Krzysztof Celestyn Mrongovius

Krzysztof Celestyn Mrongowiusz(Mrąga),inne formy nazwiska:Mrongowius;(błędne:)Morengoriusz;Morengovius;Murengovius,krypt.M.Mr.(ur.19 lipca 1764 w Olsztynku,zm.3 czerwca 1855 w Gdańsku)duchowny ewangelicki,kaznodzieja,mieszkaniec Gdańska,filozof,językoznawca,tłumacz,edytor.Jeden z pierwszych badaczy folkloru Kaszubów.
Życiorys
Urodził się 19 lipca 1764 jako syn Bartłomieja,noszącego początkowo nazwisko:Maręga,pastora i rektora szkoły w Olsztynku(później w Marwałdzie) i Julianny Estery z Weberów.Dzieciństwo spędził w Marwałdzie.Pierwsze nauki pobierał w Zalewie,a od roku 1780 uczył się w królewieckiej Szkole Katedralnej na Knipawie.Następnie studiował(immatrykulowany 21 marca 1782)teologię,filozofię i filologię polską na Uniwersytecie w Królewcu(aż do roku 1790).W latach 1790–1796 był nauczycielem języka polskiego w Collegium Fridericianum w Królewcu.W tym okresie(1790-1798)pełnił także obowiązki młodszego nauczyciela w Szkole Katedralnej.Jednocześnie pracował także jako tłumacz urzędowy języka polskiego i korektor druków polskich w oficynach wydawniczych:Hartunga(Gdańsk) i Kantera(Kwidzyn).W roku 1796 ożenił się z Wilhelminą Luizą Paarmann.Rok później(1797 r.)wraz z ks.Jerzym Olechem bezskutecznie starał się o utworzenie katedry języka polskiego na uniwersytecie królewieckim.Był poliglotą oprócz języka polskiego i niemieckiego znał również język grecki,dolnołużycki,oraz rosyjski.W maju 1798 r.opuścił Królewiec,a wkrótce został pastorem i kaznodzieją gminy ewangelickiej w kaplicy św.Anny przy Kościele św.Trójcy w Gdańsku i jednocześnie lektorem języka polskiego w Gdańskim Gimnazjum Akademickim(do roku 1817).W roku 1806 T.Czacki złożył mu propozycję objęcia katedry języków słowiańskich i stanowisko kierownika biblioteki w Liceum Krzemienieckim(propozycja niezrealizowana prawdopodobnie z powodu niechęci G.E.Grodka).Mowa polska jest piękniejsza i cudowniejsza niż język francuski i niemiecki,więc się jej poczciwy człowiek wstydzić nie powinien i owszem pilnie jej uczyć,o nią dbać i o utrzymanie jej jak o wielki skarb starać powinien.Niedzielne i święte Ewangelie i lekcje,Krzysztof Celestyn Mrongowiusz 1806 r.Od roku 1812 był nauczycielem języka polskiego w Szkole Świętojańskiej przy parafii św.Jana w Gdańsku.W tym okresie udzielał też lekcji prywatnych i pełnił funkcję tłumacza sądowego.Po śmierci żony w roku 1820 oddał się przede wszystkim działalności naukowej.Obok ożywionych kontaktów z uczonymi polskimi,współpracował i korespondował z uczonymi rosyjskimi,czeskimi i niemieckimi.W 1841 roku spotkał się w Ostródzie z innym znanym działaczem polskim Gustawem Gizewiuszem przekazując mu memoriał do króla pruskiego w sprawie swobód językowych dla ludności mazurskiej,który wiosną 1842 roku wręczył osobiście Fryderykowi Wilhelmowi.Dokument ten domagał się od króla pruskiego położenia kresu germanizacji dzieci polskich w szkołach elementarnych,wprowadzenie języka polskiego w szkołach średnich i zorganizowanie katedr tego języka na uczelniach wyższych.W 1852 r.został członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu.Adam Mickiewicz w liście napisanym do Mrongowiusza w imieniu towarzystwa oraz własnym napisał do niego„...uzacniłeś życie Twoje niezmordowaną,nieprzerwaną,owocną pracą około języka polskiego.”Był jedynym gdańszczaninem należącym do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie.Był bibliofilem i pozostawił po sobie ponad 1 tys.zgromadzonych cennych książek,które przeszły w posiadanie Biblioteki Miejskiej w Gdańsku.
Twórczość
Był autorem rozpraw,podręczników języka polskiego oraz słowników polsko-niemieckich,a także edytorem piśmiennictwa staropolskiego.Zajmował się zbieraniem pieśni mazurskich i kaszubskich oraz wszelkich dokumentów w języku kaszubskim.Sporządził program badań dotyczących Kaszubów,np.przygotował mały słownik kaszubski.W latach 1826-1827 prowadził badania ludoznawcze w pobliżu Słupska,głównie w Cecenowie i Główczycach.
Ważniejsze dzieła

1. Polnisches Lesebuch,Lexikon und Sprachlehre für die ersten Anfänger mit gramatisch erläuternden Anmerkungen...Zabawki pożyteczne,czyli Książka elementarna dla uczących się polskiego lub niemieckiego języka,ze słownikiem i krótką gramatyką podług ustaw sławnego Adelunga,2-tomowy słownik polsko-niemiecki wydany w Królewcu w roku 1794 wersja cyfrowa na stronach PBI
2. Nowy słownik polsko-niemiecki,w którym osobliwie na dobrą niemczyznę wzgląd miano,Kwidzyn 1794 r.wyd.następne:Słownik polsko-niemiecki...Handwörterbuch der polnischen Sprache...Królewiec 1803 r.
3. Pieśni kościelne,1800 r.
4. Rocznik kazań chrześcijańskich,to jest zbiór mów duchownych na niedziele i uroczyste święta całego roku,według ewanieliów,Gdańsk 1802 r.druk notowany u Estreichera III(1876 r.)177 pod błędnym tytułem:Polnisches Predigtenbuch auf alle Sonn-und Festtage des ganzen Jahres,Królewiec 1803 r.
5. Anleitung zum Übersetzen aus dem Polnischen ins Deutsche und aus dem Deutschen ins Polnische.Polnisches Handbuch für die Deutschen die Polnisch erlernen wollen,Królewiec 1803 r.(druk notowany u Estreichera,nieznany z autopsji Pniewskiemu,ani Bieńkowskiemu);wyd.następne:...ins Polnische.Als Anhang zu der ausführlichen Grammatik der polnischen Sprache,Gdańsk 1837 r.
6. Polnische Formenlehre nebst Anleitung zum Übersetzen aus dem Deutschen ins Polnische.Erste Lieferung.Informacja do tłumaczenia z języka niemieckiego na polski,Królewiec 1811 r.wyd.następne(nieznane z autopsji Pniewskiemu,ani Bieńkowskiemu):Królewiec 1837 r.
7. Versuch einer Anleitung zum Übersetzen aus dem Deutschen ins Polnische nebst Phraseologie als Erleichterungsmittel zur Erlehrung der polnischen Sprache.Informacja do tłumaczenia z języka niemieckiego na polski,Królewiec 1811 r.
8. Polnischer Wegweiser,oder versuchte Analyse des Verbi,nebst Materialien zum Übersetzen,Królewiec 1812 r.wyd.następne rozszerzone:Polnischer Wegweiser,oder neuversuchte Analyse des Verbi,nebst Materialien zum Übersetzen aus dem Deutschen ins Polnische und einem deutsch-polnischen Krämerwaaren-Verzeichniss.Lekcje do tłumaczenia z języka niemieckiego na polski,ze słowniczkiem,Królewiec 1816 r.
9. Polnischer Wegweiser,enthaltend eine neu versuchte Aufklärung der polnischen Sprachformen nebst Materialien zum Übersetzen...Mentor polski,czyli nowy sposób ułatwiający naukę o formach mowy polskiej...t.1-2,Gdańsk 1821 r.(w tomie 2:poz.8);wyd.następne(tytułowe):Gdańsk 1836 r.(egz.unikatowy w posiadaniu Bieńkowskiego);dedykowany A.K.Czartoryskiemu
10. Słownik niemiecko-polski,Deutsch-polnisches Handwörterbuch nach Adelung und Linde bearbeitet t.1-2,Gdańsk(1820-1823);wyd.następne:wyd.2 poprawione pt.Dokładny niemiecko-polski słownik.Ausführliches deutsch-polnisches Wörterbuch...Królewiec 1837 r.wyd.3 poprawione Królewiec 1854 r.(wyd.zeszytami,nr 1-3,w latach 1852-1854);wyd.1 dedykowane A.K.Czartoryskiemu
11. Polnischer Wegweiser,oder neu versuchte Darstellung der polnischen Zeitwörter in ausführlichen Paradigmen...Przewodnik polski,czyli nowy sposób ułatwiający naukę o czasosłowie polskim,Gdańsk 1830 r.(egz.unikatowy w posiadaniu Bieńkowskiego)
12. Einige philologische Bemerkungen über die als nue entdeckt angeprisenen grammatischen Leistungen im Polnischen,veranlasst durch die Erscheinung der polnischen Sprachlehre von Suchorowski und Popliński...Gdańsk 1831 r.(egz.unikatowy w posiadaniu Bieńkowskiego)
13. Zbiór kazań podwójnych na niedziele i święta uroczyste całego roku cz.1-2,Królewiec 1834-1835;cz.1-2 połączone razem noszą tytuł:Postyla kościelna i domowa,to jest zbiór kazań podwójnych...Królewiec 1835 r.
14. Ogłoszenie prenumeraty na Dokładny słownik polsko-niemiecki,Królewiec 1834 r.egz.unikatowy:Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego(inform.Bieńkowski)
15. Dokładny słownik polsko-niemiecki,krytycznie wypracowany.Ausführliches polnisch-deutsches Wörterbuch...Królewiec 1835 r.(dedykowany E.Raczyńskiemu)
16. Ausführliche Grammatik der polnischen Sprache nebst einem besonderen Anhange mit Übungsstücken zum Übersetzen,Gdańsk 1837 r.
17. Słowniczek polsko-niemiecki,zawierający w sobie treść wyrazów najpotrzebniejszych w rozmowie potocznej,Królewiec 1838 r.(druk nienotowany przez Bieńkowskiego)
18. Polnisch-deutches Stammwörterbuch und Nomenclator enthaltend die zur gegenseitigen Mittheilung im Verkehr notwendigsten Ausdrücke...Królewiec 1838 r.
19. Ogłoszenie literackie,Gdańsk 1853 r.anons o druku przykł.Kanta,inform.Bieńkowski
20. O pijaku.Pieśń,Królewiec(przed rokiem 1870);inform.Bieńkowski za W.Chojnackim;druk miał zawierać tekst kazania.

Drobne utwory,recenzje i anonse Mrongoviusa ogłaszano w czasopismach:„Gazeta Literacka”(1822 r.nr 6,s.68),„Pamiętnik Warszawski”(1822 r.t.1,s.324 n.)„Przyjaciel Ludu Łecki”(1842 r.)„Przyjaciel Ludu”(Leszno,tu:Dorywcze uwagi...nad L.Siemieńskiego tłumaczeniem polskim Odyssei,1848 r.nr 19),„Tygodnik Literacki”(Poznań,1841 r.nr 35-36).
Przekłady
Ks.Celestyn Mrongowiusz tłumaczył również na język polski dzieła innych autorów z języka niemieckiego oraz z greki:

1. Kalendarz Pruski Polski na rok zwyczajny po Narodzeniu Chrystusowym 1791 r.Królewiec(Kwidzyn)1791 r.
2. Kalendarz Pruski Polski na rok przybyszowy po Narodzeniu Chrystusowym 1792 r.Królewiec(Kwidzyn)1792 r.
3. Kalendarz Pruski Polski na rok zwyczajny po Narodzeniu Chrystusowym 1793 r.Królewiec(Kwidzyn)1793 r.tu m.in.zamieszczona sielanka A.Naruszewicza:Pacierz staruszka
4. Kalendarz Pruski Polski na rok pospolity po Narodzeniu Chrystusowym 1794 r.Królewiec(Kwidzyn)1794 r.
5. Kalendarz Pruski Polski na rok pospolity po Narodzeniu Chrystusowym 1795 r.Królewiec(Kwidzyn)1795 r.
6. Katechizm zdrowia dla użytku szkół i domowey edukacyi,Bernharda Christopha Fausta wersja cyfrowa na PBI Warszawa 1795 r.wyd.następne Warszawa 1805 r.
7. Rzut oka na pożytki z przyzwoitego traktowania wierzb pruskich wynikające przez IMC Pana Seven Bjerna...Björn Sören,wydana w Gdańsku w 1804 roku
8. Niedzielne i świętne ewanielie i lekcje,gdzieniegdzie przypiskami objaśnione.Z dodatkiem Agendy i Katechizmu,jako Przydatek do Rocznika kazań,Gdańsk 1806 r.
9. Słowo Xenofonta o wyprawie woienney Cyrusa,po grecku Anabasis Xenophona,wydana w Gdańsku w 1831 roku
10. Teofrast:Charaktery obyczajowe,wyd.w:Teofrasta Charaktery obyczajowe,Epikteta Rękoksiąg i Celebesa Obraz życia ludzkiego.Przełożył z greckiego na język polski...Gdańsk 1845 r.(druk zawiera jedynie przekł.Teofrasta)
11. Epiktet:Rękoksiąg,wyd.w:Epikteta Rękoksiąg i Celebesa Tablica,czyli obraz życia ludzkiego,Gdańsk 1845 r.(druk nienotowany przez Bieńkowskiego;porównaj poz.10)
12. Cebes:Obraz życia ludzkiego,wyd.jak wyżej poz.11
13. (J.G.F.Drentell):Nauka chrześcijańska,obejmująca wykład prawd religijnych w dokładnym katechizmie,z załączeniem wypisów biblijnych w pytaniach i odpowiedziach.Z niemieckiego na język polski przełożona,Gdańsk 1851 r.
14. Rozprawa filozoficzna o religii i moralności,Imanuela Kanta,wydana w Gdańsku w 1854 r.
15. J.H.D.Zschokke:Nauki nabożne,rękopis Biblioteki Miejskiej w Gdańsku,sygn.Ms.2066
16. Platon:Fedon,rękopis zaginął(inform.A.Wojtkowski).

Drobne przekłady Mrongoviusa ogłaszano w czasopismach:„Przyjaciel Ludu Łecki”(tu:Szczęśliwość poczciwego.Piosnka z niemieckiego,1842 r.nr 4;Przyjaciele i pieniądze.Z rosyjskiego przez M-a,1842 r.nr 7),„Przyjaciel Ludu”(Leszno;tu:Homer:Odyseja.Śpiew I-II,przekł.1848,nr 20-26);

Opracowania innych autorów(prace edytorskie)
Ks.Mrongowiusz wydawał również własne opracowania tekstów autorów z okresu sarmatyzmu jak Sebastiana Fabiana Klonowica czy Samuela Dambrowskiego:

1. J.Hübner:Dwakroć pięćdziesiąt i dwie wyborne Pisma Świętego historie ze Starego i Nowego Testamentu.Dla młodzi chrześcijańskiej od...zebrane,a teraz na polski język wiernie przetłumaczone,Królewiec(pomiędzy rokiem 1795 a 1798);inform.W.Chojnacki
2. Wybór niektórych piosnek nabożnych,między którymi się mieszczą i takie,co z powodu uroczystego obchodzenia nowego stolecia śpiewać się mogą.Dla użytku zborów polskich,a w szczególności zboru Św.Anny i Św.Ducha w Gdańsku,Gdańsk 1800 r.posłowie przedr.Z.Florczak,L.Pszczołowska w:Ludzie Oświecenia o języku i stylu t.2,Warszawa 1958 r.
3. Pieśnioksiąg,czyli Kancjonał gdański,zamykający w sobie treść i wybór pieśni nabożnych,z większej części starych,tak teraz wyporządzony,iż może obok Prusko-Polskiego tudzież łącznie z Nowym Pruskim Pieśnioksięgiem przy nabożeństwie być używany,oraz modlitwami,kolektami i dogodnymi trzema rejestrami opatrzony,Gdańsk 1803 r.wyd.zmodernizowane przez Mrongowiusza pod względem językowym,uzupełnione 3 pieśniami F.Karpińskiego i własnymi przekładami(nr 529,739,770);porównaj poz.6
4. (M.Luter):Mały katechizm D.Marcina Lutra,z niemieckiego języka w słowiański wystawiony,przez Michała Pontana...Nowa edycja z przydatkiem niektórych pytań nauki chrześcijańskiej,„Jahresbericht des Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Alterhumskunde”rocznik 3(1828 r.)s.132-170 i odb.Wörtlicher Abdruck des durch Michael Pontanus ins Kaschubische,oder(wie er es nennt)Slovenische übersetzen kleinen Katechismus Lutheri,mit einigen Anmerkungen begleitet,Szczecin 1828 r.
5. Flis,to iest spuszczanie statków Wisłą y inszemi rzekami do niey przypadaiącemi,Sebastyana Fabiana Klonowica z Sulimierzyc Sebastiana Fabiana Klonowica,wydane w Gdańsku w 1829 r.
6. Nowy pieśnioksiąg,czyli Kancjonał prusko-polski...Królewiec 1840 r.(nowe opracowania poz.3)
7. Kazania pogrzebowe Samuela Dambrowskiego oczyszczone z makaronizmów łacińskich oraz mowy pogrzebowe z nowszych autorów wersja cyfrowa na PBI,wydane w Kwidzyniu w 1843 roku
8. Śpiewnik dla użytku ewangielików,Królewiec 1851 r.

