marszałkowska Andersa,aleja Jana Pawła II,ulica Okopowa Towarowa),gdzie również wymiennie prowadzone były remonty.W sierpniu 2010 r.ogłoszono przetarg na zaprojektowanie i budowę łącznika w ciągu ulicy Powstańców Śląskich od ul.Górczewskiej do Radiowej.W fazie projektowania znajdował się odcinek trasy tramwajowej na Tarchominie wzdłuż ulic Projektowanej i Światowida;odcinek na Trasie Mostu Północnego został zbudowany w ramach przetargu prowadzonego przez Zarząd Miejskich Inwestycji Drogowych w Warszawie,jako jeden z elementów trasy mostowej.W dniu 21 stycznia 2013 nastąpiło otwarcie pierwszego etapu trasy tramwajowej na Tarchomin.Uruchomiono obsługiwaną dwukierunkowymi tramwajami SWING Duo linię numer 2,kursującą między krańcami Metro Młociny i Stare Świdry.W dniu 24 grudnia 2014 przedłużono linię od przystanku Stare Świdry do pętli Tarchomin Kościelny,gdzie początkowo dojeżdżała tylko linia numer 2,następnie skierowano tam również linię numer 17(przeniesiono pętlę z Metra Młociny).
Linie tramwajowe
Oznaczenia linii tramwajowych
Stan na 20 lutego 2016
Numer Przeznaczenie Uwagi
1–39 Linie zwykłe Kursują codziennie w godzinach od około 4:00 do około 0:30.Wyjątkiem jest linia 14,która w dni powszednie kursuje w godzinach 6-19,w soboty w godzinach 8-18,a w niedziele i święta od 11 do 18.W godzinach porannych i wieczornych tramwaje obsługujące podstawową linię 14,kursują na linii 15.Ponadto linia 9 kursuje codziennie do około 1:30
40–49 Linie okresowe Kursują tylko w wybrane dni tygodnia i/lub godziny
50–69 Zakres wolny Dawniej zakres ten przeznaczony był dla trolejbusów
70–79 Linie zastępcze i uzupełniające Uruchamiane na specjalne okoliczności lub na czas remontów oraz wyłączeń z ruchu na danym odcinku komunikacji szynowej
80–99 Zakres wolny
Cx Linie cmentarne Kursują jedynie w okresie dnia Wszystkich Świętych,zapewniając dojazd do stołecznych nekropolii
Uruchamiane są także linie specjalne obsługiwane taborem zabytkowym,np:
D na Dzień Dziecka,W na Wielkanoc,1 Sierpnia,M na Mikołajki,T jako atrakcja turystyczna
Układ linii tramwajowych
Linia Trasa Częstotliwość[min]Uwagi
1 Annopol Banacha Annopol Rembielińska Matki Teresy z Kalkuty Odrowąża rondo Żaba Starzyńskiego most Gdański Słomińskiego rondo Zgrupowania AK„Radosław”Okopowa Towarowa rondo Daszyńskiego Towarowa plac Zawiszy Grójecka plac Narutowicza Grójecka Banacha powszednie:4-5 wolne: 7-8
2 Metro Młociny Tarchomin Kościelny Zgrupowania AK„Kampinos”most Skłodowskiej-Curie Kuklińskiego Światowida powszednie:4/6 wolne:7-8
3 Annopol Gocławek Annopol Rembielińska Matki Teresy z Kalkuty Odrowąża rondo Żaba 11 Listopada Targowa plac Wileński Targowa Zamoyskiego Grochowska powszednie:8/12 wolne:15
4 Wyścigi Żerań Wschodni Puławska plac Unii Lubelskiej Marszałkowska plac Zbawiciela Marszałkowska rondo Dmowskiego Marszałkowska plac Bankowy aleja Solidarności most Śląsko-Dąbrowski aleja Solidarności Jagiellońska Ratuszowa Targowa 11 Listopada rondo Żaba Odrowąża Matki Teresy z Kalkuty Rembielińska Annopol powszednie:8/12 wolne:15
6 Gocławek Metro Młociny Grochowska Zamoyskiego Targowa plac Wileński Targowa Ratuszowa Jagiellońska Starzyńskiego most Gdański Słomińskiego Między parkowa Andersa Mickiewicza plac Inwalidów Mickiewicza plac Wilsona Słowackiego Marymoncka Zgrupowania AK„Kampinos”powszednie:8/12 wolne:15
7 Kawęczyńska-Bazylika P+R Aleja Krakowska Kawęczyńska Kijowska Targowa aleja Zieleniecka aleja Poniatowskiego most Poniatowskiego Aleje Jerozolimskie rondo Dmowskiego Aleje Jerozolimskie plac Zawiszy Grójecka plac Narutowicza Grójecka aleja Krakowska powszednie:8/12 wolne:15
9 Gocławek P+R Aleja Krakowska Grochowska aleja Waszyngtona aleja Poniatowskiego most Poniatowskiego Aleje Jerozolimskie rondo Dmowskiego Aleje Jerozolimskie plac Zawiszy Grójecka plac Narutowicza Grójecka aleja Krakowska powszednie:8/12(4/6)wolne:(15)7-8 Wybrane kursy na skróconej trasie Wiatraczna aleja Waszyngtona(...)
