Piotr Kochanowski

Herbu Korwin(ur.1566 w Sycynie,zm.2 sierpnia 1620 w Krakowie)polski poeta,tłumacz,sekretarz królewski od 1602,kawaler maltański.
Życiorys
Pochodził z zasłużonej dla kultury narodowej rodziny Kochanowskich herbu Korwin.
Zobrazować to można następująco:

• Jan Kochanowski sędzia grodzki radomski
• Piotr Kochanowski,sędzia ziemski sandomierski,zm.1547
  • Mikołaj Kochanowski podstarości radomski,zm.1582
    • Piotr Kochanowski,sekretarz królewski,kawaler maltański,zm.1620

Był synem Mikołaja Kochanowskiego,bratankiem poety Jana i bratem stryjecznym Jerzego Kochanowskiego,kasztelana małogoskiego.W młodości prawdopodobnie służył na dworach magnackich.Od roku 1583,wraz z braćmi Janem i Przemysławem,podjął studia na uniwersytecie w Królewcu a w 1588 rozpoczął studia w Padwie.W czerwcu roku 1595 trafił do Neapolu,a cztery lata później(1599)prawdopodobnie towarzyszył w Padwie Janowi Tęczyńskiemu.Z początkiem roku 1600 powrócił do Polski.Począwszy od 1602,jako sekretarz królewski wykonywał różne misje w Polsce.W roku 1610 objął dzierżawę od starosty lubelskiego Jana Firleja,dóbr pod Krakowem i po raz trzeci wyjechał do Włoch tym razem na kurację zdrowotną.Po powrocie,w 1611,osiadł na stałe w Krakowie.W roku 1613,po raz czwarty wyjeżdża do Włoch,do uzdrowiska Abano pod Padwą,gdzie kurował się przez dłuższy czas.W 1616 powrócił do Krakowa,gdzie oddał się intensywnej pracy literackiej,korzystając z pomocy swego przyjaciela i mecenasa Jana Tęczyńskiego,podczaszego królowej,późniejszego wojewody krakowskiego.Zmarł 2 sierpnia roku 1620 w Krakowie i pochowany został w kościele franciszkańskim,gdzie zachował się jego nagrobek.
Twórczość
W 1611 osiadł w Krakowie,gdzie poświęcił się pracy literackiej.Był wybitnym tłumaczem literatury renesansu.W 1618,w Krakowie wydał tłumaczenie Goffred abo Jeruzalem wyzwolona Torquata Tassa.Przetłumaczył też Orlanda szalonego Ariosta.Syn Piotra,Samuel był artystą malarzem i rytownikiem.
Przekłady

• T.Tasso Goffred abo Jeruzalem wyzwolona,Kraków 1618,drukarnia F.Cezary;wyd.następne:Kraków 1651,Kraków 1687(w wieku XVII nie wyłączone"poddruki");Warszawa 1772;fragmenty przedr.Co Tydzień 1799,nr 13,s.92-98;pt.Goffred...Poema epiczne,Połock 1819(wyd.jezuici wg edycji 1772,10 pieśni ze zmianami w tekście);wyd.P.Czajkowski,Wrocław 1820(przedr.pierwodruku);scenariusz pt.Armida,ustęp z Jerozolimy wyzwolonej Tassa przekładania...w siedmiu obrazach...przedstawiony przez amatorów...w Wilnie 1825,Wilno 1825;wyd.M.Malinowski,Wilno 1826;wyd.K.J.Turowski,Sanok 1856,Biblioteka Polska,zeszyt 41-47;wyd.L.Rydel,t.1-2,Kraków 1902,BPP nr 41-46;Gofred...w skróceniu oprac.R.Pollak,Kraków 1921,Biblioteka Narodowa seria II,nr 4;wyd.2(rozszerzone i uzupełnione),Kraków 1923;fragmenty przedr.W.Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVII w.Lwów 1928,wyd.2 Warszawa 1955;całość wyd.krytycznie R.Pollak,Wrocław 1951,Biblioteka Narodowa seria II,nr 4,(rękopiśmienna przeróbka z XVII w.dla użytku młodocianych znajdowała się w Bibliotece Baworowskich we Lwowie,kod nr 738;
  