Listy i materiały

1. Korespondencja z lat 1794-1854:I.Korespondencja urzędowa;II.Korespondencja prywatna;wyd.Wł.Pniewski,K.C.Mrongowiusz 1764-1855.Księga pamiątkowa,Gdańsk 1933 r.zawartość:do nieznanej osoby z roku 1794;korespondencja z Radą Miejską w Gdańsku z lat 1797-1798 i 1845 r.z Kolegium Kościelnym w Gdańsku z lat 1804-1805;z władzami pruskimi;z J.Łukaszewiczem z lat 1835,1838-1840,1842-1843,1850;list do arcybiskupa Dunina z roku 1841;korespondencja z A.Bielowskim z roku 1854;listy od A.K.Czartoryskiego z roku 1820;A.Poplińskiego z roku 1836;A.Mundta z roku 1838;A.Woykowskiego z roku 1839,1841;dyrektora gimnazjum Stoca z roku 1840;J.Pozorskiego z roku 1841;Marcelego Kamieńskiego z roku 1842;J.Muczkowskiego z roku 1842;G.Gizewiusza z roku 1842;ponadto przedruki poz.5-10,12-14
2. Do J.Przybylskiego 2 listy z lat 1799-1800;do Rady Miejskiej w Gdańsku z 28 lipca 1808;do S.K.Potockiego z 1 grudnia 1811;do A.J.Czartoryskiego z 30 listopada 1822;do A.K.Czartoryskiego z 30 listopada 1822;do Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 4 lipca 1823;do E.Czarneckiego z 10 października 1825;do urzędu cenzury w Warszawie z 17 listopada 1851;do K.W.Wójcickiego 3 listy z lat 1851-1853;wyd.A.Jałosiński:Nieznane listy K.C.Mrongowiusza,„Rocznik Gdański”t.14(1955 r.)
3. Do G.E.Grodka 3 listy z lat 1806-1822,rękopis:Biblioteka Jagiellońska,sygn.3097,ogł.K.Mężyński,„Rocznik Gdański”t.21(1962 r.)
4. Do J.F.Tarnowskiego z lat:1817,1820,1827,1829;ogł.A.Polarczykowa,„Rocznik Gdański”t.19/20(1960/1961).
5. Do E.Czarneckiego 2 listy z roku 1823 i brak daty;do K.Brodzińskiego z roku 1824 i S.Staszica z roku 1824;ogł.A.Kraushar:Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk t.5-6,Kraków 1904-1905;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
6. Do P.I.Köppena 3 listy z roku 1825,ogł.W.A.Francew;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
7. Do Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 18 kwietnia 1831;do A.Maciejowskiego z 1 listopada 1832;ogł.W.A.Francew,„Gryf”rocznik 4(1912 r.)s.316-317;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
8. Do Kubicha(Skubicha),kandydata kaznodziejskiego,z 12 lutego 1842;ogł.J.Łęgowski-Nadmorski,„Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”t.5(1921 r.)zeszyt 8;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
9. Do Fryderyka Wilhelma IV z 7 kwietnia 1842 i odpowiedź z 28 maja 1842,„Königsberger Zeitung”1842 r.nr 133;przedr.G.Gizewiusz:Die polnische Sprachfrage in Preussen,„Jahrbücher f.slavische Literatur,Kunst u.Wissenschaft...”Lipsk 1845 r.s.56-57;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
10. Do Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu z 15 marca 1852(w odpowiedzi na list A.Mickiewicza),ogł.L.Gadon:Z życia Polaków we Francji,Paryż 1885 r.W.Mickiewicz,„Przegląd Biblioteczny”t.1(1908 r.)W.Pniewski,jak wyżej poz.1;porównaj poz.14
11. Fragmenty listów do pastora M.B.Głąba(Glomba),„Evangelisches Gemeindeblatt”1855 r.nr 39
12. Od A.Szyszkowa,N.P.Rumiancewa i w.ks.Konstantego z roku 1823,ogł.w przedmowie do:Dokładny słownik polsko-niemiecki...Królewiec 1835 r.przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
13. Od ministra J.A.F.Eichhorna z lat 1842-1843,ogł.G.Gizewiusz jak wyżej poz.9;przedr.W.Pniewski,jak wyżej poz.1
14. Od A.Mickiewicza z 24 lutego 1852,ogł.jak wyżej poz.10
15. Skrypty uniwersyteckie Mrongowiusza,rękopisy Biblioteki Miejskiej w Gdańsku,sygn.2213-2215,2217-2218
16. Zapiski domowe w książce:Oekonomika ziemiańska Haura,Kraków 1675 r.egz.Biblioteki Miejskiej w Gdańsku,sygn.Va 641
17. Notatki własnoręczne w różnych książkach z jego zbioru,egz.Biblioteki Miejskiej w Gdańsku,sygn.Ms.1549-1551,2004,2124,2430-2433;zapisek z karty przedtytułowej Nowego kancjonału pruskiego(sygn.XX B.o.2047)ogł.Z.Florczak,L.Pszczołowska,jak wyżej poz.2
18. Gedanken über den neu zu errichtenden polnischen Lehrstuhl,dat.25 VIII 1797,tekst oryginalny i przekł.polskiego wyd.W.Bieńkowski:Uwagi Mrongowiusza o projekcie stworzenia katedry języka polskiego na uniwersytecie w Królewcu,„Komunikaty Mazursko-Warmińskie”1964 r.nr 1.

Bardziej szczegółową bibliografię twórczości Mrongowiusza podają:W.Pniewski:Bibliografia wydawnictw i rękopisów Mrongowiusza,„K.C.Mrongowiusz 1764-1855.Księga pamiątkowa”Gdańsk 1933 r.W.Bieńkowski:Bibliografia dzieł K.C.Mrongowiusza za l.1791-1870;w:K.C.Mrongowiusz(1764-1855)w służbie umiłowanego języka,Olsztyn 1964 r.
Upamiętnienie
W roku 1933 Towarzystwo Przyjaciół Nauki i Sztuki w Gdańsku wydało ku jego czci księgę pamiątkową pod red.Władysława Pniewskiego.Jego imię nosiło Towarzystwo Polaków-Ewangelików działające w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1938-1939,które m.in.opiekowało się mogiłą na cmentarzu Salwatora.Od jego nazwiska pochodzi po 1945 r.nowa nazwa pruskiego miasta Ządźbork Mrągowo.W nawiązaniu do tradycji akademickiej Pomorza,w 2007 roku prof.Andrzej Ceynowa,rektor Uniwersytetu Gdańskiego w latach 2002–2008 ustanowił Nagrodę„Nauczyciel Roku”im.Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza.Jest ona przyznawana trzem nauczycielom akademickim za szczególne osiągnięcia dydaktyczne,w rocznicę powołania Uniwersytetu Gdańskiego 20 marca każdego roku.Laureatom nagrody jest wręczana okolicznościowa statuetka,zaprojektowana przez artystę rzeźbiarza Gennadija Jerszowa.Ten sam artysta jest twórcą pomnika Mrongowiusza uroczyście odsłoniętego 20 czerwca 2009 roku na terenie Bałtyckiego Kampusu Gdańskiego,przed Biblioteką Uniwersytetu Gdańskiego.