10 Osiedle Górczewska Wyścigi Górczewska Powstańców Śląskich Połczyńska Wolska Skierniewicka Kasprzaka rondo Daszyńskiego Prosta rondo Organizacji Narodów Zjednoczonych aleja Jana Pawła II Chałubińskiego aleja Niepodległości Nowowiejska plac Politechniki Nowowiejska plac Zbawiciela Marszałkowska plac Unii Lubelskiej Puławska powszednie:8/12 wolne:15
11 Rondo Daszyńskiego Metro Młociny Prosta Kasprzaka Skierniewicka Wolska Połczyńska Powstańców Śląskich Reymonta Wólczyńska Nocznickiego powszednie:8/12 wolne:15
13 Kawęczyńska-Bazylika Koło Kawęczyńska Kijowska Targowa plac Wileński aleja Solidarności most Śląsko-Dąbrowski aleja Solidarności Młynarska Obozowa powszednie:8/12 wolne:15
14 Banacha Metro Wilanowska Banacha Grójecka plac Narutowicza Filtrowa Krzywickiego Nowowiejska plac Politechniki Nowowiejska plac Zbawiciela Marszałkowska plac Unii Lubelskiej Puławska powszednie:8/12 wolne:15
15 Marymont-Potok P+R Aleja Krakowska Mickiewicza plac Wilsona Mickiewicza plac Inwalidów Mickiewicza Andersa plac Bankowy Marszałkowska rondo Dmowskiego Marszałkowska plac Konstytucji Marszałkowska plac Zbawiciela Nowowiejska plac Politechniki Nowowiejska Krzywickiego Filtrowa plac Narutowicza Grójecka aleja Krakowska powszednie:8/12 wolne:(15)7/8 W soboty dodatkowe kursy na skróconej trasie Plac Narutowicza Grójecka(...)
17 Tarchomin Kościelny Służewiec Światowida Kuklińskiego Most Skłodowskiej-Curie Marymoncka Słowackiego Popiełuszki aleja Jana Pawła II rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II rondo Organizacji Narodów Zjednoczonych aleja Jana Pawła II Chałubińskiego aleja Niepodległości Rakowiecka Boboli Wołoska Marynarska powszednie:8/12(4/6)wolne:15(7-8)Wybrane kursy(jednokierunkowo)na skróconej trasie Metro Marymont Popiełuszki(...)