• L.Ariosto Orland szalony...w pieśniach XLVI,wyd.J.Przybylski,t.1-2,Kraków 1799(pierwsze 25 pieśni);J.Wondráček"Krótka wiadomość o polskim rękopiśmie Orlanda szalonego w Szersznikowskim księgozbiorze w mieście Cieszynie się znajdującym",Programm d.K.K.Katholischen Gymnasiums in Teschen f.d.Schuljahr 1865,Cieszyn 1865(pieśń 34);całość pt.Orland szalony,t.1-3,wyd.J.Czubek,Kraków 1905,BPP nr 50-52;fragmenty przedr.W.Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVII w.Lwów 1928;fragment pt.Orland szalony(wybór),wyd.R.Pollak,Wrocław 1965,Biblioteka Narodowa seria II;rękopisy wylicza i opisuje J.Czubek:wstęp do wyd.Orland szalony...w pieśniach XLVI,s.LVI-LXV;ważniejsze odmiany tekstu różnych rękopisów podaje J.Czubek,jw.s.LXVI-XCII

Materiały

• Pismo od Zygmunta III,Kraków(brak daty),ogł.A.Grabowski Starożytności historyczne polskie,t.2,Kraków 1840
• Pokwitowanie pieniężne,Kraków,19 maja 1603,ogł.T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904,s.43
• Pokwitowanie pieniężne,Kraków,26 grudnia 1604,ogł.T.Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904,s.45
• Zeznanie z odbioru zarządu starostwa łomżyńskiego,Łomża,30 marca 1605,ogł.T.Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904,s.45
• Polecenie królewskie wypłacenia zasług P.Kochanowskiemu,Kraków,9 listopada 1604,ogł.T.Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904,s.44
• Pokwitowanie Jana Izdbickiego,wystawione P.Kochanowskiemu w Lubionce,2 lutego 1607,ogł.T.Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego,t.2,Warszawa 1904,s.47

Fabian Birkowski

(ur.w 1566 we Lwowie,zm.9 grudnia 1636 w Krakowie)polski kaznodzieja.Syn Tomasza Birkowskiego majstra kuśnierskiego i Elżbiety córki ławnika miejskiego.Od 1585 uczył się w Akademii Krakowskiej;stopień bakałarza uzyskał w 1587,a magistra w 1593.Dla dokończenia studiów odbył podróż zagraniczną do Włoch.W latach 1596-97 wykładał literaturę grecką i rzymską w Akademii Krakowskiej.Był znawcą teologii i literatury antycznej.Przypisano mu też tytuł doktora teologii;wykładał ją m.in.w konwencie dominikańskim w Krakowie.Od 1596 dominikanin.Po śmierci Piotra Skargi(1612)kaznodzieja królewski syna królewskiego Władysława IV w Warszawie.
Tak sam określa rolę kaznodziei(z kazania na pogrzebie Piotra Skargi pisownia oryginalna):

Pierwszą ozdobą kaznodziei jest,iż w oczach ludzkich porywa się na ogień.Winien być jak ogień:czystym,jasnym i gorejącym....Kapłani wnet jak aniołowie,wnet jak pioruny szybko i szeroko wolę boską roznoszą.Oni od Japonów,wysp filipińskich i Moluk,jakby na przechadzkę zbiegali.Non erat terra,quae se abconderet a calore eorum.Czyniła to wielka miłość,która skrzydła ogniste ich nogom przyprawowała....Nie przez mowców słowa bożego państwo greckie zginęło.Błogo było Carogrodowi,gdy widział na mownicy Chryzostoma,Grzegorza i innych patryarchów.Nie stało tych wnet Nestroyusze,Cerularyowie się wznieśli,którzy mówili dla pochlebstwa,dogody łaskom cesarskim i co innego przed oczyma mieli,niż prawdę

Towarzyszył królewiczowi w wyprawach wojennych(Moskwa,Chocim).
I jeszcze jeden fragment z kazania wygłoszonego podczas mszy dziękczynnej po zawarciu pokoju po bitwie pod Chocimiem(pisownia oryginalna):

Synowie Korony i Litwy!którzyście dusze wasze nieśli na szańc z dobrej woli,błogosławcie panu....Zraziliście nieraz ufce tureckie sercem waszem bohaterskiem....Gdy mi przychodzą na myśl niektórzy żołnierze,którem widział z potrzeby do obozu przychodzące,zbroczone krwią pogańską i swoią,o!jako błogosławię pana,że mi dał widzieć syny kraju mego wielkie dzieła rycerskie odprawujące.