Józef Poniatowski

Józef Antoni Poniatowski książę herbu Ciołek(ur.7 maja 1763 w Wiedniu,zm.19 października 1813 pod Lipskiem)polski generał,minister wojny i wódz naczelny Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego,marszałek Francji,członek Rady Stanu Księstwa Warszawskiego.
Historia
Młodość w Austrii i wojna z Turcją
Syn Andrzeja Poniatowskiego,marszałka-lejtnanta(generała dywizji)w służbie austriackiej i Teresy z książąt Kinskich,rodu czesko-austriackiego.Urodził się w pałacu Kinskich przy Freyung 4 w Wiedniu.Wychowany w niemieckojęzycznych środowiskach Wiednia i Pragi,stał się Polakiem z wyboru;dzięki opiece stryja,Stanisława Augusta Poniatowskiego(z którym był blisko związany aż do śmierci króla),uniknął wynarodowienia.Matka była damą dworu Marii Teresy,a sama cesarzowa została matką chrzestną starszej siostry Józefa,której na cześć władczyni dano imiona Maria Teresa.W kosmopolitycznym świecie przedrewolucyjnej arystokracji z własną matką rozmawiał po francusku,a z rodziną ojca i służbą po polsku tymi językami posługiwał się swobodnie,jak i niemieckim.Już jako młodzieniec spędzał sporo czasu w Warszawie ze stryjem królem Stanisławem,którego potem reprezentował oficjalnie na pogrzebie Marii Teresy.Ze Stanisławem Augustem i biskupem-historykiem Adamem Naruszewiczem odbył w roku 1787 podróż do Kaniowa,gdzie król przez miesiąc czekał na bezowocne spotkanie z carycą Katarzyną II.Młody Józef(zgodnie z własnymi predylekcjami)od dziecka szkolony był z myślą o służbie wojskowej,chociaż książę Pepi(jak go nazywano)uczył się również np.gry na instrumentach klawiszowych przenośny instrument towarzyszył mu nawet w czasie wypraw wojennych.Jak ojciec(który umarł,gdy Józef miał 10 lat),wstąpił do wojska austriackiego,gdzie w 1780 r.został porucznikiem,a w 1788 r.doszedł do stopnia pułkownika i został adiutantem cesarza Józefa II.W 1786 r.został kawalerem Orderu Świętego Stanisława.W 1788 r.walczył w wojnie austriacko-tureckiej.24 kwietnia został poważnie ranny prowadząc szturm twierdzy Šabac w Serbii.Pod Šabacem Poniatowski ocalił też życie o kilka lat młodszemu koledze,księciu Karolowi Filipowi Schwarzenbergowi,przyszłemu pogromcy Napoleona w bitwie pod Lipskiem.
W armii polskiej,Konstytucja 3 maja i wojna polsko-rosyjska 1792
Chociaż kariera w armii cesarskiej zapowiadała się całkiem obiecująco,Poniatowski nie wahał się,gdy w 1789 r.na życzenie króla i sejmu wezwany został do służby w wojsku polskim(było to jednak z jego strony wyrzeczenie,bo tracił środowisko przyjaciół,z którymi się wychował w przyszłości ten temat nieraz poruszy).Otrzymał(wraz z Kościuszką i trzema innymi)stopień generał-majora i dowództwo IV Dywizji,stacjonującej w województwach bracławskim i kijowskim.Był to okres obrad Sejmu Czteroletniego uwieńczonych uchwaleniem Konstytucji 3 maja.Sam książę był entuzjastycznym zwolennikiem Konstytucji(członkiem Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej),która została przeforsowana poniekąd podstępem i w drodze zamachu.Zamek królewski był otoczony przez wojsko Poniatowskiego,a on sam znajdował się na sali z grupą ułanów wszystko dla uniemożliwienia przeciwnikom ustawy ewentualnej akcji zbrojnej.W okresie poprzedzającym wybuch wojny polsko-rosyjskiej 1792 r.Poniatowski poświęcił się pracy na polu organizacji i poprawy stanu małej,zaniedbanej armii polskiej i wyćwiczenia wojska,uzyskując w tym zakresie znaczne sukcesy i dowodząc swych wybitnych umiejętności wojskowych.6 maja 1792 otrzymał dowództwo nad całością wojsk koronnych nad granicą rosyjską na Ukrainie i już wkrótce dowodził tym wojskiem w wojnie z Rosją.Wobec wielkiej przewagi przeciwnika,zgodnie z ówczesnymi regułami sztuki wojennej,starał się głównie o zachowanie podległych mu oddziałów wojska.Zręcznie i szczęśliwie przeprowadził ich odwrót z kresów ukraińskich poprzez Wołyń,na Lubelszczyznę.W bitwie pod Zieleńcami 18 czerwca(gdzie,jak to było w jego zwyczaju,kiedy jedna z kolumn polskich załamywała się,dał przykład osobistego męstwa)zwyciężył jeden z korpusów rosyjskich Arkadija Markowa.Ta pierwsza od czasów Jana III Sobieskiego zwycięska bitwa armii polskiej stała się okazją do ustanowienia orderu Virtuti Militari,którym król nagrodził w pierwszej kolejności Poniatowskiego i Kościuszkę.Po 5-dniowej obronie rubieży Bugu(bitwa Kościuszki pod Dubienką 18 lipca),musiał opuścić linię rzeki.Główną trudnością,z jaką wódz i armia borykali się w ciągu całej kampanii,był niemal całkowity brak dostaw i zaopatrzenia z Warszawy np.brak amunicji armatniej uniemożliwiał ufortyfikowanie się i przyjęcie pozycji obronnych.Na wiadomość o akcesie króla,który nie wierzył w możliwość pokonania Rosjan,do Targowicy(a tym samym kapitulacji i oddaniu armii,która chciała i mogła walczyć dalej,do dyspozycji wroga),w rozpaczliwej walce(ostatnia potyczka pod Markuszowem 26 lipca)szukał śmierci.Decyzję króla skomentował:„Na taką nikczemność nie byłem przygotowany”oraz,że„raczej należało bić się do zgonu,niż oddychać hańbą”.Był przeciwny jakimkolwiek układom z państwami rozbiorowymi;mimo realnej oceny sytuacji politycznej i świadomości nikłych efektów w zakresie odbudowy polskiej potęgi militarnej,stał niezmiennie na stanowisku kontynuowania walki o utrzymanie niepodległości;protestował,bezskutecznie,przeciwko porozumieniu zawartemu przez Stanisława Augusta z Katarzyną i wzywał króla,by broniąc do końca niepodległości,stanął osobiście na czele armii;już w 1792 r.przestrzegał króla przed poniżającymi układami,które jak słusznie przewidywał doprowadzą do całkowitego upadku państwa.Nie zdecydował się natomiast na proponowany mu zamach i porwanie króla,którego poczynania określił jako„podłość”.Wraz z wielu innymi zgłosił dymisję,żegnany z uwielbieniem przez wojsko:żołnierze kazali wybić medal pamiątkowy od wojska dla wodza i napisali list do matki księcia w Pradze,dziękując jej za tak znakomitego syna.Wyjechał z kraju do Wiednia(skąd bezskutecznie wyzywał marszałka Targowicy Szczęsnego Potockiego na pojedynek),a potem dalej(władze rosyjskie domagały się,a trwożny Stanisław August też nalegał,aby opuścił i Wiedeń),w zachodnią Europę ogarniętą spazmami rewolucji francuskiej.W 1792 r.w liście do króla(korespondowali po francusku)ks.Józef wyraził opinię,że aby ocalić Polskę i zachować ją jako wielką potęgę,powinien był on już na początku tej kampanii,ponieważ nie była ona należycie przygotowana wojskowo,poruszyć cały kraj,poprowadzić osobiście na koniu szlachtę(do walki),uzbroić miasta i uwolnić chłopów.Na wieść o przystąpieniu Stanisława Augusta do konfederacji targowickiej książę Józef Poniatowski odesłał mu swoje ordery Orła Białego i Świętego Stanisława.Bezpośrednim rezultatem wojny polsko-rosyjskiej był II rozbiór Polski,była ona jednak chrztem bojowym polskiej kadry dowódczej(wielu z nich będzie walczyć dalej w rozlicznych kampaniach,aż do upadku Napoleona) i rozpoczęła cztery dekady(wliczając powstanie listopadowe)najbardziej intensywnych walk o niepodległość Polski.
Powstanie kościuszkowskie 1794,Pałac Pod Blachą
Wezwany listownie przez Stanisława Augusta,który chciał zwiększyć swoje wpływy na losy insurekcji,a i w burzliwych momentach mieć bratanka przy sobie,Poniatowski wraz z Michałem Wielhorskim przybyli z zagranicy i 27 maja koło Jędrzejowa stawili się w obozie Kościuszki.Książę przyłączył się do powstania jako żołnierz-ochotnik,nie domagając się od byłego podwładnego żadnej posady.Odmówił natomiast przyjęcia dowództwa powstania na Litwie,gdzie naczelnik potrzebował kogoś na miejsce dymisjonowanego Jasińskiego,proponując w zamian do tej roli Wielhorskiego.Sam chciał być w okolicach Warszawy,blisko stryja,który jego obecności potrzebował.Bił się tam dzielnie od lipca przed i w czasie oblężenia stolicy przez Prusaków,przeciwko którym,przejąwszy sektor obrony miasta od odkomenderowanego na Litwę Mokronowskiego,w pierwszej połowie sierpnia prowadził skuteczne akcje ofensywne(Góry Szwedzkie,obecne Bemowo).W obronie Powązek 26 sierpnia dowodził nieszczęśliwie,ale z największym poświęceniem i narażeniem życia,był wtedy ranny,przygnieciony przez postrzelonego konia(poważniejsza wersja takiego wypadku będzie miała miejsce w czasie odwrotu spod Moskwy).Z poświęceniem walczył również w październiku na linii Bzury walki te,kosztem ciężkich strat,odwróciły uwagę Prusaków od wycofującego się do Warszawy korpusu Dąbrowskiego.Udział ks.Poniatowskiego w powstaniu był jednak trudny z powodu pokrewieństwa z pogardzanym królem,braku dobrej współpracy wojskowej z Kościuszką,Zajączkiem i Dąbrowskim(chociaż sam naczelnik dążył do zwiększenia zaangażowania księcia w sprawy powstania),jak i wpływów oraz akcji radykałów z Kołłątajem na czele.Po Maciejowicach,już za naczelnika Wawrzeckiego,działającego pod wpływem Zajączka,stosunki między kierownictwem insurekcji a frakcją dworską powstańców stały się bardzo napięte.Po klęsce powstania ks.Józef pozostał przez jakiś czas w Warszawie(jego majątki ziemskie skonfiskowano),ale odmówiwszy przyjęcia posady w armii carycy,jak i zadeklarowania lojalności wobec władz rosyjskich,dostał polecenie opuszczenia stolicy i w kwietniu 1795 r.wyjechał jeszcze raz do Wiednia.Po śmierci Katarzyny II car Paweł I(który,lepiej nastawiony do Polaków,uwolnił Kościuszkę i wielu innych)zwrócił Poniatowskiemu majątki i usiłował znowu zatrudnić go w armii rosyjskiej,od czego ks.Józef wykręcał się pod pozorem złego stanu zdrowia wynikłego z niewyleczonych ran.W 1798 r.zmarł na przymusowej emigracji w Petersburgu jego stryj Stanisław August Poniatowski.Poniatowski udał się tam na pogrzeb stryja i pozostał kilka miesięcy celem pozałatwiania niezbędnych formalności prawnych i spadkowych,jak i uregulowania stosunków z carem Pawłem i jego dworem.Stamtąd wrócił do będącej wtedy pod panowaniem pruskim Warszawy.W Polsce przebywał wówczas głównie w swych rezydencjach warszawskim Pałacu Pod Blachą i podwarszawskiej Jabłonnie.W tych latach pozostawał politycznie względnie nieaktywny,a hulaszczy tryb życia jego i skupionego wokół niego środowiska budził powszechną krytykę.Od 1801 r.gościł w Pałacu Łazienkowskim przez parę lat brata straconego przez rewolucję francuską Ludwika XVI,przyszłego Ludwika XVIII,który wraz z rodziną i dworem potrzebował schronienia.W 1802 r.z powodu niezałatwionych spraw związanych z sukcesją po Stanisławie Auguście przebywał przez kilka miesięcy w Berlinie,gdzie wynegocjował pewne zmiany dla poprawienia sytuacji w Warszawie i nawiązał pełne kurtuazji stosunki z pruską parą królewską.W Polsce po trzecim rozbiorze,uciskanej i pozbawionej wszelkiej państwowości żył jak książę udzielny,co nie pozostawało niezauważane.Przez całe życie otoczony pięknymi kobietami,nigdy się nie ożenił.Miał dwóch synów z dwóch nieformalnych związków,pierworodnego Józefa Szczęsnego Maurycego Chmielnickiego(ur.1791 r.)z Zelją Sitańską,drugiego zaś z Zofią Czosnowską,z domu Potocką,Józefa Poniatyckiego(ur.1809 r.)Bezwzględnym zarządcą jego domostwa i dworu,jak i w wielu sprawach jego własnej osoby była natomiast Henrietta de Vauban,osoba o 10 lat starsza,którą sprowadził za sobą z Wiednia.Marszałkowi Davout zaniepokojonemu jej konszachtami,Napoleon doradzał ignorowanie tej„próżnej”kobiety,a przyszli biografowie księcia będą ubolewać nad takim stanem rzeczy.
Księstwo Warszawskie i zwycięska wojna austriacko-polska 1809
W listopadzie 1806 r.kiedy Prusacy zagrożeni przez Napoleona gotowali się do opuszczenia Warszawy,Poniatowski na wezwanie króla Fryderyka Wilhelma III zgodził się zarządzać stolicą i stanął na czele milicji miejskiej,organizowanej przez zamożną część społeczeństwa miasta.Pod koniec tego roku,po wejściu wojsk Joachima Murata do Warszawy,zaistniała kwestia,kto ma przewodzić polskim żołnierzom w nowym przymierzu z Francją.Dawni powstańcy i legioniści chcieli aby armią polską dowodził Jan Henryk Dąbrowski,ale Napoleona przekonano,że zasłużony generał nie posiadał odpowiednich kontaktów i powiązań wśród wpływowych kręgów w kraju.Po dłuższych pertraktacjach z Muratem(z którym zresztą szybko się zaprzyjaźnił) i perswazji Józefa Wybickiego,Poniatowski zdecydował się wystąpić po stronie Napoleona i przyjąć na siebie odpowiedzialność za nowo powstające wojsko.7 grudnia Murat obwieścił go„naczelnikiem siły zbrojnej”,14 stycznia 1807 został dyrektorem wojny Komisji Rządzącej uformowanej pod przewodnictwem Stanisława Małachowskiego.W lipcu powstało i miało nadaną konstytucję Wielkie Księstwo Warszawskie,w którego rządzie Poniatowski został ministrem wojny 7 października,ale nie ufający mu jeszcze w pełni Napoleon pozostawił komendę militarną w rękach Davouta,który w przeciwieństwie do Murata zupełnie do Poniatowskiego nie był przekonany.Dowódcą naczelnym sił zbrojnych Księstwa Poniatowski został dopiero 21 marca 1809,na krótko przed wybuchem wojny austriacko-polskiej.Poświęciwszy się całkowicie rozwojowi i organizacji nowej armii polskiej i jej infrastruktury,borykając się z niechęcią Henryka Dąbrowskiego i wielu dawnych legionistów,a szczególnie nienawiścią gen.Zajączka(któremu,nie będąc człowiekiem małostkowym,minister wojny załatwił podwyżkę pensji;sam swojej nie pobierał,żeby nie obciążać skarbu),ks.Józef stopniowo zdobywał sobie zaufanie ogólne i przywiązanie wojska.W piśmie do Napoleona w 1807 r.lojalnie tłumaczył odmowę współpracy Kościuszki z cesarzem francuskim przeszłymi rozczarowaniami i wyjątkową odpowiedzialnością moralną naczelnika powstania.Jakkolwiek najwięcej poświęcał się sprawom wojskowym,pozostawił swój ślad również w innych dziedzinach działalności publicznej.I tak np.w rządzie Księstwa w październiku 1808 r.domagał się,żeby posady wójtów były przyznawane chłopom,a nie jak to było przyjęte lokalnej szlachcie,oskarżanej o„ucisk włościan” i doprowadził do dopuszczenia takiej możliwości.W 1809 r.argumentował,że sądy powinny być zobowiązane do jednorodnego stosowania bardziej postępowego kodeksu napoleońskiego,a nie według ich uznania również dawnej Konstytucji 3 maja,czy prawa pruskiego,aby uniknąć arbitralności w decyzjach sądowych.Minister wojny jako założyciel Szkoły Lekarskiej,która w 1816 r.stała się częścią nowo powstającego Uniwersytetu Warszawskiego,jest współzałożycielem i tej instytucji.W 1809 r.bronił Żydów usuwanych decyzją władz z głównych ulic Warszawy,a w 1812 r.upraszany przez starszych społeczności żydowskiej,aby młodzi poborowi Żydzi mieli w wojsku możliwość przestrzegania swoich powinności religijnych,nie widząc sposobu pogodzenia tego z praktyką i dyscypliną wojskową,zdecydował się zwolnić ich od poboru,a tym samym od uczestnictwa w wojnie z Rosją.Nie zareagował na propozycje najpierw współpracy z Prusami przy tworzeniu nieokreślonego„Księstwa Wielkopolskiego”(1807 r.)a potem(1811 r.za pośrednictwem Adama Jerzego Czartoryskiego)przejścia z wojskiem na stronę władcy Rosji,Aleksandra I,który w zamian miał rzekomo zamiar odbudować Polskę w granicach przedrozbiorowych.A samego Poniatowskiego zaborcy kusili w tym okresie wysokimi pozycjami,z koroną polską włącznie.Na wiosnę roku 1809 stawił czoło dwukrotnie przeważającym siłom inwazji austriackiej pod wodzą Ferdynanda d’Este;w nierozstrzygniętej bitwie pod Raszynem 19 kwietnia zaimponował swoim i przeciwnikom bohaterstwem osobistym.Podjąwszy na radzie wojennej,mimo opozycji francuskiego rezydenta i polskich radykałów(„jakobinów”),domagających się uzbrojenia ludu i obrony stolicy,decyzję o oddaniu Warszawy,wykorzystał moment zaskoczenia,przeprowadzając ofensywę po wschodniej stronie Wisły,na terenach zaboru austriackiego.14 maja zdobyty został Lublin,18 maja Sandomierz z jego jedynym w tym rejonie głównym mostem przez Wisłę,20 maja nocnym atakiem opanowana została forteca w Zamościu razem z 2000 jeńców i 40 armatami i wreszcie 27 maja zajęty został Lwów.W ten sposób doprowadził do załamania się ofensywy armii austriackiej i opuszczenia przez nią Warszawy.2 czerwca na polecenie cesarza Napoleona I powołał na wyzwolonych terytoriach Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji.15 lipca wkroczył zwycięsko do Krakowa(wchodząc do miasta skoczył z brawurą na koniu na blokujący ulicę i most szwadron huzarów rosyjskich,z których kilku„wywróciło koziołka”),gdzie celebrowany jako bohater przez mieszkańców dawnej królewskiej stolicy pozostał do końca roku,nadzorując tymczasowy rząd galicyjski funkcjonujący na wyzwolonych ziemiach.Był to kulminacyjny punkt kariery księcia,który też czuł,że jego obecność była najlepszą gwarancją,że Kraków,którego Austriacy nie przestawali się domagać,pozostanie w polskich rękach.Podpisał ustawę autorstwa Kołłątaja dotyczącą reformy Uniwersytetu Jagiellońskiego i systemu szkolnictwa,ale pomny jego roli w radykalnych ekscesach insurekcji,na osobiste spotkanie się nie zgodził.Wojna austriacko-polska uwieńczona została traktatem pokojowym z 14 października,powiększającym obszar Księstwa Warszawskiego o tereny Nowej Galicji i cyrkułu zamojskiego.Dzięki sukcesom w samodzielnym prowadzeniu działań wojennych Poniatowski zdobył bezwzględne zaufanie i szacunek Napoleona i Francuzów,a jego imię odbiło się echem w Europie.W Polsce miał,mimo zarzucanych mu często niesłusznie błędów i niedociągnięć w dziedzinie administracyjnej,ogromny autorytet;szczególnie uwielbiany był przez wojsko,gdyż potrafił dbać o warunki bytowe żołnierzy,jak też nawiązywać doskonały kontakt z szeregowymi.
W wyprawie Napoleona na Moskwę 1812 r.
W kwietniu 1811 r.Poniatowski udał się na cztery miesiące do Paryża oficjalnym powodem były uroczystości chrztu syna Napoleona.Ks.Józef reprezentował tam króla saskiego i księcia warszawskiego Fryderyka Augusta I,u którego w Dreźnie często w charakterze oficjalnym bywał(według uporczywych pogłosek kochała się w nim królewska córka Maria Augusta Nepomucena).W Paryżu uczestniczył w spotkaniach z cesarzem i jego generałami uczestniczył też w przygotowaniach do wojny z Rosją,a wolne chwile spędzał z piękną siostrą Napoleona Pauliną Borghese w jej podparyskiej rezydencji.Uważał,że optymalna dla Wielkiej Armii w wyprawie na Moskwę byłaby trasa południowa,przez Ukrainę(gdzie klimat był cieplejszy i łatwiej byłoby koordynować ewentualną akcję z Turcją),a w wypadku odrzucenia tej propozycji gotów był maszerować na Wołyń sam z korpusem polskim,licząc na wsparcie ze strony polskiego powstania,które było tam przygotowywane.Napoleon na żadną z tych opcji się nie zgodził.Poniatowski otrzymał dowództwo części V Korpusu Wielkiej Armii liczącego ok.32-36 tys.żołnierzy.Podczas kampanii 1812 r.w drodze na Moskwę walczył w awangardzie i odznaczył się wielokrotnie:pod Smoleńskiem 17 sierpnia,Borodino 7 września,Czyrykowem 29 września,Winkowem.Po Borodino przyszłość kampanii widział czarno i doradzał wstrzymanie dalszej ofensywy.Po wkroczeniu do Moskwy,w przeciwieństwie do Napoleona,był już przeświadczony o ostatecznej porażce,co jednak nie wpłynęło na jego wolę walki nadal prowadził osobiście natarcia kawalerii.Pod Winkowem 18 października uchronił Murata od kompletnej porażki z rąk Kutuzowa,ale za to utracił poległego w boju szefa sztabu armii Księstwa Stanisława Fiszera.Ciężko kontuzjowany 29 października w bitwie po Wiaźmą,próbował kontynuować aktywną służbę,ale po kilku dniach zmuszony był do zdania komendy korpusu(przekazanej Zajączkowi) i podróżowania dalej na zachód w powozie z dwoma rannymi przybocznymi(do końca życia do zdrowia w pełni nie powrócił).Przy przeprawie przez Berezynę ledwie uniknęli niewoli rosyjskiej,ale ostatecznie 12 grudnia dotarli do Warszawy.
Kampania w Niemczech 1813 r. i śmierć w bitwie pod Lipskiem
Po katastrofie armii napoleońskiej Poniatowski podjął od razu pracę nad odtworzeniem wojska polskiego.W 1813 r.przeciwstawił się naleganiom rządu i opinii polskiej,skłaniającej się do ugody z Aleksandrem I.Sam też nie przyjął oferty Aleksandra dotyczącej amnestii i współpracy.Częściowo uformowaną armię wyprowadził z Warszawy 5 lutego,unikając posuwających się na zachód wojsk rosyjskich,z czasem docierając do Krakowa.W 1813 r.powstała nowa formacja wojskowa pułki chłopskiej kawalerii,Krakusi;pułk Krakusów będący częścią nowej armii ks.Józefa wsławi się walecznością w nadchodzącej kampanii.W Krakowie książę zwlekał jeszcze parę tygodni,przeżył ostatnie dramatyczne wahania nad wyborem słusznej drogi,przygotowywał żołnierzy do następnej próby.Wreszcie pożegnał się z Zofią Czosnowską oraz Henriettą Vauban i unikając znowu zbliżających się Rosjan,7 maja wyruszył z wojskiem w dalszą drogę,czy z intencją powrotu,nie wiadomo.Poprowadził kilkunastotysięczną armię przez Austrię do Saksonii,gdzie jako dowódca VIII korpusu Wielkiej Armii,walczył pod Lützen,następnie bronił pasma gór czeskich i walczył na lewym brzegu Łaby.9 września pod Löbau VIII(polski)Korpus stoczył bitwę z przeważającą siłą i utrzymał się na pozycjach.10 października pod Zedtlitz generał Pahlen usiłował zatrzymać maszerujące polskie kolumny.Poniatowski poprowadził szarżę kawalerii i w krwawej bitwie wziął 500 jeńców,przełamał opór przeciwnika i umożliwił sobie dalszy postęp w kierunku Lipska.12 października,już blisko Lipska z Muratem,zostali przy śniadaniu zaskoczeni przez oddziały wroga.Poniatowski wskoczył na konia,przebił się i sprowadziwszy na czas kawalerię polską uratował sytuację.Zarekomendowany przez Murata,został w pierwszym dniu bitwy pod Lipskiem,16 października,mianowany przez Napoleona marszałkiem Francji,co było jedynym takim wyróżnieniem dla cudzoziemca.W przeciągu długotrwałej bitwy prowadził ułanów i piechotę do walki,organizował z Macdonaldem ostatnie próby obrony,parokrotnie ranny.Zdołał przekroczyć rzekę Pleisse,chociaż utonął pod nim koń;na apele przybocznych aby się poddał odpowiadał odmownie.Był to 19 października i Poniatowski wykonywał swój ostatni rozkaz osłonę odwrotu armii francuskiej.Mając za sobą przedwcześnie wysadzony most na Elsterze,znowu ciężko raniony,rzucił się z koniem do wezbranej rzeki i został omyłkowo ostrzelany przez Francuzów stojących na drugim brzegu.Tam zginął,prawdopodobnie zastrzelony przez sojuszników(co francuscy historycy potwierdzili dopiero w roku 2005).Na ostatnich etapach przed śmiercią byli z nim Kicki,mały oddział Krakusów pod kpt.Puzyną,polski artylerzysta płk.Jakub Redel i Francuz kpt.Hipolit Blechamps,który jeszcze wskoczył do rzeki,żeby Poniatowskiego ratować i przypłacił to życiem.Ostatnim aktem politycznym naczelnego wodza było szybkie,podczas kiedy Rosjanie stopniowo zajmowali Polskę,zorganizowanie nowej siły zbrojnej(na miejsce wojsk niemal doszczętnie zdewastowanych w rezultacie kampanii moskiewskiej) i wyprowadzenie jej z kraju celem kontynuowania walki.Manewr ten opłaciłby się sowicie,gdyby kontrofensywa Napoleona w roku 1813 zakończyła się sukcesem.