18 Służewiec Żerań FSO Marynarska Wołoska Woronicza Puławska plac Unii Lubelskiej Marszałkowska plac Zbawiciela Marszałkowska rondo Dmowskiego Marszałkowska plac Bankowy Andersa Między parkowa Słomińskiego most Gdański Starzyńskiego Jagiellońska powszednie:8/12 wolne:15
20 Boernerowo Żerań FSO Kaliskiego Dywizjonu 303 Obozowa Młynarska aleja Solidarności most Śląsko-Dąbrowski aleja Solidarności Jagiellońska powszednie:10/12 wolne:15
22 Wiatraczna Piaski Grochowska Zamoyskiego aleja Zieleniecka aleja Poniatowskiego most Poniatowskiego Aleje Jerozolimskie rondo Dmowskiego Aleje Jerozolimskie plac Zawiszy Towarowa rondo Daszyńskiego Towarowa Okopowa rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II Broniewskiego powszednie:8/12 wolne:15
23 Czynszowa Nowe Bemowo Czynszowa Stalowa(powrót:Stalowa Środkowa Wileńska Czynszowa)11 Listopada Targowa Ratuszowa Jagiellońska aleja Solidarności most Śląsko-Dąbrowski aleja Solidarności Młynarska Obozowa Dywizjonu 303 Radiowa Powstańców Śląskich powszednie:8/12 wolne:15
24 Gocławek Nowe Bemowo Grochowska aleja Waszyngtona aleja Poniatowskiego most Poniatowskiego Aleje Jerozolimskie rondo Dmowskiego Aleje Jerozolimskie plac Zawiszy Towarowa rondo Daszyńskiego Towarowa aleja Solidarności Młynarska Obozowa Dywizjonu 303 Radiowa Powstańców Śląskich powszednie:6/12 wolne:15
25 Annopol Banacha Annopol Rembielińska Matki Teresy z Kalkuty Odrowąża rondo Żaba 11 Listopada Targowa plac Wileński Targowa aleja Zieleniecka aleja Poniatowskiego most Poniatowskiego Aleje Jerozolimskie rondo Dmowskiego Aleje Jerozolimskie plac Zawiszy Grójecka plac Narutowicza Grójecka Banacha powszednie:8/12 wolne:15
26 Osiedle Górczewska Wiatraczna Górczewska Powstańców Śląskich Połczyńska Wolska aleja Solidarności most Śląsko-Dąbrowski aleja Solidarności plac Wileński Targowa Zamoyskiego Grochowska powszednie:8/12 wolne:15
27 Cmentarz Wolski Metro Marymont Wolska aleja Solidarności Okopowa rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II Popiełuszki powszednie:8/12 wolne:15
28 Dworzec Wschodni(Kijowska)Osiedle Górczewska Kijowska Targowa plac Wileński Targowa Ratuszowa Jagiellońska Starzyńskiego most Gdański Słomińskiego rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II Broniewskiego Reymonta Powstańców Śląskich Górczewska powszednie:8/12 wolne:15
31 Metro Wilanowska Służewiec Puławska Woronicza Wołoska Marynarska powszednie:4/12 wolne:15
33 Kielecka Metro Młociny Rakowiecka aleja Niepodległości Chałubińskiego aleja Jana Pawła II rondo Organizacji Narodów Zjednoczonych aleja Jana Pawła II rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II Broniewskiego Wólczyńska Nocznickiego powszednie:6/6 wolne:7-8
35 Nowe Bemowo Wyścigi Powstańców Śląskich Reymonta Broniewskiego aleja Jana Pawła II rondo Zgrupowania AK„Radosław”aleja Jana Pawła II Stawki Andersa plac Bankowy Marszałkowska rondo Dmowskiego Marszałkowska plac Konstytucji Marszałkowska plac Zbawiciela Marszałkowska plac Unii Lubelskiej Puławska powszednie:8/12 wolne:15
41 Zajezdnia Mokotów Żerań Wschodni Wołoska Boboli Rakowiecka aleja Niepodległości Chałubińskiego aleja Jana Pawła II rondo Organizacji Narodów Zjednoczonych aleja Jana Pawła II rondo Zgrupowania AK„Radosław”Słomińskiego most Gdański Starzyńskiego rondo Żaba Odrowąża Matki Teresy z Kalkuty Rembielińska Annopol powszednie:12/Linia kursuje tylko w szczycie
Pętle i krańce
W zestawieniu podano tylko istniejące krańce.