Był jednym z członków Rady Duchownej mającej doprowadzić do pokoju z dysydentami.Do 1634 r.przebywał w Warszawie.Następnie osiadł w Krakowie,gdzie pełnił funkcję przeora klasztoru.Powszechnie podziwiany przez współczesnych i wysoko ceniony przez historyków.Mówca pełen życia,silnie poruszający słuchaczy.Największe uznanie zyskały jego kazania pogrzebowe i obozowe.Są one cennym źródłem do poznania myśli i życia codziennego epoki staropolskiej.
Najsłynniejsze kazania pogrzebowe:

• Jan Zamoyski(1605),
• Jan Karol Chodkiewicz(1621),
• Nagrobek Osmanowi,cesarzowi tureckiemu(1622),
• Krzyż kawalerski o Bartłomieju Nowodworskim(1625),
• Stefan Chmielecki albo nagrobek(1632),
• Kwiaty z koron królewskich nieśmiertelne,abo pamięć Najjaśniejszego Monarchy Zygmunta III,króla polskiego i szwedzkiego,także Pamięć Najjaśniejszej Pani Konstancyi,królowej polskiej i szwedzkiej o Zygmuncie III Wazie(1632),
• Kwiat padający o Gustawie Adolfie(1632).

Kazania obozowe:

• Panu Bogu podziękowanie za uspokojenie Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego(1621),
• Kazanie obozowe o Bogarodzicy(1623),
• Kantymir basza porażony(1624).

Zbiory innych kazań:

• Orationes Ecclesiasticae(1622),
• Kazania na niedziele i święta(1628).

Zygmunt III Waza

(ur.20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm,zm.30 kwietnia 1632 w Warszawie)król Polski(1587-1632) i Szwecji(1592-1599,jako Sigismund),tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów.Starszy z dwóch synów króla szwedzkiego Jana III Wazy i jedyny z jego małżeństwa z królewną polską Katarzyną Jagiellonką.
Młodość
4 października 1562 r.w Wilnie związek małżeński zawarli rodzice Zygmunta:książę Finlandii Jan,późniejszy król Szwecji jako Jan III Waza,syn króla Szwecji Gustawa I Wazy i Małgorzaty Leijonhufvud szwedzkiej królowej oraz królewna polska Katarzyna Jagiellonka,córka króla Polski Zygmunta I Starego i Bony Sforzy polskiej królowej.Zamieszkali w Turku,gdzie prowadzili własny dwór.Jan jako książę Finlandii w latach 1558-1563,próbował oddzielić się od Szwecji.Król Szwecji Eryk XIV,podejrzewając swojego młodszego przyrodniego brata Jana o spiskowanie z Polską,12 sierpnia 1563 r.zdobył Turku i uwięził parę książęcą w zamku Gripsholm,niedaleko Sztokholmu.Katarzynie Jagiellonce zaproponowano wolność,jednak nie opuściła męża.Tutaj 20 czerwca 1566 r.w niewoli urodził się Zygmunt,oraz wcześniej starsza siostra Izabella.Druga młodsza siostra Anna urodziła się już po odzyskaniu wolności przez rodziców.Wiosną 1569 r.Jan III Waza i Katarzyna Jagiellonka koronowani zostali na króla i królową Szwecji.
Tytuł królewski

Zygmunt III,z Bożej łaski król Polski,wielki książę litewski,ruski,pruski,mazowiecki,żmudzki,inflancki,a także dziedziczny król Szwedów,Gotów i Wenedów.łac.Sigismundus Tertius Dei gratia rex Poloniæ,magnus dux Lithuaniæ,Russiæ,Prussiæ,Masoviæ,Samogitiæ,Livoniæque,necnon Suecorum,Gothorum Vandalorumque hæreditarius rex.szw.Vi Sigismund med Guds nåde Sveriges,Götes och Vendes konung,storfurste till Finland,Karelen,Wåtschipethin och Ingermanland uti Ryssland och över de Ester i Livland hertig,så och konung till Polen,storfurste till Litauen,Rydzen,Preussen,Masurien,Samogitien,Kiouenn,Wolin och Livland herre