Pogrzeb i miejsce Poniatowskiego w historii
Poniatowski pochowany został na cmentarzu św.Jana w Lipsku,gdzie do dzisiaj znajduje się poświęcona mu tablica.Zwłoki jego sprowadzono z Lipska do Polski we wrześniu 1814 r. i złożono w podziemiach Bazyliki Świętego Krzyża w Warszawie.Zgodnie z wolą Senatu Rządzącego Wolnego Miasta Krakowa oraz zgodą cara Aleksandra,22 i 23 lipca 1817 roku zwłoki księcia zostały uroczyście złożone w katedrze na Wawelu(co zapoczątkowało tradycję chowania tam bohaterów i wieszczów)na różnych etapach przyczynili się do tego Dąbrowski,Sokolnicki,Stanisław Mokronowski,a przede wszystkim ks.Adam Czartoryski.W 1829 r.w Warszawie zaprezentowano naturalnej wielkości model klasycyzującego pomnika dłuta Bertela Thorvaldsena.Na jego podstawie wykonano odlew,nad którym prace zostały ukończone w sierpniu 1831 r.(a więc w ostatnich miesiącach powstania listopadowego).Zgoda władz rosyjskich na ustawienie pomnika została cofnięta a ukończony odlew najpierw został przewieziony do Modlina,a następnie po 1840 r.wywieziony przez Iwana Paskiewicza do Homla.Odzyskany w ramach akcji rewindykacji zabytków i dzieł sztuki,w 1923 r.ustawiony w Warszawie na dziedzińcu Pałacu Saskiego przed Grobem Nieznanego Żołnierza.Pomnik zniszczony po Powstaniu Warszawskim(obecny pomnik stojący na Krakowskim Przedmieściu,przed Pałacem Prezydenckim,to nowy odlew,ofiarowany po wojnie przez Duńczyków.Z oryginalnego pomnika zachowała się jedynie głowa,która obecnie znajduje się w Muzeum Powstania Warszawskiego).Wkrótce po śmierci Poniatowskiego rozwinął się w Polsce swoisty kult postaci księcia,stanowiący polską wersję legendy napoleońskiej.On sam był zawsze inspiracją dla bojowników o wolność Polski,a w szczególności dla powstańców z listopada 1830 r.z których wielu walczyło dawniej pod jego komendą.Jego postać była wzorem dla wielu polskich osobistości wojskowych,z Józefem Piłsudskim na czele.Księstwo Warszawskie,które Napoleon ustanowił,a Poniatowski obronił,pozostało w zmieniających się postaciach(„Królestwo Polskie”)jako szczątkowa państwowość polska do końca okresu rozbiorów.Gdyby upadło w 1809 r.nie powstałoby Królestwo Polskie i nie zaistniałaby historyczna szansa dla powstania listopadowego.W tragicznie szarych czasach upadku niepodległej Polski,postać błyskotliwego arystokraty-wojownika-polityka,który przeżył życie wśród elity Europy,śmiercią gardził,przykład dać potrafił i z prostym żołnierzem się bratał,podnosiła na duchu i dodawała ojczyźnie blasku.Ponowny rozwój kultu księcia jako polskiego bohatera nastąpił w początku XX wieku,wraz z odżywającymi tendencjami niepodległościowymi.Jego wynikiem są m.in.naukowe opracowania jego biografii pióra Szymona Askenazego i Adama Skałkowskiego.
Odznaczenia

• Order Orła Białego(1787 r.)
• Order Świętego Stanisława(1786 r.)
• Krzyż Komandorski Orderu Wojennego Virtuti Militari(1792 r.)
• Krzyż Honoru i Dewocji Zakonu Kawalerów Maltańskich(1798 r.)
• Krzyż Wielki Orderu Czarnego Orła(Prusy,13 marca 1802)
• Krzyż Wielki Orderu Czerwonego Orła(Prusy,13 marca 1802)
• Komandoria Legii Honorowej(Francja,1807 r.)
• Krzyż Wielki Orderu Wojennego Virtuti Militari(25 lutego 1809)
• Królewski Order Obojga Sycylii(1809 r.)
• Krzyż Wielki Legii Honorowej(Francja,1809 r.)

Upamiętnienie
W 1913 r.Komitet obchodu setnej rocznicy śmierci Józefa Poniatowskiego wydał medal pamiątkowy ku jego czci.W Lipsku Józef Poniatowski upamiętniony został m.in.nazwą skweru(Poniatowski Plan),na którym stoi pomnik mu poświęcony;dwoma tzw.Apelstein w dzielnicy Markkleeberg-Ost,na rogu ulic Rilkestraße i Gorkistraße(napis brzmi:Fürst PONIATOWSKI/VIII.Corps/8000 M.)oraz w dzielnicy Lößnig,na rogu Bornaische Straße i Liechtensteinstraße(napis brzmi:PONIATOWSKI/AUGEREAU/VIII.u.IX.CORPS/OUDINOT/III.u.IV DIVISION D.JUNG.GARDE/30000 M).
Działalność masońska
W XVIII wieku był członkiem loży wolnomularskiej Świątynia Izis,członkiem honorowym loży wolnomularskiej Bracia Zjednoczeni w 1808 roku,kandydatem na urząd Wielkiego Wschodu Narodowego Polski w 1813 roku.
Varia

• legendy o śmiertelnej wróżbie Cyganki

W młodości księciu Cyganka miała wywróżyć śmierć z powodu sroki...„Do wysokich w życiu twym dojdziesz godności,lecz sroka(niem.Elster)będzie przyczyną twéy śmierci.”niem.Die Elster oprócz ptaka z rodziny krukowatych(łac.Pica pica)oznacza także rzekę Elsterę.Inna wersja legendy wiąże przepowiednię z pokonaniem przez księcia na ćwiczeniach wojskowych 21 lipca 1784 w pełnym rynsztunku wpław Łaby;Cyganka miała mu przepowiedzieć:(niem.)„Der Elbe Herr bist du geworden,doch eine Elster wird dich morden”(pol.)„Pokonałeś Łabę,ale Elster[sroka lub rzeka Elstera]cię pokona”.

• W 1938 staraniem Kornela Krzeczunowicza byłego dowódcy 8 pułku ułanów ks.Józefa Poniatowskiego,stanął nad brzegiem Elstery w Lipsku pomnik upamiętniający księcia
• O Józefie Poniatowskim została napisana również manga.Wydana w Polsce około roku 1996 przez Japonica Polonica Fantastica nosi nazwę Aż do nieba(org.Ten-no hate made),autorką jest Japonka Riyoko Ikeda.

31 marca 1927 Minister Spraw Wojskowych nadał imię księcia Józefa Poniatowskiego Szpitalowi Wojskowemu w Dęblinie.
Imię księcia nosiły też inne jednostki Wojska Polskiego:

• 25 Dywizja Kawalerii Powietrznej
• 25 Brygada Kawalerii Powietrznej
• 37 Łęczycki Pułk Piechoty
• 8 Pułk Ułanów
• 1 Oddział Rozpoznawczy
• 304 Dywizjon Bombowy Ziemi Śląskiej

9 października 2013 roku Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monety„200 rocznica śmierci księcia Józefa Poniatowskiego”o nominałach 200 zł(złota),10 zł(srebrna) i 2 zł(stop Nordic Gold).

Franciszek Ksawery Dmochowski

SP herbu Pobóg(z przydomkiem Warda),ps. i krypt.Citoyen polonois;F.D.F.X.D.F.X.D.Warda;F.X.W.D.réfugié polonois,auteur de l'écrit intitulé„Idées sur la Pologne”(ur.2 grudnia 1762,zm.20 czerwca 1808)pijar,działacz polityczny,publicysta,teoretyk literatury klasycystycznej w Polsce,poeta i tłumacz.
Życiorys
Urodził się w miejscowości Oprawczyki na Podlasiu w rodzinie drobnej szlachty herbu Pobóg(z przydomkiem Warda).Ojciec pisarza i wydawcy Franciszka Salezego Dmochowskiego.Uczęszczał do szkół prowadzonych przez jezuitów i pijarów w Drohiczynie,a następnie od 1778 r.w Podolińcu na Spiszu.Po ukończeniu nowicjatu w 1778 r.został przyjęty do pijarów.Uczył(od roku 1783)w szkołach pijarskich w Radomiu,a w roku 1785 został przeniesiony do Warszawy na stanowisko podprefekta.W latach 1786–1787 wykładał łacinę w kolegium w Łomży,później(1788 r.)w Radomiu.W tym okresie bezskutecznie zabiegał o katedrę literatury w Szkole Głównej Koronnej.W roku 1789 został nauczycielem w Szkole Wydziałowej w Warszawie.Dzięki H.Kołłątajowi uzyskał zwolnienie ze ślubów zakonnych.Należał do Kuźnicy Kołłątajowskiej i Towarzystwa Krytycznego,a po śmierci Franciszka Salezego Jezierskiego(1791 r.)został osobistym sekretarzem Hugona Kołłątaja i jego najbliższym współpracownikiem politycznym.W latach 1791–1793 był proboszczem parafii Podwyższenia Świętego Krzyża w Kole.Podczas rządów konfederacji targowickiej wyjechał za Kołłątajem do Saksonii.Tam też współtworzył kampanię publicystyczną przeciwko Targowicy.W czasie insurekcji kościuszkowskiej porzucił stan duchowny i został członkiem Rady Najwyższej Narodowej.Jako kierownik Wydziału Instrukcji Rady Najwyższej Narodowej rozpoczął wydawanie Gazety Rządowej,która była oficjalnym organem powstańców.Po upadku powstania przewodniczył Deputacji Polskiej w Paryżu.W roku 1800 wrócił do kraju,organizował Towarzystwo Przyjaciół Nauk i został jego pierwszym sekretarzem.
Twórczość
Autor pierwszej polskiej poetyki„Sztuki rymotwórczej”(1788 r.)przeróbki„L’Art poétique”Nicolasa Boileau.Współautor dzieła„O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 maja 1791 r.”(1792 r.)W latach 1801–1805 wydawał„Nowy Pamiętnik Warszawski”,wcześniej współredagował Gazetę Wolną Warszawską i „Gazetę Rządową”.Tłumaczył dzieła E.Younga(1785–1803),Miltona(1803 r.)Horacego(1814 r.)„Iliadę”(1790–1801) i fragmenty„Odysei”(1818 r.)Homera,„Eneidę”Wergiliusza(nieukończony przekład).
Ważniejsze utwory

1. List Sandomierzanki do Podolanki,Kraków 1784 r.wyd.następne:Antipodolanka czyli list Sandomierzanki do Podolanki,w:D.M.Krajewski:Podolanka wychowana w stanie natury...Lwów 1784 r.fragmenty przedr.Z.Florczak,L.Pszczołowska w:Ludzie Oświecenia o języku i stylu,T.2,Warszawa 1958 r.(autorstwo sporne;W.Smoleński i S.Pietraszko przypisują je Dmochowskiemu;B.Gubrynowicz i M.Szyjkowski F.Siarczyńskiemu;sam Dmochowski F.N.Golańskiemu:rękopis Biblioteka PAN Kraków,sygn.714)
2. Kolęda do narodu na rok 1785,brak miejsca i roku wydania(autorstwo według S.Pietraszki)
3. Orzeł i paw.Bajka,Warszawa 1786 r.(autorstwo domniemane;druk nieznany;zapis Estreichera oparty prawdopodobnie na informacji z Pamiętnika Anonima Podolanina lub L.Cieszkowskiego)
4. Bajka:Paw w dobrach„Pana Podstoloego”,Warszawa 1786 r.(egz.nieznany);wiersz z rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej(sygn.2662) i Biblioteki Czartoryskich(sygn.2809)ogł.J.Rychter Ognisko Domowe 1886 r.nr 70–71(jako wiersz I.Krasickiego);z rękopisu Biblioteki Raczyńskich ogł.L.Bernacki w:I.Krasicki:Satyry i listy,Lwów 1908 r.s.249–252,polemizując z tezą Rychtera(zapis Estreichera z powtórzeniem błędnego tytułu:Pan w dobrach„Pana Podstolego”,oparty na informacji Anonima Podolanina)
5. O cnotach towarzyskich i występkach im przeciwnych,Warszawa 1787 r.(2 wydania);wyd.następne:Wilno 1799 r.Warszawa 1806 r.Warszawa 1809 r.Warszawa 1817 r.(2 wydania);Warszawa 1822 r.
6. Pochwała dobroczynności Jegomości Pana Karpia,chorążego upitskiego,Warszawa 1787 r.
7. Sztuka rymotwórcza.Poema we czterech pieśniach,Warszawa 1778 r.(z wierszem dedykowanym Stanisławowi Augustowi i przedmową;2 wydania);wyd.następne:wyd.2 Wilno 1820 r.wyd.zmienione:fragmenty przedr.J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.także wyd.2 Warszawa 1956 r.całość oprac.S.Pietraszko,Wrocław(1956 r.)Biblioteka Narodowa,seria I,nr 158;fragmenty przedr.P.Hertz w:Zbiór poetów polskich XIX w.księga 1,Warszawa 1959 r.(według Nicolas Boileau:L’Art poétique)
8. Do stanów sejmujących,Warszawa 1788 r.(autorstwo niepewne)
9. Oratio pro instauratione studiorum in scholis Varsaviensis Scholarum Piarum,Warszawa 1789 r.
10. Zakus nad zaciekami Wszechnicy Krakowskiej,czyli uwagi nad niektórymi tej akademii dysertacjami,Warszawa(1789 r.)wyd.następne:przedruk z wyd.1 Z.Florczak,L.Pszczołowska List Sandomierzanki do Podolanki,t.1(autorstwo sporne;Korbut i S.Pietraszko uważają Zakus...za dzieło wspólne Dmochowskiego i F.Siarczyńskiego;Estreicher przypisuje je Siarczyńskiemu),broszura wymierzona przeciwko profesorom krakowskim:M.Fijałkowskiemu,J.Przybylskiemu i A.Trzcińskiemu.
11. Urywek z bicza kręconego w Krakowie z okazji„Zakusu nad zaciekami Wszechnicy Krakowskiej”,Warszawa 1789 r.wyd.następne:fragmenty przedr.Z.Florczak,L.Pszczołowska List Sandomierzanki do Podolanki,t.1(satyra na J.Przybylskiego,napisana z powodu jego wierszowanej odpowiedzi Heautomastix,czyli bicz na siebie samego,Kraków 1789 r.)
12. Do J.O.Ks.Imci Karola Radziwiłła,wojewody wileńskiego,z okoliczności ofiarowanego Rzeczypospolitej legionu 6210 ludzi(wiersz),brak miejsca i roku wydania(autorstwo niepewne)
13. Mowa o potrzebie i sposobie uczenia się łaciny,przy dorocznym otwarciu szkół warszawskich XX Scholarum Piarum(Warszawa 1790 r.)wyd.następne:przedr.Z.Florczak,L.Pszczołowska List Sandomierzanki do Podolanki,t.2
14. Do Stanów z okoliczności uchwały sto tysięcy wojska,brak miejsca wydania(1791 r.)
15. Do JW JMci Panów Tadeusza Czackiego,starosty nowogrodzkiego i Mikołaja Wolskiego,szambelana JKMci,z okoliczności wydanego pisma o Konstytucji 3 Maja,JJWW.Zaleskiemu,posłowi trockiemu i Matuszewicowi,posłowi brzeskiemu-litewskiemu,poświęcone,brak miejsca wydania 1791 r.(autorstwo domniemane)
16. Oda o sprawiedliwości,powst.około roku 1791
17. „O rokoszu pod Targowicą rzecz krótka”,brak miejsca wydania(1792 r.)Korespondent Warszawski 1792 r.nr 34–35;broszura została włączona następnie z niewielkimi zmianami do dzieła O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja,
18. Discours pronocé à la barre de la Convention par les réfugiés polonais au nom de leur nation,22 septembre 1795
19. Mémoires pour servir à l’histoire des révolutions de Pologne,particulièrement à celle de 1794 r.Par un citoyen polonois,Paryż 1795 r.(autorstwo przypisywane również J.Wybickiemu;pierwotnie pismo miało być napisane po polsku,następnie przełożone na francusku przez Ch.de La Roche;porównaj:Estreicher XXXIII,413–414)
20. Idées sur la Pologne et sur les suites que doit avoir le partage de ce pays,Paryż 1796 r.(podpisane:F.X.D.Warda)
21. Réflexions sur une brochure intitulée:Kościuszko au peuple français(Paryż 1796 r.)
22. Précis des casues de la destruction de la Pologne et des motifs qui nécessitent sa restauration,Paryż 1797 r.(autorstwo przypisywane również J.Wybickiemu)
23. La Savoie est à nous,wyd.1795–1798(informacja Anonima Podolanina;wydane pod krypt.F.D.)
24. Ksiądz małżonek.Nic nowego,nic dziwnego,brak miejsca wydania 1800 r.(autorstwo sporne;przypisywane Dmochowskiemu i K.Wolskiemu;w odpowiedzi na to ukazało się:„Zdanie o niedawno wyszłym dziele pt.Ksiądz małżonek...”Warszawa 1800 r.)
25. Mowa na obchód pamiątki Ignacego Krasickiego,arcybiskupa gnieźnieńskiego,miana na posiedzeniu publicznym Tow.Warsz.Przyj.Nauk dnia 12 grudnia 1801,Warszawa 1801 r.także Nowy Pamiętnik Warszawski 1802 r.t.5,s.87–118 i odb.wyd.następne w:I.Krasicki:Dzieła poetyckie,t.1,Warszawa 1802 r. i wyd.następne;
26. „Życia uczonych ludzi.Wiadomość o życiu i pismach:S.Konarskiego,I.Krasickiego,K.Wyrwicza,T.Wagi,T.Ostrowskiego,I.Zaborowskiego,M.Wolskiego,J.Rogalińskiego,G.Piramowicza i J.Szymanowskiego”,Nowy Pamiętnik Warszawski 1801–1803;wyd.następne:przekł.łaciński:A.K.Kamiński:Notitia brevis de vita et scriptis S.Konarski,Warszawa 1818 r.ogł.także w Nowym Pamiętniku Warszawskim 1801–1805(broszura Pochwała S.Konarskiego,wyd.anonimowe w roku 1783,jest autorstwa D.M.Krajewskiego;Estreicher błędnie informuje o napisaniu przez Dmochowskiego w roku 1783 rozprawy pod takim samym tytułem).