Nazwa Typ Linie Liczba torów
Aleja Zieleniecka Pętla brak 2
Annopol Pętla 1,3,25 3
Banacha Pętla 1,14,25 3
Boernerowo Pętla 20 1
Cmentarz Wolski Pętla 27 3
Czynszowa Pętla 23 2
Dworzec Wschodni(Kijowska)Pętla 28 1
Gocławek Pętla 3,6,9,24 3
Kawęczyńska-Bazylika Pętla 7,13 2
Kielecka Pętla 33 1
Koło Pętla 13 3
Marymont-Potok Pętla 15 2
Metro Marymont Pętla 17,27 3
Metro Młociny Pętla 2,6,11,33 6
Metro Wilanowska Pętla 14,31 2
Nowe Bemowo Pętla 23,24,35 3
Osiedle Górczewska Pętla 10,26,28 5
P+R Aleja Krakowska Pętla 7,9,15 3
Piaski Pętla 22 2
Plac Narutowicza Pętla 15 5
Plac Starynkiewicza Pętla brak 2
Ratuszowa-ZOO Pętla brak 1
Służewiec Pętla 17,18,31 3
Tarchomin Kościelny Pętla 2,17 2
Twardowska Pętla brak 1
Wiatraczna Pętla 9,22,26 4
Woronicza Pętla brak 2
Wyścigi Pętla 4,10,35 3
Żerań FSO Pętla 18,20 3
Żerań Wschodni Pętla 4,41 3
Cała sieć przystosowana jest do obsługi taboru jednokierunkowego umożliwiając tramwajom zawracanie za pomocą pętli.Do 23 grudnia 2014 wyjątkiem był kraniec Stare Świdry,który jako jedyny przystosowany był do obsługi wyłącznie tramwajów dwukierunkowych zastosowane zostały tam rozjazdy nakładkowe.Obecnie kraniec Stare Świdry przestał pełnić swą rolę i został rozmontowany w związku z uruchomieniem krańca Tarchomin Kościelny.Za pętle mogą także posłużyć zajezdnie,na terenie których tramwaj zawraca bez zatrzymania się(tj.pierwszy i ostatni przystanek ma przed zajezdnią).Takie rozwiązanie było stosowane na przykład przy budowie Trasy Mostu Północnego,kiedy to linia nr 5 została skrócona do zajezdni Żoliborz.
Planowane zmiany
W ramach remontu ulicy Wołoskiej w latach 2014–2016 nastąpi remont krańca Woronicza,po którym zamiast obecnych dwóch pętli do zawracania(po jednej w każdym kierunku)istnieć będzie tylko jedna pętla z jednym torem peronowym do zawracania w obu kierunkach.W planach jest brany również powrót tramwajów na ul.Kasprzaka od ul.Skierniewickiej do ul.Wolskiej(częściowo idący szlakiem zlikwidowanej w latach 90 XX wieku trasy tramwajowej).Budowa zacznie się w 2018 roku.
Tabor
Tramwaje wysoko podłogowe
Model Eksploatacja w Warszawie od Liczba wagonów Liczba składów
Konstal 105Na 1984 r.269 141
Konstal 105Nb 1992-1993 4 2
Konstal 105Nb/e 1994 r.4 2
Konstal 105Ne 1993–1994 18 9
Konstal 105Nf 1994 r.44 22
Konstal 105Ng 1993 r.2 1
Konstal 105Ni 1992 r.12 9
Konstal 105Nm 1996–1997 14 7
Konstal 105N2k 1995–2001 60 30
Konstal 105N2k/2000 2001 r.62 31
Konstal 105Nz 1997 r.2 2
FPS 123N 2007 r.30 17
Razem:521273
Tramwaje niskopodłogowe
Model Eksploatacja w Warszawie od Niska podłoga Liczba składów
Konstal 112N 1995 r.24% 1
Konstal 116N 1998 r.61% 1
Konstal 116Na 1999 r.61% 2
Konstal 116Na/1 1999–2000 61% 26
Pesa 120N 2007 r.100% 15
Pesa 120Na 2010 r.100% 180
Pesa 120NaDuo 2012 r.100% 6
Pesa 128N 2014-2015 100% 50
Pesa 134N 2015 r.100% 30
Razem:311
Udział wagonów nisko wejściowych i niskopodłogowych:40,18%
Tramwaje zabytkowe
Model Producent Rok produkcji Numery inwentarzowe
A Falkenried/MAN 1908 r.43
Lw Linke-Hoffman Werke 1925 r.541
C Lilpop,Rau i Loewenstein 1925 r.257
K Gdańska Fabryka Wagonów 1940 r.403
K Wspólnota Interesów Katowice 1940 r.445
N1 Konstal 1949 r.607
N3 Konstal 1951 r.674
4Nj Konstal 1957 r.838
13N Konstal 1969 r.795
102N Konstal 1969 r.5
102Na Konstal 1971 r.42
Statystyka
Typ wagonu Zakład Eksploatacji Tramwajów Razem
                     R-1 R-2 R-3 R-4
105Na 26 86 157 269
105Nb 4 4
105Nb/e 4 4
105Ne 4 14 18
105Nf 26 18 44
105Ng 2 2
105Nm 14 14
105Ni 12 12
105N2k 60 60
105N2k/2000 56 6 62
105Nz 2 2
112N 1 1
116N 1 1
116Na 2 2
116Na/1 26 26
120N 15 15
120Na 13 42 60 65 180
120NaDuo 6 6
123N 30 30
128N 8 11 19
134N 1
Razem 182 129 221 239 772
Numeracja
Typ wagonu Numery inwentarzowe
105Na 1100–1109,1111–1125,1127–1131,1133–1136,1138–1210,1212–1362,1366–1378,1381,2001,2003–2005
105Nb 1379–1380,1384–1385
105Nb/e 1383,1387–1389
105Ne 1393–1410
105Nf 1411–1422,1425–1456
105Ng 1423–1424
105Ni 1363–1364,1391–1392,2006–2009,2038–2039
105Nm 1457–1470
105N2k 1386,1390,2010–2027,2030–2037,2040–2073
105N2k/2000 2074–2135
105Nz 2028–2029
112N 3001
116N 3002
116Na 3003–3004
116Na/1 3005–3030
120N 3101–3115
120Na 3116–3295
120NaDuo 3501–3506
123N 2136–2165
128N 3601–3650
134N 3801–3830
O taborze
Obecnie spółka Tramwaje Warszawskie posiada 522 składy.47% z nich to pojazdy niskopodłogowe.Linie:6,27,28,14,15 oraz 31(w dni wolne)obsługiwane są głównie przez pojedyncze wagony(tzw.solówki).Resztę linii obsługują składy dwu wagonowe lub pojazdy przegubowe.18 sierpnia 2007 na jedną z brygad linii Z-9 wyjechał po raz pierwszy po trzynastu latach przerwy skład złożony z trzech wagonów.Składy trój wagonowe kursują obecnie na linii 31(na wybranych brygadach).W dniu 22 sierpnia 2008 ogłoszony został dwustopniowy przetarg na dostawę 186 wagonów całkowicie niskopodłogowych o pojemności 200/250 pasażerów(w zależności od przyjętego standardu podróży pasażerów stojących),tj.odpowiadających 186 składom dwu wagonowym tramwajów wysoko podłogowych.155 tramwajów przeznaczonych jest na wymianę istniejącego taboru typu 13N i dużą część 105N,31 do obsługi nowej trasy przez Most Północny na Tarchomin.Szacowana wartość kontraktu to niemal 1,5 mld złotych netto.13 czerwca 2010 pierwszy z nowo zamówionych składów typu 120Na Swing wyjechał na trasę.Według danych producenta kolejny Swing ma się pojawić w Warszawie w połowie lipca,a do końca roku dotrą 33 składy,a do Euro 2012 120.31 grudnia 2012 był ostatnim dniem eksploatacji wagonów typu 13N.W tym dniu uruchomiono również specjalną linę obsługiwaną przez te wagony.1 czerwca 2012 roku,spółka ogłosiła przetarg na dostawę 45 fabrycznie nowych dwukierunkowych tramwajów.Przetarg wygrała Pesa oferując tramwaj z nowej rodziny Jazz(128N).Tramwaje mają dotrzeć do stolicy w latach 2014–2015.3 lipca 2013 roku,został rozpisany przetarg na dostawę 30 nowych tramwajów,tym razem mają być krótsze(mają mieć maksymalnie 22 metry).21 listopada 2013 roku dostarczono ostatniego ze 186 Swingów,tym samym kończąc tzw.kontrakt stulecia.
Podsumowując:

• w roku 2007 zamówiono 15 nowych niskopodłogowych tramwajów Pesa 120N.Dotarły one w tym samym roku
• w roku 2008 zamówiono 186 nowych niskopodłogowych tramwajów Pesa 120Na.Dostawa rozpoczęła się w 2010 roku,a zakończyła się w 2013
• w roku 2012 zamówiono 45 nowych niskopodłogowych,dwukierunkowych tramwajów Pesa 128N.Rozpoczęła się dostawa, która potrwa do 2015 r.
• w roku 2013 zamówiono 30 nowych niskopodłogowych tramwajów Pesa 134N.Dostawa rozpoczęła się pod koniec 2014 r.
• w roku 2014 zamówiono 5 nowych niskopodłogowych,dwukierunkowych tramwajów Pesa 128N

Razem Tramwaje Warszawskie w roku 2015 będą w posiadaniu 281 tramwajów w pełni niskopodłogowych na 275 wysoko podłogowych.