Ponadto Dmochowski układał dla posłów głosy i mowy,pisał ulotne wierszyki w związku z poruszającą opinię publiczną sprawą Dogrumowej,był autorem rozpowszechnionych w rękopisach wierszyków z okazji obicia w Warszawie posłów Borzęckiego i Suchorzewskiego,przyznano mu autorstwo pieśni z okresu powstania kościuszkowskiego(m.in.Pieśń ochotników,Hymn do Boga w teraźniejszych okolicznościach) i innych.Natomiast przypisywane Dmochowskiemu(oraz J.K.Szaniawskiemu i M.Neymannowi)autorstwo paszkwilu Lettre de Jean Woytynski au général Dombrowski(Dąbrowski),commandant des légions polonaises,Warszawa(właściwie Paryż)1798 r.uchylił A.Grodek na rzecz P.Maleszewskiego.
Przekłady

1. E.Young:Sąd ostateczny.Poema...Anglika po francusku przez p.Le Tourneur prozą,a z francuskiego na polski język wierszem przełożone,Warszawa 1785 r.(z wierszem dedykowanym A.Naruszewiczowi);wyd.2 Warszawa 1803 r.(z przedmową Dmochowskiego);Machnówka 1805 r.(razem z J.Milton:Ułomki z„Raju utraconego”...)
2. John Milton:Ułomki z „Raju utraconego”...powst.1786 r.wyd.Warszawa 1803 r.wyd.następne:Machnówka 1805 r.(razem z E.Young:Sąd ostateczny.Poema...);
3. S.F.de Genlis:O religii uważanej jako jedynej szczęśliwości i prawdziwej filozofii zasadzie.Dzieło Jejmości Pani Hrabiny...napisane dla edukacji synów książęcia aureliańskiego,z francuskiego na polski język...przełożone,Warszawa 1789 r.
4. Homer:Iliada,księga I,brak miejsca wydania(przed rokiem 1791);t.1(księgi I-VIII),Warszawa 1791 r.całość:t.1–3,Warszawa 1800–1801;wyd.następne w:Homer Dzieła,t.1–3,Warszawa 1805 r.wyd.3 Warszawa 1827–1828;oprac.T.Sinko,Kraków(1922 r.)Biblioteka Narodowa,seria II,nr 17;także Kraków(1923 r.)także Kraków(1924 r.)także Kraków(1927 r.)także Kraków(1930 r.)także Kraków(1947 r.)także Wrocław(1950 r.)także Wrocław(1966 r.)tłumaczenie z przekł.łacińskiego i parafrazy francuskiej,wzorując się na przekł.A.Pope’a(jako przedmowę dołączył Dmochowski przekł.fragmentu dzieła J.J.Barthélemy:Podróże młodego Anacharsysa do Grecji;fragm.tego przekładu przedr.I.Szydłowski w:Przykłady stylu polskiego,t.1,Wilno 1827 r.)
5. E.Young:Nocy Junga.Noc pierwsza,powst.1798-1803,wyd.Warszawa 1803 r.(z wierszem dedykowanym I.Krasickiemu);wyd.następne:(tłum.z francuskiego,przekł.prozą Le Tourneura;Estreicher przypuszcza,że Dmochowski przełożył i dalsze części)
6. Claude-Carloman de Rulhière:„Tłumaczenie z francuskiego Historii bezrządu Polski.Dzieło pośmiertne”,t.1,Warszawa 1808 r.(współtłumacze:S.Staszic,J.K.Szaniawski,A.Horodyski,A. i K.Gliszczyńscy,A.Wyganowski,Orsetty,Wodzyński,Żółkowski,Orchowski)
7. P.M.Vergilius:Eneida,Warszawa 1809 r.(przekł.księgi I-IX,dalsze tłum.Wincenty Jakubowski),wyd.2 Warszawa 1830 r.(z uzupełnieniem F.S.Dmochowskiego i F.Kowalskiego)
8. Q.F.Horatius:Listów...księgi dwie przekładania... i O sztuce rymotwórczej do Pizonów księga jedna,przekładania O.Korotyńskiego,z tekstem łacińskim,Warszawa 1814 r.wyd.następne:
9. Homer:„Odyssei...księga druga,dotąd drukiem nie ogłoszona”,Pamiętnik Warszawski,t.11(1818 r.)s.400–413;wyd.następne:
10. pojedyncze ody Horacego(Do Mecenasa,Do Augusta),elegie Tybulla i Propercjusza oraz fragm.Farsalii Lukana i fragm.Ziemiaństwa J.Delille’a,

Niektóre przekłady znajdują się w czasopismach:Pamiętnik Naukowy(1819 r.)Pamiętnik Warszawski(1818 r.)Estreicher przypisał Dmochowskiemu również autorstwo przekł.C.Goldoniego:Mecenas poczciwy.Komedia we trzech aktach,napisana po włosku...a na ojczysty język przetłumaczona przez J.P.F.D.Warszawa 1779 r.autorstwo Dmochowskiego zakwestionował S.Pietraszko.
Wydania zbiorowe

• Pisma rozmaite...tłumacza„Iliady”,t.1–2,Warszawa 1826 r.zawartość:
• t.1:Przekłady,poz.1–2,5,8-10
• t.2:Twórczość,poz.5,7,10–11,13,26-27

Prace edytorskie

• (H.Kołłątaj):Do Stanisława Małachowskiego...Anonima listów kilka,cz.1–3,Warszawa 1788–1789(wg Korbuta Dmochowski współpracował przy tym wydaniu)
• (H.Kołłątaj,I.Potocki):O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja,t.1–2,Metz(Kraków)1793 r.wyd.następne:Lwów 1793 r.Warszawa 1794 r.(Dmochowskiemu przypisuje się także współautorstwo tego dzieła)
• I.Krasicki:Dzieła poetyckie,t.1–2,Warszawa 1802 r.
• I.Krasicki:Dzieła.Edycja nowa i zupełna,t.1–10,Warszawa 1803–1804(rękopisy wyd.Dmochowskiego przedr.L.Bernacki:„Materiały do życiorysu i twórczości I.Krasickiego”,Pamiętnik Literacki,rocznik 31,1934 r.s.486–498)
• F.Karpiński:Dzieła wierszem i prozą,t.1–4,Warszawa 1806 r.

Listy i materiały

• Do F.Barssa z roku 1796,ogł.W.Smoleński:„Emigracja polska w l.1795-1797”,Przegląd Historyczny,t.11(1910 r.) i odb.(Warszawa 1911 r.)
• Do M.Molskiego z roku 1801,do S.B.Lindego z lat 1807–1808,wyd.T.Wierzbowski w:Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904 r.
• Korespondencja z H.Kołłątajem z lat 1803-1804:5 listów Dmochowskiego z 2 kwietnia,10 sierpnia,4 października 1803,19 sierpnia 1804 i roku 1804(bez daty);3 listy Kołłątaja z 30 sierpnia,6 października 1803 i 23 marca 1804;wyd.F.Kojsiewicz w:Korespondencja listowna H.Kołłątaja z T.Czackim,t.1–2,Kraków 1844 r.
• Do Jana Śniadeckiego z 1 stycznia 1804,ogł.J.Baliński:Pamiętniki o Janie Śniadeckim,Wilno 1865 r.przedr.M.Chamcówna w:J.Śniadecki:„O Koperniku”,Wrocław(1955 r.)Biblioteka Narodowa,seria I,nr 159
• Do Jana Śniadeckiego 2 listy z lat 1804–1805,ogł.S.Kossowski,Pamiętnik Literacki,rocznik 3(1904 r.)s.453-455
• Do A.K.Czartoryskiego,rękopis:Biblioteka Czartoryskich,sygn.Ew.589(Archiwum Domowe nr 21:Korespondencja A.K.Czartoryskiego,t.1.A-G)
• Od I.Krasickiego 5 listów z lat:1790,1798,1800–1801;wyd.Z.Goliński,M.Klimowicz,R.Wołoszyński w:Korespondencja I.Krasickiego,t.2,Wrocław 1958 r.(z informacją o pierwodrukach i rękopisach)
• Od A.Felińskiego z 30 listopada 1803,rękopis:Ossolineum,sygn.2097/I k.67v-68.
• Od F.Karpińskiego 3 listy z lat 1803–1805,wyd.T.Mikulski,R.Sobol w:„Korespondencja F.Karpińskiego”,Wrocław 1958 r.Archiwum Literackie nr 4(z informacją o pierwodrukach i rękopisach)
• Od Jana Śniadeckiego 8 listów z lat 1804–1806,wyd.M.Chamcówna,S.Tync w:Korespondencja Jana Śniadeckiego.Listy z Krakowa,t.2,Wrocław 1954 r.3 listy przedr.w:J.Śniadecki:„O Koperniku”,Wrocław(1955 r.)Biblioteka Narodowa,seria I,nr 159
• Myśli do odezwy deputacji,Myśli do prospektu kodeksu(współautor:G.Piramowicz),wyd.S.Borowski Kodeks Stanisława Augusta,Warszawa 1938 r.s.66-90
• Kwity i rachunki dla Wydziału Instrukcji dat.26 czerwca,28 października,2 listopada 1794;ogł.H.Oprawko,J.Szczepaniec Ze skarbca kultury,zeszyt 16(1965 r.)s.230,285,289,295.

Burkatów

(niem.Burkersdorf)wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim,w powiecie świdnickim,w gminie Świdnica nad Bystrzycą.W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa wałbrzyskiego.Wieś położona na północnym krańcu Gór Sowich.W miejscowości działała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna Burkatów.
Historia
Pierwsze wzmianki o istnieniu wsi odnotowano w XIV wieku.Rozwój osady utrudniała częsta zmiana właścicieli.Pod Burkatowem stoczono 21 lipca 1762 roku bitwę w czasie III wojny śląskiej zwaną bitwą pod Burkersdorfem.Była to jedna z decydujących bitew między wojskami pruskimi,a austriackimi.Miejscowe pola kryją liczne pamiątki tamtych wydarzeń,miejsce godne przeprowadzenia badań archeologicznych.W roku 1904 przez Burkensdorf przebiegły tory linii kolejowej łączącej Świdnicę i Jedlinę Zdrój,we wsi nie wybudowano jednak przystanku kolejowego.
Zabytki
Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisana jest:

• aleja lipowa dwurzędowa,wzdłuż drogi do mostu na młynówce,z poł.XIX w.

inne zabytki:

• zespół pałacowo-parkowy
• pałac,pierwotnie zamek wodny,wybudowany w 1895 roku znajduje się północnej części wsi,w otoczeniu parku.Pałac powstał w połowie XIX w.na miejscu starszego założenia które strawił pożar kilka lat wcześniej.W 1895 r.został gruntownie odrestaurowany i rozbudowany.Założenie powstało na planie nieregularnym,jest dwukondygnacjowe,kryte dachem czterospadowym.Od strony zewnętrznego dziedzińca,pomiędzy skrzydłami umieszczono półokrągłą wieżyczkę w której znajduje się klatka schodowa.Dookoła pałacu znajdują się XIX wieczne budynki gospodarcze.
• nieduży park krajobrazowy ze stawem
• dwór z końca XIX wieku stoi w Omiecinach,przysiółku Burkatowa.