Zajezdnie tramwajowe
Istniejące
Zajezdnia Adres Rok uruchomienia Obsługiwane linie
ZET R-1 Wola Młynarska 2 POL 1903 r.1,9,10,11,13,14,15,20,22,23,24,26,27,28,31,77
ZET R-2 Praga Kawęczyńska 16 1925 r.3,6,7,9,13,18,22,23,24,25,26,27,28,77
ZET R-3 Mokotów Woronicza 27 1955 r.1,4,7,9,10,11,14,15,17,18,25,31,33,35,37,41,77
ZET R-4 Żoliborz Zgrupowania Kampinos 10 1963 r.1,2,3,4,6,11,13,17,22,26,27,28,31,33,35,37,41,77
Planowane lub w budowie

• Zakład Eksploatacji Tramwajów R-5 Annopol

Nieistniejące
Zajezdnia Adres Lata istnienia Uwagi
Inżynierska ul.Inżynierska 6 1866–1925 Przejęcie obsługi przez R-2 Praga
Muranów ul.Sierakowska 8 1881 r.
Mokotów ul.Puławska 15 1882–1955 Przejęcie obsługi przez R-3 Mokotów
Rakowiec ul.Opaczewska 35 1930–1948 Zlikwidowano ją wraz z tramwajami szerokotorowymi
Solec 1945–1950 Zajezdnia prowizoryczna,zamknięta w 1950 roku wraz z likwidacją tramwajów szerokotorowych,faktycznie zlikwidowano ją w 1961 roku
Żoliborz 1946–1963 Przejęcie obsługi przez R-4 Północ(obecnie Żoliborz)
Warszawski Tramwaj Wodny
Warszawa jest jednym z sześciu(obok Bydgoszczy,Szczecinka,Gdyni,Gdańska i Krakowa)miast w Polsce,które posiadają tramwaj wodny.W 2006 r.Warszawski Tramwaj Wodny stanowiły dwa nieduże rzeczne statki wycieczkowe(w 2005 r.jeden Wars),które kursowały po Wiśle w okresie letnim.Ich trasa zaczyna się przy Starym Mieście a kończy na Przyczółku Czerniakowskim.Statki te podlegają zarządowi Tramwajów Warszawskich i dlatego właśnie nazywane są tramwajami wodnymi.
Warszawski Omnibus Konny
Warszawski Omnibus Konny to zabytkowy środek transportu przypominający tramwaj,lecz nie poruszający się po torach.Kursuje on na terenie Śródmieścia Warszawy w okresie wakacyjnym.Omnibus kursował po stolicy od 1836 do 1881 r. i został zastąpiony przez tramwaje konne.W 2005 r.omnibusy powróciły na stołeczne ulice jako atrakcja turystyczna.Żaden z obecnie eksploatowanych omnibusów nie jest jednak dokładną repliką pojazdów z XIX wieku.
Ciekawostki

• Standardową częstotliwością linii tramwajowych w Warszawie jest co 8 minut w szczycie,co 12 minut poza szczytem,co 15 w soboty i w święta,oraz co 20 minut wczesnym rankiem i późnym wieczorem
• Najczęściej kursującymi liniami tramwajowymi są:
• co 4-6 minut w szczycie,co 6 minut poza szczytem oraz co 7-8 w soboty i święta:
• 1 Annopol Banacha
• 2 Metro Młociny Tarchomin Kościelny
• 9 P+R Al. Krakowska Gocławek
• 33 Metro Młociny Kielecka
• co 6 minut w szczycie,12 minut poza szczytem oraz co 15 minut w soboty i święta:
• 24 Koło Gocławek
• co 3 minuty w szczycie,12 minut poza szczytem oraz co 15 w soboty i święta:
• 31 Metro Wilanowska Służewiec
• Jednym z największych i najbardziej uczęszczanych węzłów tramwajowych jest Rondo Wiatraczna znajdujące się na Grochowie.Znajduje się tam pętla dwóch linii(22,26) i przystanki przelotowe dla kolejnych czterech(3,6,9,24).Jest to jedno z najlepiej skomunikowanych miejsc w stolicy.Podobna sytuacja powtarza się w zespole Centrum,gdzie zatrzymuje się 9 linii tramwajowych(4,7,9,15,18,22,24,25,35),w zespole Okopowa,gdzie zatrzymuje się 7 linii tramwajowych(1,20,22,23,24,26,27)oraz w zespole Rondo Radosława gdzie spotykają się linie 1,6,11,17,22,27,33,35,37 oraz 41
• Najdłużej kursującymi liniami tramwajowymi są linie 1,9 oraz 26 kursują codziennie do ok.północy.Opłata za przejazd tymi liniami w godzinach nocnych jest taka sama jak w ciągu dnia
• Najkrótszą linią tramwajową w Warszawie jest linia 2,kursująca na trasie Metro Młociny Most Północny Tarchomin Kościelny.Ma ona 8 przystanków:Metro Młociny,Zajezdnia Żoliborz,Świderska,Stare Świdry,Myśliborska,Tarchomin,Mehoffera i Tarchomin Kościelny.W latach 2015–2016 linia będzie wydłużona do pętli„Winnica”
• Na ulicy Stawki,Stalowej,Nowowiejskiej między Politechniką a Placem Zbawiciela,11 Listopada oraz Młynarskiej w kierunku Bemowa torowisko jest ułożone na ulicy,a tramwaje mają podobne prawa co pojazdy kołowe.Na ulicy Młynarskiej w kierunku Centrum oraz na Moście Śląsko-Dąbrowskim torowisko również jest położone na ulicy,jednak został tam wydzielony specjalny pas dla tramwajów i autobusów
• 31 to jedyna warszawska linia,na której można spotkać potrójne zestawy wagonów 105Na
• W latach 90 i w pierwszej dekadzie XXI wieku,linią na której najczęściej testowano tramwaje była linia 36,która do 2001 r.oraz w latach 2006-2008 jako jedyna nie pokonywała żadnych zakrętów pod kątem prostym między krańcami jej trasa biegła ulicami Puławską,Marszałkowską,Andersa i Mickiewicza,które są wzajemnymi przedłużeniami
• W latach 2001-2007 w regularnej komunikacji,nie był wykorzystywany zakręt wschód-południe na placu Bankowym.W ramach objazdów skierowano tam jedynie kilkakrotnie linie 2 i 18,w latach 2001-2003 kursujące mostem Gdańskim,Między parkową i Andersa.Jedyną stałą linią wykorzystującą ten w zakręt we wspomnianym okresie,była linia nocna 640,która od 31 grudnia 2004 r.do końca lutego 2005 r.pokonywała ten zakręt w weekendowe noce.16 czerwca 2007 r.na wymieniony zakręt powróciła linia 4.W latach 2011-2014 był on czasowo obsługiwany przez linię 18,zmiana była związana z budową stacji II linii metra"Dw.Wileński"
• Do 2007 r.po Warszawie kursowały linie tramwajowe o częstotliwości 30 minut w weekendy.W latach 2006-2007 były to linie 20 i 21.Przed 2 stycznia 2006 r.co pół godziny kursowały również linie 8,23,24,27,29 i 32.Obecnie w Warszawie nie ma linii tramwajowej o tak niskiej częstotliwości kursowania
• Odcinek:PL.BANKOWY PL.ZBAWICIELA na ciągu ulicy Marszałkowskiej był w latach 1994-2001 obsługiwany przez siedem linii tramwajowych(do 1998 r.2,4,15,18,31,35 i 36,później 2,4,15,18,35,36 i 45),liczba ich uległa redukcji,w miarę przedłużania I linii metra.W 1998 r.kursowanie linii 31(Potocka plac Narutowicza)ograniczono do dni powszednich i przekształcono ją w okresową 45,która pod koniec swojego istnienia kursowała również w soboty.W 2001 r.po przedłużeniu I linii metra do stacji Ratusz Arsenał,zdecydowano o likwidacji linii 45,której rolę na Ochocie przejęła linia 36,a na Żoliborzu linia 4.W 2004 r.w związku z przedłużeniem I linii metra do stacji Dw.Gdański,Zarząd Transportu Miejskiego zdecydował się na wycofanie z Marszałkowskiej linii 2(Żerań Wschodni Banacha).Dwa lata później,w styczniu 2006 r.zawieszono linię 4,która została jednak przywrócona w czerwcu 2007 r.W kwietniu 2008 r.zlikwidowano jednak linię 15(Huta Okęcie) i od tego momentu ciąg jest obsługiwany przez cztery linie tramwajowe,początkowo 4,18,35 i 36,a od 2011 r.4,15,18 i 35