Jakub Jasiński

Jakub Krzysztof Ignacy Jasiński inna forma nazwiska:Jasieński(ur.24 lipca 1761 w Węglewie koło Pyzdr w Wielkopolsce,według innych źródeł w Szarleju,zm.4 listopada 1794 w Warszawie)polski szlachcic herbu Rawicz,generał,generał lejtnant wojsk litewskich,działacz polityczny,poeta,inżynier.
Dzieciństwo
Urodził się w Węglewie 24 lipca roku 1761(ochrzczony w wieku 2 lat,w Pyzdrach 11 czerwca roku 1763),jako syn Pawła,dzierżawcy wójtostwa w Pyzdrach,byłego porucznika chorągwi wojewodzica smoleńskiego Jana Sapiehy i Franciszki Kościeskiej(według ustaleń archiwalnych W.Skowrońskiego).Dzieciństwo spędził w Pyzdrach,a następnie trafił do Wielenia nad Notecią,posiadłości Sapiehów,dokąd przenieśli się Jasińscy po spaleniu Pyzdr przez wojska rosyjskie latem roku 1768.
Nauka i służba w czasie pokoju
W roku 1773(8 października),dzięki protekcji Sapiehów,został przyjęty na koszt królewski do Szkoły Rycerskiej zwanej Korpusem Kadetów,w której wyszkolono go na inżyniera wojskowego(szkołę ukończył w roku 1780) i ukształtowano na patriotę.W Korpusie Jasiński zapoznał się z systemami fortyfikacji i umocnień polowych budowanych z wykorzystaniem terenu.Opanował budownictwo koszar i mostów,poznał zasady miernictwa i kartografii.Poznał też zasady walki i dowodzenia oddziałami.Od 1783 r.już jako oficer Korpusu,został wykładowcą i wychowawcą na uczelniach wojskowych w Warszawie,pełniąc jednocześnie stanowisko podbrygadiera 4.brygady.W 1784 r.był zwolniony z wojska i z rekomendacji gen.Franciszka Woyny,dowódcy Korpusu Kadetów do listopada 1787 r.pracował w latach 1785-1787 jako guwerner synów Piotra Potockiego,starosty szczerzeckiego,przebywając kolejno w Boćkach(woj.białostockie) i w Warszawie.W tym okresie napisał m.in.Chciało się Zosi Jagódek.Pisał liryki patriotyczne i rewolucyjne.Studiował dzieła Jana Jakuba Rousseau i Woltera.W 1788 roku rozpoczął obrady Sejm Czteroletni.W tym czasie Jakub Jasiński wrócił do wojska,pełnił służbę w Warszawie,potem w Wilnie.Popierał program Stronnictwa Patriotycznego.W 1789 roku Stanisław August Poniatowski powierzył Jasińskiemu(posiadającemu stopień wyższego kapitana i brygadiera szlacheckiego Korpusu Kadetów)zorganizowanie Korpusu Inżynierów Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie,którego szefem został Kazimierz Nestor Sapieha marszałek konfederacji litewskiej na Sejm Czteroletni.Oprócz organizacji Korpusu Jasiński rozwinął na początku 1790 roku system szkolenia.Za zasługi w organizacji Korpusu został awansowany do pułkownika(15 stycznia 1790) i powołany na jej czynnego komendanta.W maju roku 1791 Jasiński został skierowany do prac przy Kanale Królewskim,łączącego Dniepr z Bugiem poprzez Prypeć.
Wojna polsko-rosyjska
27 kwietnia 1792 w Sankt Petersburgu podpisano akt konfederacji,który ogłoszono w Targowicy(pod fałszywą datą 14 maja).Znosił on postanowienia Konstytucji 3 Maja.18 maja wojska rosyjskie wkroczyły w granice Rzeczypospolitej.Jasiński w tym czasie był na Białorusi,gdzie prowadził rozpoznanie topograficzne granicy z Rosją,w celu opracowania map militarnych,a także sporządzał plany obronne miast i trasy przemarszu wojsk.Całą kampanię uczestniczył w randze pułkownika w wojnie polsko-rosyjskiej jako szef inżynierii w obozie gen.Józefa Judyckiego w rejonie Mińska i Brześcia,gdzie zasłużył się jako inżynier i odznaczył w bitwie pod Mirem i w obronie Brześcia.11 czerwca pod Mirem dowodził oddziałem rozpoznawczym i dzięki właściwej ocenie przeciwnika doprowadził do wycofania wojsk w kierunku Nieświeża,a następnie do Grodna i dalej do Brześcia,przez co zostały ocalone siły własne.Jasiński przygotował Brześć do obrony.Główny wysiłek skupił na pracach fortyfikacyjnych i budowie mostu(drugi most na Bugu).Umocniono zamek i przyczółek mostowy oraz redutę nad Starym Muchawcem.Przygotował miasto do walk ulicznych. 23 lipca rozegrała się bitwa o Brześć.Przewaga wojsk rosyjskich spowodowała konieczność opuszczenia miasta.Za obronę Brześcia został płk Jasiński odznaczony Krzyżem Kawalerskim Virtuti Militari.Po starciu Brzeskim i bitwie pod Grannem,armia litewska cofając się do Warszawy,pod Glinkami dołączyła do Korpusu Rezerwowego genA.Byszewskiego.24 lipca król przeszedł na stronę konfederacji targowickiej.Wywołało to niezadowolenie wojska.27 lipca Stanisław August wydał rozkaz zabraniający armiom litewskim wstępu do stolicy.Jasiński przekazał dowództwo nad Korpusem Kadetów Michałowi Sokolnickiemu,a sam wyjechał do Warszawy.
Korpus Inżynierów i konspiracja
Pozostał jednak w wojsku.Uważał,że służba jest potrzebna ojczyźnie i trzeba sposobić się do walki.Podporządkował się nowym władzom i służył nadal w wojsku.27 sierpnia 1792 roku wykonał przysięgę na wierność konfederacji targowickiej.W styczniu 1793 r.wrócił do Wilna i ponownie objął dowództwo nad Korpusem Inżynierów.Był członkiem Komisji Wojskowej Wielkiego Księstwa Litewskiego z nominacji konfederacji targowickiej w 1793 roku.W Warszawie,Krakowie i Wilnie w tym czasie powstały ośrodki walki z zaborcą.Jasiński pozorował lojalność wobec zaborcy,jednak nawiązał kontakty z patriotami warszawskimi i zaczął przygotowywać ludzi do walki.W połowie kwietnia władze carskie wpadły na ślady konspiracji.Uprzedzony ukrył się w Antokolu,skąd w przebraniu kontaktował się z oficerami 7 pułku piechoty w Wilnie.
Powstanie kościuszkowskie
Podczas insurekcji kościuszkowskiej 1794 r.organizacja powstania w Wilnie spoczęła w jego rękach.Podzielił spiskowców na kilka oddziałów i postawił im zadania.W nocy 23/24 kwietnia powstańcy wykonali atak na rosyjski garnizon wileński.Walka zakończyła się pełnym zwycięstwem,aresztowano ok.tysiąca oficerów i żołnierzy carskich.Jasińskiemu powierzono komendę miasta i utworzono w Wilnie Najwyższą Radę Tymczasową Zastępczą Wielkiego Księstwa Litewskiego.W trzecią rocznicę Konstytucji 3 Maja płk.Jasińskiemu powierzono„generalną komendę siły zbrojnej narodowej Księstwa Litewskiego”.W następnym dniu Jasiński wydał odezwę do szerokich rzesz społeczeństwa,wzywając do walki o niepodległość.Na wieść o zbliżaniu się do Wilna oddziałów rosyjskich,na czele dwutysięcznego wojska i tysiąca powstańców 7 maja wyruszył naprzeciw nieprzyjacielowi.Stoczył bitwę z przeważający wrogiem pod Polanami.Bitwa nie została rozstrzygnięta,jednak oddalono zagrożenie Wilna.Za zasługi w insurekcji wileńskiej Jasiński został 11 maja 1794 mianowany generałem lejtnantem.
Służba generalska
Był zwolennikiem walki w sposób rewolucyjny,tzn.opierając się na chłopskich masach.Planował dalszą mobilizację ludności na Litwie i Białorusi.Zwerbował ok.6 tys.rekruta dymnego,uruchomił produkcje prochu i ludwisarnie.To wywołało nienawiść i intrygi przeciwko generałowi.W wyniku fałszywych oskarżeń i donosów uznany za niebezpiecznego rewolucjonistę typu Robespierre’a(miał przeprowadzić egzekucje targowiczan w Wilnie,a pod koniec powstania postulować m.in.stracenie króla)został 21 maja,w wyniku proklamacji T.Kościuszki zdjęty z Naczelnego Wodza wojsk litewskich i wyznaczony na jednego z dowódców korpusów razem z gen.P.Grabowskim i A.Chlewińskim.4 czerwca Wodzem Naczelnym został wyznaczony gen.Michał Wielhorski.Mimo doznanej krzywdy gen Jasiński pozostał w armii litewskiej,okazując lojalność wobec gen.Wielhorskiego.Wielhorski dowodził z Wilna,Jasiński pozostawał z wojskami.26 czerwca stoczył nierozstrzygniętą bitwę pod Sołami z korpusami generałów Zubowa i Bennigsena(siły rosyjskie około 5 tys.żołnierzy i 16 armat,siły polskie około 4 tys.żołnierzy i kosynierów).W bitwie wykazał duże zdolności dowódcze.Po tej bitwie złożył dymisję.Po wyjaśnieniu intryg został przez Kościuszkę 15 lipca wyznaczony na dowódcę Dywizji Nadnarwiańskiej,w której rozwinął szeroką działalność patriotyczną.Dywizja ochraniała pogranicze Żmudzkie i Nadnarwiańskie i prowadziła działania osłonowe.Podczas spotkania z Kościuszką w obozie gen.Stanisława Mokronowskiego został 29 września wyróżniony złotą obrączką nr 37 z wygrawerowanym napisem Ojczyzna Obrońcy Swemu.
Odwrót i śmierć
W związku ze zbliżaniem się wojsk A.Suworowa(około 24 tys.żołnierzy i 82 działa),Kościuszko zarządził odwrót na Warszawę.Jasiński opuścił Grodno i po trzech tygodniach marszu i kilku stoczonych bitwach nad Narwią 10 października przybył do Warszawy i zajął obronę na Pradze.W Warszawie toczył się spór polityczny w kierownictwie powstania.Jasiński był zwolennikiem odsunięcia przeciwników powstania od władzy i poparł Hugona Kołłątaja w jego dążeniu do kontynuowania walki opierając się na ludzie.Wojska powstańcze liczyły 13637 ludzi i zostały podzielone na 3 fronty.Gen Jasiński został wyznaczony na dowódcę frontu północnego od Wisły do Targówka.Frontem wschodnim dowodził gen.Józef Zajączek,prawego frontu broniły wojska ppłka Władysława Jabłonowskiego.4 listopada Suworow przypuścił szturm Pragi.Atak,mimo bezwzględności,nieoszczędzania cywilów przez wojska rosyjskie,został odparty.Za następnym szturmem Rosjanie zdobyli szańce.Zajączek nakazał odwrót Jasińskiemu,ten jednak odpowiedział„Po co rozpaczać w tej chwili,kiedy nas tylu gotowych do walki.Hańba z bitwy uchodzić”.Pod naporem wroga Polacy wycofali się ku Wiśle.Gen.Jasiński zginął w obronie bastionu Zwierzyńca,ostatniego punktu oporu.Do godziny dziewiątej wojska Suworowa zdobyły Pragę.Oznaczało to koniec powstania kościuszkowskiego.Został pochowany w Warszawie koło kościoła na Kamionku(pozostała jedynie pamiątkowa płyta).
Osiągnięcia, twórczość, wzmianki, opracowania
Został odznaczony Orderem Virtuti Militari.Twórczość Jasińskiego obejmuje dzieła malarskie,dzieła polityczne,wiersze satyryczne,bajki,piosenki(np.Chciało się Zosi jagódek...)poematy heroikomiczne w stylu wolteriańskim(np.Sprzeczki z 1788 r.lub 1791 r.wydanie pełne 1869 r.)Istotne znaczenie mają utwory polityczne o charakterze rewolucyjnym i patriotycznym,m.in.Wiersz w czasie obchodzonej żałoby przez dwór polski po Ludwiku XVI(z 1793 r.wyd.1831 r.)oraz Do narodu(z 1794 r.wyd.1831 r.)
Twórczość

1. Do Stefana Batorego,powst.1787 r.(według J.Kelery),ogł.„Poema o Zamoyskim”,Tygodnik Wileński,t.8(1819 r.)s.159 i n.przedr.
2. Kij krzywy,powst.1787 r.(według J.Kelery),Pamiętnik Warszawski 1805 r.s.387;wyd.następne:Rozmaitości(Lwów)1822 r.nr 70;(A.M.Pietkiewicz)w:Wybór poezji z pisarzy polskich,t.2,Wilno 1835 r.s.230;wyd.krytyczne,uzupełnione fragm.opuszczonymi w wyd.poprzednim,ogł.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11;przedr.J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.
3. Do Boga,powst.około 1789-1792(według J.Kelery),z rękopisu Biblioteki PAN Kraków,sygn.1281,ogł.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11;przedr.J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.
4. Kwestarz,powst.około 1789-1792(według J.Kelery),ogł.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11
5. Qui pro quo,powst.około 1789-1792(według J.Kelery),ogł.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11;fragm.uzupełnił J.W.Gomulicki,Nowe Książki 1959 r.nr 9
6. Ciańcia.Poema żartobliwe,powst.około 1789-1792;zachowaną pieśń pierwszą i część drugiej ogł.Tygodnik Wileński,t.8(1819 r.)s.321;przedr.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL. Studia Historyczno-Literackie nr 11
7. Sprzeczki.Poema żartobliwe w 6 pieśniach,powst.około 1791-1792(według J.Kelery;według R.Wołoszyńskiego około 1788-1789);fragm.Tygodnik Wileński,t.8(1819 r.)s.48 i n.całość przedr.K.Bartoszewicz w:Księgi humoru polskiego,t.2,Petersburg 1898 r.fragmenty przedr.Echo Krakowa 1948 r.nr 236;J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.J.W.Gomulicki,Nowe Książki 1959 r.nr 9;autograf:Biblioteka PAN Kraków,sygn.1280
8. „Wiersz w czasie obchodzonej żałoby przez dwór polski po Ludwiku XVI”,powst.1793,Kurier Polski 1831 r.nr 386;przedr.J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.liczne współczesne odpisy rękopiśmienne,m.in.w Ossolineum,sygn.905/II
9. Do exulantów polskich o stałości,Grodno 1793 r.przedr.w:Pieśni z muzyką,Kraków(1898 r.)J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.
10. Wypis z ksiąg moralnych Wielkiego Good,filozofa indyjskiego,wiernym swoim za regułę życia podanego,powst.1793 r.rękopis:Biblioteka Jagiellońska,sygn.2970,s.129-131;fragmenty ogł.W.Dzwonkowski:T.Kościuszko,Warszawa 1917 r.s.76;przedr.H.Mościcki:J.Jasiński,Kraków 1948 r.(formalnie jest to naśladownictwo dzieła angielskiego Ph.D.Chesterfielda,przekł.polski z roku 1767:Filozof indyjski albo sposób uszczęśliwienia życia ludzkiego w społeczności...faktycznie utwór jest zaszyfrowanym katechizmem sprzysiężenia wileńskiego),na autorstwo Jasińskiego wskazali:H.Mościcki:„Generał Jasiński...”Warszawa 1917 r.s.116;B.Leśnodorski:„Polscy jakobini”,Warszawa 1960 r.Studia i Materiały z Dziejów Polski w Okresie Oświecenia nr 3,s.153-156,535
11. „Z okazji listu Igelströma do ministra wojennego,w którym odwołuje się do Boga i dobrej sprawy monarchini swojej”(wiersz),Gazeta Narodowa Wileńska 1794 r.nr 7;przedr.W.Włoch w:Polska elegia patriotyczna w dobie rozbiorów,Kraków 1916 r.s.123(autorstwo Jasińskiego ustalił B.Leśnodorski:„Polscy jakobini”,Warszawa 1960 r.Studia i Materiały z Dziejów Polski w Okresie Oświecenia nr 3,s.18,500)
12. Do narodu,powst.1794 r.wyd.K.L.Królikowski Bard oswobodzonej Polski,t.2,Warszawa 1831 r.przedr.J.Horoszkiewicz w:Pieśni z muzyką,Kraków(1898 r.)H.Mościcki Tygodnik Ilustrowany 1917 r.nr 19;H.Mościcki:Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie,Warszawa 1917 r. i wyd.następne;J.Nowak-Dłużewski w:Poezja powstania kościuszkowskiego,Kielce 1946 r.J.Kott w:Poezja polskiego Oświecenia.Antologia,Warszawa 1954 r.wyd.2 Warszawa 1956 r.przekł.rosyjski:W.Lewik:K narodu w antologii:Polskaja poezija,t.1,Moskwa 1963 r.
13. O wojsku,fragmenty wyd.
14. „Odezwa...do narodu litewskiego”,Gazeta Wolna Warszawska 1794 r.nr 16,s.229
15. Odezwa do Rosjan(ułożona na sesji Rady Litewskiej 2/15 maja 1794),druk ulotny(Muzeum Narodowe Kraków,zbiór Popielów,sygn.NI 53160);rękopis:Ossolineum,sygn.3054/I,k.41 wskazuje autora;przekł.francuski:Journal historique de Varsovie 1794 r.nr 9,s.115-116.

Szereg odezw w Gazecie Narodowej Wileńskiej 1794 r.pozostającej pod wpływem Jasińskiego,wyszło prawdopodobnie spod jego pióra.Ponadto drobne utwory,powstałe od roku 1783,ogł.w Wydaniu zbiorowym oraz w czasopismach:Nowy Pamiętnik Warszawski(1802,1805),Pamiętnik Warszawski(1816 r.)Tygodnik Ilustrowany(1885 r.t.1,nr 105),Tygodnik Wileński(1819-1820),Zabawy Przyjemne i Pożyteczne(1804 r.t.2,s.102,t.3 s.100;1806 r.t.5,s.108).Kilka wierszy jako utwory T.K.Wegierskiego ogł.w wyd.zbiorowym tego poety:Wiersze różne,Warszawa 1803 r.Pisma wierszem i prozą,Lwów 1882 r.kilka wierszy z rękopisu ogł.J.Kelera w:„Poezja J.Jasińskiego”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11;bajkę Wrona ogł.J.W.Gomulicki Nowe Książki 1957 r.nr 20;szereg wierszy przedr.w antologiach Kotta i Ważyka.Rękopisy Jasińskiego znajdowały się w Bibliotece PAN Kraków,sygn.1280-1281;Ossolineum 1745/I.Ponadto w bibliotekach polskich i byłego ZSRR istniały liczne rękopisy zawierające kopie wierszy Jasińskiego. Przekłady

• C.J.Dorat:List Barnaweta do Trumana,swego przyjaciela,z więzienia,przekład powst.w latach 1780-1783(według J.Kelery;według R.Wołoszyńskiego raczej około roku 1793),wyd.z przedmową S.Jabłońskiego,Warszawa 1816 r.wyd.następne:Pokuta dwóch zbójców,to jest list Zbójnickiego,wyd.G.Gizewiusz,Olsztynek 1848 r.(utwór Dorata jest przeróbką sztuki G.Lille,napisanej w roku 1731).

Wydania zbiorowe

• Pisma...generała inżynierii,wyd.K.W.Wójcicki,Kraków 1869 r.wyd.niepełne(zawartość m.in.Twórczość poz.1-2,7-9,13).

Listy i materiały

• Do P.Potockiej z 16 maja 1785;do P.Potockiego z lat 1786-1788,fragmenty ogł.E.Kipa:„Materiały do biografii J.Jasińskiej”,Przegląd Historyczny 1949 r.(1950 r.)s.306-320;przedr.w:Studia i szkice historyczne,Wrocław 1959 r.
• Do S.Potockiego,rękopis:Archiwum Główne Akt Dawnych(Archiwum Wilanowskie,sygn.264:Listy znakomitych w Polsce osób,w czasie Sejmu Czteroletniego do S.Potockiego pisane);list ze Słonimia z 13 czerwca 1792 ogł.E.Kipa Pamiętnik Literacki,rocznik 42(1951 r.)zeszyt 2,s.482
• Do generała moskiewskiego mającego komendę w Wilnie,z roku 1794,Gazeta Wolna Warszawska 1794 r.nr 46,s.607(dod.)
• Kilka listów do T.Kościuszki,M.Wielhorskiego i innych oraz odpowiedzi z rękopisu ogł.H.Mościcki:Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie,Warszawa 1917 r. i wyd.następne
• Od H.Kołłątaja,rękopisy:Biblioteka Narodowa(BOZ,Teki Trębickiego:Teka„Jasiński-Kościuszko”);fragm.listu z 12 maja 1794 cytuje W.Tokarz:Insurekcja warszawska,Lwów 1934 r.wyd.2 Warszawa 1950 r.s.76
• Metryki rodziny Jasińskich:ślubu rodziców Jakuba,chrztu Jakuba oraz jego brata Wojciecha;z dokumentów Archiwum Diecezjalnego we Włocławku ogł.W.Skowroński:„W sprawie pochodzenia generała J.Jasińskiego”,Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza,t.5,zeszyt 1(1959 r.)s.333-334;(tu także wyciągi z innych dokumentów rodziny Jasińskich)
• „Raport urzędowy gen.lejt.Jasińskiego o potyczce pod Sołominą dnia 25 Junii z Moskwą zaszłe”,Gazeta Narodowa Wileńska 1794 r.nr 17 i wyd.osobne.

Ponadto instrukcje i raporty Jasińskiego znajdowały się w:Bibliotece Zamoyskich,Bibliotece Jagiellońskiej,Bibliotece Kórnickiej,Bibliotece Publicznej Wilna(Archiwum Prozorów);niektóre z nich cytował w swej monografii H.Mościcki.
Wzmianki
Postać Jakuba Jasińskiego jest przywołana w I Księdze Pana Tadeusza Adama Mickiewicza.Mickiewicz miał też poświęcić Jasińskiemu poemat w języku francuskim Jacques Jasiński,ou les deux Polognes(Jakub Jasiński,albo dwie Polski),niestety nie został on dokończony.
Opracowania monograficzne

• H.Mościcki:Generał Jasiński i powstanie kościuszkowskie,Warszawa 1917 r.wyd.następne skróc. i zmienione:„J.Jasiński”,Kraków 1948 r.Biblioteka Historyczna nr 4,[Rec.A.Skałkowski,Kwartalnik Historyczny 1922 r.s.190]
• J.Kelera:„Poezja J.Jasińskiego.Zarys monograficzny”,Wrocław 1952 r.IBL.Studia Historyczno-Literackie nr 11,[Rec.M.Dobrowolski,Wiedza i Życie 1953 r.nr 4].

Jakub Jasiński w pamięci potomnych

Według Jacka Kaczmarskiego Jakub Jasiński był jego przodkiem od strony matki jego ojca.Tak o nim napisał Kaczmarski w Drzewie genealogicznym:żolnierz-poeta,co za Kościuszki szyi chciał biskupów,magnatów.
Imię Jakuba Jasińskiego
Imię generała Jakuba Jasińskiego noszą(nosiły):

• uczelnie i jednostki wojskowe:
• 2 Inowrocławski Pułk Komunikacyjny(istniejący od 1 lipca 1995)
• Wyższa Szkoła Oficerska Inżynierii Wojskowej we Wrocławiu(istniejąca do 1994 r.)
• 3 Pułk Saperów im.gen.Jakuba Jasińskiego w Dębicy(istniejący do 2002 r.)
• Centrum Szkolenia Wojsk Inżynieryjnych i Chemicznych we Wrocławiu(istniejące od 2009 r.)
• jednostki harcerskie:
  • 17 Warszawska Drużyna Harcerska najstarsza na warszawskiej Pradze,obecnie Szczep 17 Warszawskich Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych(od 1914 r.do dziś)
  • 1 Sierpecka Drużyna Harcerska,późniejsza 98 Mazowiecka Drużyna Harcerzy w Sierpcu
  • w przeszłości(od 1926 r.)Jakub Jasiński był bohaterem Hufca Harcerzy Praga oraz przedwojennej 7 Wileńskiej Drużyny Harcerzy
• szkoły:
  • przedwojenne IV Miejskie Gimnazjum Męskie w Warszawie,ul.Skaryszewska 8(zlikwidowane w 1950 r.)
  • Szkoła Podstawowa nr 258 w Warszawie,ul.Brechta 8
  • LXXII Liceum Ogólnokształcące w Warszawie,ul.Grochowska 346/348
  • V Liceum Ogólnokształcące we Wrocławiu,ul.Grochowa 13
• imprezy kulturalne:
  • Praski Konkurs Poezji Patriotycznej i Obywatelskiej im.gen.Jakuba Jasińskiego

Miejsca związane z Jakubem Jasińskim

• grób na dawnym cmentarzu kamionkowskim w Warszawie
• pomniki i tablice pamiątkowe:
  • pomnik na terenie Centrum Szkolenia Wojsk Inżynieryjnych i Chemicznych we Wrocławiu,ul.Obornicka 108(prof.Konstanty Machajski,1974 r.)
  • replika powyższego pomnika przy V Liceum Ogólnokształcące we Wrocławiu,ul.Grochowa 13(prof.Konstanty Machajski,1978 r.)Wykonana z granitu,o wysokości 2,7 m i z tablicą na cokole o treści Generał Jakub Jasiński 1761-1794
  • krzyż ofiar rzezi Pragi,Warszawa-Praga,ul.Jagiellońska,w pobliżu cerkwi św.Marii Magdaleny
  • głaz z napisem 1794-1994 Obrońcom szańców i ofiarom rzezi Pragi w dwusetną rocznicę mieszkańcy Pragi Warszawa 4 XI 1994 r.przy katedrze św.św.Floriana i Michała Archanioła,Warszawa,pl.Weteranów 1863 r.
  • tablica na zachodniej zewnętrznej ścianie konkatedry Matki Boskiej Zwycięskiej,na Kamionku,Warszawa,ul.Grochowska
• ulice noszące imię gen.Jakuba Jasińskiego:
  • w Warszawie,w sąsiedztwie Szpitala Praskiego(Przemienienia Pańskiego)
  • w Aleksandrowie Łódzkim
  • w Chorzowie
  • w Częstochowie
  • w Gliwicach
  • w Inowrocławiu
  • w Krakowie
  • w Lublinie
  • w Lubrańcu
  • w Łodzi
  • w Mielcu
  • w Przemyślu
  • w Radomiu
  • w Rawie Mazowieckiej
  • w Rudzie Śląskiej
  • w Świdnicy
  • w Tczewie
  • w Zielonej Górze
  • w Żurawicy
  • fort„Jasińskiego”(do 1921 r.fort Śliwickiego)jeden z fortów Twierdzy Warszawa
• ulice poza obecnymi granicami Polski:
  • w Mołodecznie(Białoruś,вул.Якуба Ясінскага)
  • w Wilnie na Starym Mieście w Wilnie(Jokūbo Jasinskio gatvė),prowadząca do mostu w stronę Zwierzyńca
  • w Kownie(Litwa,Jokūbo Jasinskio gatvė)

Jan Nepomucen Potocki

Herbu Pilawa,pseud. i krypt.Graf***;M.L.C.J.P.hr Courchamps,(ur.8 marca 1761 w Pikowie na Podolu,zm.23 grudnia 1815 w Uładówce koło Pikowa)polski powieścio- i dramatopisarz(tworzący w języku francuskim),podróżnik,polityk,historyk,publicysta,etnograf,pierwszy archeolog polski,badacz starożytności słowiańskich,pierwszy polski aeronauta,kawaler maltański zaszczycony Krzyżem Devotionis.
Życiorys
Urodził się w rodzinie magnackiej.Syn Józefa,krajczego wielkiego koronnego(jednego z przywódców konfederacji radomskiej) i Teresy z Ossolińskich Potockiej.Jako 7-letni chłopiec Jan Potocki opuścił ojczyznę.W latach 1773-1776 uczył się wraz z bratem Sewerynem w szkołach w Lozannie i Genewie,gdzie odebrał staranne wykształcenie.Często przebywał w Paryżu.Świetnie władał językiem francuskim,a z językiem polskim zetknął się na dobre dopiero po przyjeździe do Polski w kwietniu 1778 r.W tym samym roku,w stopniu podporucznika armii austriackiej brał czynny udział w kampanii bawarskiej.Od 1778 r.odbywał liczne podróże po Wschodzie i po Europie,m.in.do Turcji i Egiptu(1784 r.)Holandii(1787 r.)Hiszpanii i Maroka(1791 r.)Dolnej Saksonii(1794 r.) i na Kaukaz(1797-1798).Służył w armii austriackiej(1778 r.)walczył jako kawaler zakonu maltańskiego(w latach 1779-1780)z berberyjskimi piratami na Morzu Śródziemnym.Swoje przygody dokumentował w relacjach(część została zebrana w tomie Podróże,relację z podróży do Turcji i Egiptu przełożył na język polski Julian Ursyn Niemcewicz).Był jednym z pierwszych(począwszy od roku 1782)badaczy historii i archeologii Słowiańszczyzny,a swoje odkrycia i przemyślenia spisał w 5 tomach Recherches sur la Sarmatie(1789-1792) i w Histoire primitive.W roku 1783 poślubił Julię Lubomirską,marszałkównę wielką koronną,dziedziczkę Łańcuta i Krzeszowic prawdopodobnie najpiękniejszą Polką(zm.1794 r.)Rok później(1785 r.)udał się drogą morską z Chersonia przez Stambuł do Egiptu,a następnie do Wenecji.Przez ponad 2 lata(1785-1787)przebywał w Paryżu,dzięki uprzejmości E.Lubomirskiej(zamieszkał w jej paryskiej rezydencji).W tym okresie bywał gościem w paryskim salonie wdowy po Helwecjuszu,przyjaźnił się z C.F.Volneyem,a jednocześnie aktywnie sprzyjał społeczno-politycznym dążeniom francuskiego mieszczaństwa.Jesienią roku 1787 udał się do Holandii,gdzie był świadkiem wojny domowej.Po powrocie do Polski(via Wiedeń w marcu 1788 r.)"przywdział strój polski",a dzięki koneksjom rodzinnym,został(kilka miesięcy później)posłem na Sejm Czteroletni z województwa poznańskiego i działaczem obozu reform(jako zdeklarowany przeciwnik Prus).We wrześniu 1788 r.założył Drukarnię Wolną,wydającą Journal Hebdomadaire de la Diète tygodnik relacjonujący debaty sejmowe.14 maja 1790 roku w Warszawie Potocki towarzyszył w locie balonem pionierowi aeronautyki Jeanowi Blanchardowi.Po przystąpieniu króla do Targowicy przeniósł się do Łańcuta.Dla sceny dworskiej w Łańcucie napisał w 1792 r.dramat w stylu komedii dell'arte Recueil des Parades(tłum.polskie:Parady).Później znalazł posadę na dworze cara Aleksandra I.Między innymi został mianowany kierownikiem działu naukowego przy wielkim poselstwie rosyjskim hrabiego Jurija Gołowkina wyprawionym do Chin.Poselstwo liczyło 240 ludzi,w tym 40 dragonów,20 Kozaków,orkiestrę wojskową,ale także zespół naukowców mających prowadzić obserwacje lingwistyczne,etnograficzne i przyrodnicze.W październiku 1805 r.przybyli do Kiachty przy granicy z chińską Mongolią,gdzie oczekiwali dwa miesiące na zgodę władz chińskich,obawiających się szpiegostwa ze strony tak licznej misji.20 grudnia wyruszyli w dalszą drogę i 2 stycznia 1806 r.dotarli do stolicy Mongolii Urgi.Ze względu na odmowę ambasadora Rosji oddania hołdu przedstawicielowi cesarza Chin w Urdze,poselstwo zawróciło i 19 lutego powróciło do Kiachty.Od roku 1803 członek warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.W roku 1815 popełnił samobójstwo trawiony melancholią.Prawdziwą datę śmierci(23 grudnia 1815) i miejsce(w swoim majątku w Uładówce)podali po raz pierwszy jego biografowie,François Rosset i Dominique Triaire,w biografii opublikowanej po francusku w 2004 r.a po polsku w 2006 r.Wcześniej podawano daty 20 listopada oraz 2 i 11 grudnia 1815 r.Według biografów prawdziwa jest ta ostatnia data,co dokumentują zapiskiem Ignacego Dawidowskiego,kanonika katedry w Kamieńcu.Jest to data według kalendarza juliańskiego,który w tym czasie obowiązywał na tym terenie.W kalendarzu gregoriańskim jest to 23 grudnia.Swoje twierdzenia biografowie dokumentują także fragmentami wspomnień Stanisława Chołoniewskiego,który dotarł na miejsce wydarzenia w kilka godzin po śmierci Potockiego i widział jego ciało.Z opisu Chołoniewskiego wynika,że Potocki zabił się strzałem w twarz ze starego pistoletu,do którego załadował ołowianą gałkę odpiłowaną od wieczka jakiejś puszki.Pistolet prawdopodobnie eksplodował(był częściowo rozerwany).Chojecki spekulował,że Potocki odpiłował ją,bo nie miał niczego innego pod ręką.Świadkowie,z którymi Chojecki rozmawiał,nie opowiadali o poświęcaniu tej kuli przez księdza.Opowieść o tym,że zabił się srebrną kulą od cukiernicy,którą systematycznie wypiłowywał przez lata,bo uważał,że jest wilkołakiem,jest prawdopodobnie mitem powstałym znacznie później.Potocki został pochowany 1 stycznia 1816 r.(20 grudnia 1815 według kalendarza juliańskiego)w sieni kościoła w Pikowie.Jego synowie:Alfred Potocki i Artur Stanisław Potocki.W 1788 r.odznaczony Orderem Orła Białego,w 1784 r.został kawalerem Orderu Świętego Stanisława,w 1802 r.uhonorowany rosyjskim Orderem Świętego Włodzimierza.
Twórczość
Obecnie jest pamiętany głównie jako pisarz i autor napisanej po francusku powieści fantastyczno-filozoficznej Rękopis znaleziony w Saragossie(1805 r.)(tytuł oryg.Manuscrit trouvé à Saragosse),romansu fantastycznego na wzór persko-arabski,o tak zwanym układzie szkatułkowym(z jednego wątku wysnuwają się w niej kolejne,a z tych kolejne,itd.).Istniały trzy wersje tego dzieła,z których dwie ostatnie Potocki pisał w latach 1804-1810.Pierwsze dwie nie zostały nigdy ukończone,gdyż Potocki zarzucił ich pisanie,zaczynając kolejną od początku.Ostateczna,autorska wersja nie jest znana.Pierwsze 13 dni z pierwszej wersji powieści Potocki opublikował w Petersburgu,po francusku,wiosną 1805 roku,w liczbie 100 egzemplarzy.Fragmenty czterdziestu początkowych dni,z wersji trzeciej,ukazały się w Paryżu,bez nazwiska autora,w latach 1813 i 1814,jako dwie osobne publikacje,także po francusku.Książka została opublikowana w całości po raz pierwszy w 1847 r. i było to wydanie w języku polskim przygotowane przez tłumacza Edmunda Chojeckiego,który do pierwszych 45 rozdziałów wersji drugiej(więcej nie było)dodał początek i zakończenie z wersji trzeciej,dokonując przeróbek i całość cenzurując.Późniejsze,nowe wydanie w języku polskim zostało przejrzane przez Jana Lenartowicza(1917 r.3 tomy).Pierwsze wydanie całości w języku oryginału,pod redakcją Rogera Callois,nastąpiło w Paryżu dopiero w 1958 r.a kolejne,w wersji zrekonstruowanej przez René Radrizzaniego,opublikowane zostało w 1989 r.François Rosset i Dominique Triaire,autorzy biografii Jana Potockiego,opublikowali w 2006 r.drugą i trzecią wersję w języku francuskim,jako dwie osobne książki które nazwali wersją z 1804 r. i wersją z 1810 r.Obie te wersje odtworzyli wyłącznie z oryginalnych,francuskich manuskryptów które znaleźli w bibliotekach we Francji,Polsce,Hiszpanii i Rosji oraz w zbiorach potomków Jana Potockiego.Wersja z 1804 r.składa się z 45 dni(i nie ma zakończenia),a wersja z 1810 r.z 61 dni.Polska wersja kanoniczna,skompilowana,przetłumaczona i ocenzurowana przez Edmunda Chojeckiego,składa się z 66 dni.Można przypuszczać,że owe dodatkowe pięć dni w wersji polskiej zostało wykreowanych przez tłumacza przy okazji łączenia dwóch różnych wersji.W wersji z 1810,trzeciej,najpóźniejszej i zapewne najbliższej zamiarom autora,nie ma np.w ogóle opowieści Żyda Wiecznego Tułacza,którą to opowieść znajdujemy w polskiej wersji Chojeckiego.Na motywach powieści powstał film Wojciecha Hasa o tym samym tytule.Napisał(wyłącznie w języku francuskim)także ok.30 innych dzieł.Najważniejsze z jego dzieł to Rękopis znaleziony w Saragossie,Voyage en Turquie et en Egypte(1788 r.przekład polski 1789 r.nowe wydanie 1849 r.1924 r.)Essay sur l'histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie(1789—1792,4 tomy),Voyage dans quelques parties de la Basse-Saxe pour la recherche des antiquités Slaves ou Vendes(1795 r.)
Ważniejsze utwory

1. Voyage en Turquie et en Egypte fait en 1784 r.Warszawa 1788 r.wyd.następne:Voyage en Turquie et en Egypte fait en l'année 1784 r.Seconde édition revue,corrigée et augmentée(z dodatkiem dedykowanym matce i:Voyage en Hollande,fait pendant la révolution de 1787 r.)Warszawa 1889 r.(1789 r.)rękopisy:Biblioteka Czartoryskich,sygn.735,800;był też w Bibliotece Łańcuckiej;przekł.polski(według wyd.2):(J.U.Niemcewicz):Podróż do Turek i Egiptu,z przydanym Dziennikiem podróży do Holandii podczas rewolucji 1787 r.Z francuskiego przełożona,Warszawa 1789 r.wyd.następne:Podróż do Turcji i Egiptu,z Wiadomością o życiu i pismach tego autora,wyd.Ż.Pauli,Kraków 1849 r.także przedr.P.Smolik,Kraków 1924 r."Towarzystwo Miłośników Książki";wyd. i oprac.L.Kukulski;przekł.niemiecki ogł.współcześnie(inform.z dedykacji wyd.z roku 1789)
2. Ne quid detrimenti Res Publica capiat(tekst francuski i polski),tekst francuski wręczony Stanisławowi Augustowi 18 kwietnia 1788,obie wersje ogł.J.Woliński,J.Michalski,E.Rostworowski,"Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego"t.1,Wrocław 1955 r.rękopisy:Biblioteka Czartoryskich,sygn.929(tekst polski i francuski);Ossolineum,sygn.551/I(tekst polski);Archiwum Główne Akt Dawnych(Archiwum Roskie 92/2,tekst jak wyżej);Wojewódzkie Archiwum Państwowe Kraków(Archiwum Podhoreckie,tekst jak wyżej)
3. Essais de logique,(oddane do druku 1 maja 1788,z rozkazu marszałkowskiego niedrukowane),kopie:Biblioteka Czartoryskich,sygn.929,s.281-289,291-298
4. Voix de Polonais zélé,utwór nieznany,powołuje się niego autor w poz.5
5. Réveiller notre nation assoupie...(bez tytułu,dat.przez Stanisława Augusta na 1 maja 1788),kopia:Biblioteka Czartoryskich,sygn.929,s.263-281;przekł.polski:rękopis Ossolineum,sygn.527/III,s.18-32;z błędnie przyznawanym autorstwem Ignacego Potockiego(przyjął je M.Janik:Hugo Kołłątaj,Lwów 1913 r.s.95-96)
6. Ofiara podana Najjaśniejszemu Królowi Imci i Prześwietnej Radzie Nieustającej od urodzonego Jana Potockiego,krayczyca koronnego,brak miejsca wydania(przed 13 maja 1788)
7. Les Trembleurs,powst.przed 17 maja 1788;utwór nieznany;inform.E.Rostworowski(także o poz.3-5)
8. Civilité puérile et honnête,powst.1788 r.przekł.polski w:W.Engeström:Pamiętniki...Przełożone z oryginału przez J.I.Kraszewskiego,Poznań 1875 r.wyd.następne w:Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców;oprac.W.Zawadzki t.2(Warszawa)1963 r."Biblioteka Pamiętnikarzy Polskich i Obcych".Inny tytuł:Cours de politesse
9. Des Choses dont un chasseur a besoin dans les fôrets,fragm.w rękopisie Biblioteki Czartoryskich,sygn.929,s.299-300,(instrukcja dla oddziałów strzeleckich)
10. Opis podróży po Polsce w r.1788,autograf zniszczony,fragm.znajdował się w kolekcji L.Siemieńskiego
11. Essay sur l'histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie t.1-2,Warszawa 1789 r.także pt.Recherches sur la Sarmatie t.1-2,Warszawa 1789 r.t.3-5 pt.Suite des Recherches sur la Sarmatie,Warszawa 1789-1792;fragm.autografu:Archiwum Główne Akt Dawnych(Archiwum Wilanowskie,sygn.193)
12. List turecki Achmana baszy Ogli Kitahika do Polaków,Warszawa(po marcu roku 1790)
13. Relation d'un voyage aérostatique,Warszawa 1790 r.(po 14 maja);druk Drukarni Wolnej,egz.nieznany;inform.J.W.Gomulicki(komentarz do:A.Magier:Estetyka miasta stołecznego Warszawy...)
14. Tłumaczenie listu czwrtego.Do autora"Dziennika Francuskiego",brak miejsca wydania(1790 r.)
15. Le Jugement de Momus en belle humeur sur une réplique a l'examen d'un mémoire.Facétie,Badinople 1791 r.
16. Voyage dans l'Empire de Maroc,fait en l'année 1791 r.Suivi du Voyage de Hafez,récit oriental,Warszawa 1792 r.brulion i czystopis:Biblioteka Kórnicka,sygn.148(pt.Le Voyage de Hafez);przekł.polski:L.Kukulski,J.Olkiewicz:Podróż do cesarstwa marokańskiego.Podróż Hafeza.Powieść wschodnia(1791 r.)oprac.L.Kukulski
17. Lettre sur Danzig,brak miejsca wydania(około roku 1791)
18. Essay d'aphorismes sur la Liberté(Warszawa maj 1792 r.),datowanie skorygował L.Kukulski
19. Parades,wyst.Łańcut 1792 r.Paryż,Théâtre de Sarah Bernhard,kwiecień 1959 r.Paryż,Théâtre de l'Alliance Française,marzec 1961 r.wydano pt.Recueil des Parades représentées sur le théâtre de Łańcut dans l'année 1792 r.Warszawa 1793 r.(dedyk.Annie Teofili Sewerynowej Potockiej);wyd.następne:oprac.R.Caillois,"Preuves"1958 r.nr 87;"Revue de Paris"sierpień 1959 r.(Cassandre démocrate);egz.pierwodruku zachowany w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego;przekł.polski:J.Modrzejewski:Parady,"Dialog"1958 r.nr 8;wyd.następne popr.ze wstępem L.Kukulskiego:(Warszawa 1966 r.)wyst.Warszawa,Teatr Dramatyczny,18 listopada 1958
20. Chroniques,mémoires et recherches pour servir a l'histoire de tous les peuples slaves...Livre 42 comprenant la fin du neuvième siècle de notre ère cz.1-2,Warszawa 1793 r.(niektóre egz.datowane 1792 r.)włączone następnie do poz.23 jako t.4;
21. Les Bohémiens d'Andalousie.Comédie mêlée d'ariettes en 2 actes et en vers...représentée pour la première fois à Rheinsberg le 20 avril 1794,brak miejsca i roku wydania;przekł.polski:J.Zagórski:Cyganie z Andaluzji,wyst.Łańcut jesień 1967 r.(inform.B.Loebl:Rzeszów,"Życie Literackie"1967 r.nr 826
22. Voyage dans quelques parties de la Basse-Saxe pour la recherche des antiquités slaves ou vendes.Fait en 1794 r...Ouvrage orné d'un grand nombre de planches, Hamburg 1795 r.przekł.polski skrócony cz.1:L.Kukulski,J.Olkiewicz:Podróż do Dolnej Saksonii(1794 r.)oprac.L.Kukulski;
23. Fragments historiques et géographiques sur la Scythie,la Sarmatie et les Slaves,recueillis et commentés...t.1-4,Brunszwik 1796 r.także t.1-3 odb.tytułowa:Brunszwik 1795 r.(w t.4 przedrukowano poz.20)
24. Mémoire sur un nouveau péryple du Pont Euxin ainsi que sur la plus ancienne histoire des peuples du Taurus,de Caucase et de la Scythie,Wiedeń 1796 r.
25. Voyage dans les steps d'Astrakhan et du Caucase,powst.w latach 1797-1798,fragmenty ogł.J.Klaproth:Voyage à Astrakhan et dans les cantons voisins,en 1797 r."Nouvelles Annales des Voyages"(Paryż)październik 1827 r.całość wyd.tamże Paryż 1829 r.(t.1;w t.2:poz.24,27);autorskie wypisy z dziennika w rękopisach:Archiwum Główne Akt Dawnych(Archiwum Królestwa Polskiego,vol.356),Archiwum Wojewódzkie w Krakowie(zbiory Krzeszowickie Potockich,sygn.D.2);w pierwszym m.in.starsza redakcja rozdz.VII,z dopiskami S.Trembeckiego(ogł.E.Rabowicz,Archiwum Literackie nr 13,1969 r.s.432-445);przekł.polski:fragmenty przeł.z rosyjskiego F.W."Dziennik Wileński"1828 r.t.5,s.222-240,284-304 skrócony przekł.całości według tekstu oryginalnego oprac.L.Kukulski,J.Olkiewicz:Podróż przez Stepy Astrachania i na Kaukaz(1797-1798),przekł.rosyjski(1828 r.)
26. Sophiopolis,sur le côté méridional de Crimée entre Simos et Alupka,Petersburg,brak roku wydania(XVIII w.)
27. Histoire primitive de peuples de la Russie avec une exposition complète de toutes les nations locales,naturelles et traditionnelles,nécessaires à l'intelligence du quatrième livre d'Hérodote,Petersburg 1802 r.przedr.(dedykowane Aleksandrowi I)
28. Dynasties du second livre de Manethon,Florencja 1803 r.cz.2:Chronologie des deux premiers livres de Manethon,Petersburg 1805 r.(w rękopisie Biblioteka PAN Kraków,sygn.608:Chronologie des Hébreux pour servir de suite à Manethon)
29. Rękopis znaleziony w Saragossie,powst.w latach 1803-1815;Manuscrit trouvé à Saragosse(version de 1804 r.)red.Françoise Rosset oraz Dominique Triaire,GF-Flammarion,2008 r.772 str.ISBN 978-2-08-121143-8;Manuscrit trouvé à Saragosse(version de 1810 r.)red.Françoise Rosset oraz Dominique Triaire,GF-Flammarion,2008 r.864 str.ISBN 978-2-08-121144-5;wyd.fragmentarycznie:Manuscrit trouvé à Saragosse.Fragments d'un roman t.1-2,Petersburg 1804-1805(wyd.w 100 egz.anonimowo,bez karty tytułowej:t.1 obejmował"10 dni",druk t.2 przerwany przy końcu"13 dnia",w połowie zdania);Avardo,histoire espagnole par M.L.C.J.P.t.1-4,Paryż 1813 r.(wyd.bez wiedzy autora,na podst.kopii rękopiśmiennej,obejmuje"dni":12-56);Dix journées de la vie d'Alphonse von Worden t.1-3,Paryż 1814 r.(wyd.bez wskazania autora,obejmuje tekst z"dni":1-10,14);fragm.z tomików paryskich przedr.pod własnym pseud.(hr Courchamps)M.Cousen de Saint Molo w:Souvenirs de la marquise de Créquy de 1710 r.à 1803 r.t.1-4,Paryż(1841 r.) i w:"La Presse"1842 r.(druk obu publikacji na skutek stwierdzenia plagiatu przerwano,a sprawa zakończyła się głośnym wówczas procesem sądowym);Dix journées de la vie d'Alphonse von Worden t.1-3,Paryż 1842 r.(przedruk wyd.z roku 1814);Manuscrit trouvé à Saragosse,oprac.R.Caillois(według wyd.Petersburg 1804-1805,Paryż 1813 r.Paryż 1814 r.)Paryż 1958 r.także wyd.2 Paryż 1961 r.także wyd.3 Paryż 1967 r.fragm.autografu"journée 41-50"znajdują się w Bibliotece Narodowej(BOZ,sygn.1047);Biblioteka Rapperswilska posiadała kopię rękopiśmienną t.2(najprawdopodobniej były to"dni 11-20");całość w t.1-6 znajdowała się przed rokiem 1944 w Bibliotece Łańcuckiej;przekł.polski:E.Chojecki:Rękopis znaleziony w Saragossie.Romans wydany pośmiertnie z dzieł...t.1-6,Lipsk 1847 r.(przekł.dokonany z wersji rękopiśmiennej,daje jedyny zachowany przekaz całości);wyd.następne:Lipsk 1857 r.(wyd.tytułowe);Bruksela 1862 r."Biblioteka Domowa"nr 24-29(wyd.tytułowe);oprac.J.Lorentowicz,t.1-3,Warszawa 1917 r."Biblioteka Muz"(według wyd.lipskiego);oprac.M.Toporowski,t.1-3,(Warszawa)1950 r.(według wyd.Lorentowicza);oprac.L.Kukulski,(Warszawa)1956 r.(wyd.krytyczne według wyd.lipskiego,ale z uzupełnieniami według wyd.francuskiego);także wyd.2(Warszawa)1965 r.przeróbka filmowa:Rękopis znaleziony w Saragossie,scenariusz:T.Kwiatkowski,muzyka:K.Penderecki,scenografia:J. i L.Skarżyńscy,T.Myszorek;reżyseria:W.J.Has;operator:M.Jahoda;premiera:Warszawa 9 lutego 1965;przekł.angielski(1961 r.)niemiecki(1810 r.)włoski(1965 r.)
30. Histoire ancienne des provinces de l'empire de Russie;Nr 1:Histoire ancienne du gouvernement de Cherson,Petersburg 1804 r.Nr 2:Histoire ancienne du gouvernement de Podolie,Petersburg 1805 r.Nr 3:Jan Potocki Histoire anciènne du gouvernement de Volhynie:pour servir de suite à l'histoire primitive des peuples de la Russie,Petersburg 1805 r.(jest to ciąg dalszy poz.20),przekł.rosyjski(1829 r.)
31. Atlas archéologique de la Russie Européenne,Petersburg 1805 r.wyd.2 Petersburg 1810 r.przekł.rosyjski(1823 r.)
32. Mémoire sur l'expédition en Chine,powst.1806 r.wyd.W.Kotowicz:J.hr.Potocki i jego podróż do Chin,Wilno 1935 r.s.54-79;przekł.polski:L.Kukulski,J.Olkiewicz:Podróż do Mongolii,I:Memoriał o wyprawie do Chin,
33. Examen critique du fragment égyptien connu sous le nom d'Ancienne chronique,Petersburg 1808 r.
34. Principes de chronologie pour les temps antérieurs aux Olympiades,Petersburg 1810 r.wyd.następne:cz.1,Krzemieniec 1813 r.cz.2:Principes de chronologie pour les quatorze siècles qui ont précédé la première olympiade vulgaire,Krzemieniec 1815 r.
35. Description de la nouvelle machine pour battre monnaie,écrite en russe par...traduite du russe en français par N.O.Petersburg 1811 r.(tekst francuski i polski)
36. Le Comte Stanislas Félix Potocki né en 1750 r....(Życiorys S.Sz.Potockiego)w:Notes(do)S.Trembecki:Sophïowka.Poème polonais traduit par(A.)de Lagarde,Wiedeń 1815 r.s.132-146
37. Origines slaves des Cimmeriens,Lithuaniens,des Getes ou Valaches,des Sarmates et des Scytes Tchouds.rękopisy:Ossolineum,sygn.2417/III(autograf"chapitre 2");Biblioteka Jagiellońska,sygn.3484("chapitre 2")Biblioteka PAN Kraków,sygn.584
38. Podróż do Holandii(prawdopodobnie 1787 r.)

Potocki artykuły i prace swe umieszczał ponadto w czasopismach:"Journal Hebdomadaire de la Diète de Varsovie"(1788-1791,anonimowo),"Le Conservateur Impartial"(1810 r.)
Wydania zbiorowe

1. Podróże(przekł.polski z oryginału francuskiego),zebrał i oprac.L.Kukulski,Warszawa 1959 r.zawartość:Ważniejsze utwory poz.1,16,22,25,32;Listy poz.4.

Listy i materiały

1. Do Stanisława Augusta z lat 1788-1792 oraz inne listy i relacje z podróży,rękopisy:Biblioteka Czartoryskich,sygn.735,929;fragmenty ogłosił E.Rostworowski,"Przegląd Historyczny",rocznik 47(1956 r.)zeszyt 4;rocznik 48(1957 r.)zeszyt 2
2. Do Komisji Wojskowej z 1 czerwca 1792,rękopis:Archiwum Główne Akt Dawnych(Metryka Litewska,VII/134,k.266)
3. Do Stanisława Augusta z lipca 1792 r.ogł.E.Krakowski:Un Témoin de l'Europe des Lumières,le comte J.Potocki,(Paryż)1963 r.s.118-119
4. Do A.J.Czartoryskiego z lat 1805-1806,ogł.W.A.Francew:Poslednieje...Praga 1938 r.s.5-26;przekł.polski z oryginału francuskiego:L.Kukulski,J.Olkiewicz:Listy z podróży do Mongolii,
5. Do nieznanego adresata z podróży do Chin w roku 1806,do S.B.Lindego bez daty;rękopis:Biblioteka Narodowa,sygn.2674,k.269-271
6. Do J.Albertrandiego z 10 maja 1808 z Krzemieńca,ogł.A.Kraushar w:Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk t.3,Warszawa 1902 r.
7. Korespondencja z J.de Maistre'em z roku 1810,przekł.polski(z oryginału francuskiego)ogł.S.Chołoniewski,"Athenaeum"1843 r.t.1;list od de Maistre'a w oryginale ogł.w:R.Rzewuska:Mémoires...(1788-1865).Publiées par son arrièrepetite fille G.Caetani Grenier t.2,Rzym(1939 r.)s.43-46;według rękopisów Biblioteki Łańcuckiej
8. Do Jana Śniadeckiego z roku 1811,wyd.T.Wierzbowski w:Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego t.2,Warszawa 1904 r.
9. Do Wiktorii z Potockich de Choiseul-Goufier z 15 października 1812,ogł.Z.Markiewicz,"Ruch Literacki"1968 r.zeszyt 5(tekst francuski i przekł.polski)
10. Do A.K.Czartoryskiego(brak daty i z roku 1814,fragm. i streszczenie ogł.L.Dębicki:Puławy t.3,Lwów 1888 r.rozdz.1)
11. Do J.M.Ossolińskiego z 20 października roku 1814(prawdopodobnie),rękopis:Ossolineum,sygn.5265/III
12. Od S.Sz.Potockiego kopie listów z lat 1788-1789,rękopis:Biblioteka PAN Kraków,sygn.336
13. Od H.Kołłątaja brak daty(odpis),rękopis:Biblioteka PAN Kraków,sygn.224
14. Punkta ułożone(przez Komisję Wojskową)z J.Potockim...podejmującym się erygować korpus pod imieniem kurpików.Z 1792 r.rękopis:Archiwum Główne Akt Dawnych(Metryka Litewska,sygn.VII/173,k.417-420)
15. Ćwiczenia,rachunki i notatki,rękopis:Biblioteka Jagiellońska,sygn.3314
16. Materiały biograficzne,rękopis:Biblioteka PAN Kraków,sygn.1354
17. Noty,rękopisy:Ossolineum,sygn.525/III(obecnie we Lwowie),782/II.

Próby monograficzne(nt.Potockiego)

1. A.Brückner:J.hr.Potockiego prace i zasługi naukowe,Warszawa 1911 r.
2. E.Krakowski:Un Témoin de l'Europe des Lumières.le comte J.Potocki,(Paryż)1963 r.