Objęcie władzy w Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Po śmierci króla Stefana Batorego(1586)na dzień 30 czerwca 1587 zwołano wolną elekcję w Woli pod Warszawą.Odbywała się ona w cieniu sporów między Janem Zamoyskim,popierającym kandydaturę Wazów,a rodem Zborowskich,którzy opowiadali się za wyborem kandydata z rodu Habsburgów.Obydwie strony przybyły na pole elekcyjne ze zbrojnymi orszakami.Szlachta litewska,która zebrała się w oddzielnym kole,nie wzięła udziału w wyborze króla,uzależniając swój udział od spełnienia jej postulatów,min.oddania Litwie Inflant.W takiej atmosferze,mimo absencji Litwinów,19 sierpnia 1587 większość zebranych,wraz z interreksem prymasem Stanisławem Karnkowskim dokonała wyboru nowym królem został 21-letni szwedzki królewicz Zygmunt,syn Jana Wazy i Katarzyny Jagiellonki,siostrzeniec Anny Jagiellonki,która od dłuższego czasu o tę koronację zabiegała.Koligacja z Jagiellonami dała mu przewagę nad innymi kandydatami do korony.Jednak kilka dni później,22 sierpnia,opozycja obwołała królem cesarskiego brata,arcyksięcia austriackiego Maksymiliana III Habsburga,którego na króla mianował arcybiskup kijowski Stefan Woroniecki.W dniu 25 sierpnia grupa posłów litewskich złożyła protest w grodzie warszawskim,w którym odmawiała uznania obydwu kandydatur.Niemniej wybory były lege artis,a o wyniku elekcji miała rozstrzygnąć siła i zdecydowanie zwolenników poszczególnych frakcji.W imieniu Zygmunta pacta conventa wstępnie zaprzysięgli jego posłowie:Eryk Brahe i Eryk Sparre.Przywożąca nowego króla szwedzka flotylla dwudziestu kilku okrętów pojawiła się na Zatoce Gdańskiej pod koniec września.Nie mogąc(z powodu sprzeciwu protestanckiego Gdańska)skorzystać z kościoła mariackiego,Zygmunt wraz ze świtą przybył 7 października 1587 do Oliwy,gdzie w obecności kilkudziesięciu dostojników podpisał pacta conventa,po czym podskarbi pruski Jan Dulski(w zastępstwie nieobecnego marszałka wielkiego koronnego Andrzeja Opalińskiego)proklamował go królem.Król Zygmunt III jeszcze tego samego dnia powrócił na okręt,by następnego dnia przybyć do Gdańska,skąd 20 października wyruszył do Krakowa.W Krakowie zjawił się 9 grudnia witany przez biskupa kamienieckiego Wawrzyńca Goślickiego.Sejm koronacyjny zebrał się 10 grudnia.27 grudnia 1587 w katedrze wawelskiej został koronowany na króla Polski przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Stanisława Karnkowskiego.Jednak koronacja nie zakończyła sporów elekcyjnych.Hetman wielki koronny Jan Zamoyski stanął po stronie Zygmunta i 24 listopada pokonał 8 tysięczne wojsko austriackie Maksymiliana oblegające Kraków,a następnie,ścigając je,rozbił przeciwnika ostatecznie 24 stycznia 1588 pod Byczyną,biorąc samego arcyksięcia do niewoli.Arcyksiążę uwięziony został w Krasnymstawie,aresztowano też wielu jego zwolenników.Na wiosnę 1589 sejm pacyfikacyjny ogłosił amnestię,uwalniając Maksymiliana i jego zwolenników.9 marca 1589 cesarz Rudolf II Habsburg zawarł porozumienie(traktat bytomsko-będziński),w którym zobowiązał się do nieinterweniowania w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej.
Bunty kozackie
Zatargi z kozakami o stworzenie stałej armii na żołdzie Rzeczypospolitej(kozacy rejestrowi)doprowadziły do wybuchu serii buntów na Ukrainie,krwawo stłumionych przez wojska koronne i pospolite ruszenie.W latach 1591-1593 trwało powstanie Kosińskiego,1594-1596 powstanie Nalewajki,na schyłek panowania Zygmunta III przypada wreszcie powstanie Fedorowicza w 1630.
Król Szwecji
Pierwsze kilkanaście lat rządów Zygmunta III Wazy wypełniły starania o dziedzictwo korony szwedzkiej.Po śmierci w 1592 swego ojca,Jana III,panującego w Szwecji,został formalnie także królem tego kraju.Powstała wówczas personalna unia polsko-szwedzka.Sam Zygmunt wyprawił się po koronę szwedzką,jednak musiał najpierw zaprzysiąc zagwarantowanie praw dla luteranizmu i wyrzec się prób katolicyzacji Królestwa Trzech Koron.Po dopełnieniu tych formalności 19 lutego 1594 został wraz z żoną uroczyście koronowany w katedrze w Uppsali na króla Szwecji.Przeciwna katolickiemu królowi protestancka opozycja pod wodzą regenta ks.Karola Sudermańskiego doprowadziła do buntu w Szwecji.Zygmunt stanął na czele korpusu interwencyjnego,jednak wobec braku synchronizacji działań ze swoimi szwedzkimi sojusznikami poniósł porażkę w bitwie pod Linköping w 1598.To doprowadziło do jego detronizacji przez Riksdag w 1599.
Polityka wyznaniowa
Zygmunt III opowiadał się za kontrreformacją.Będąc pod wpływem jezuity Bernarda Gołyńskiego,Andrzeja Boboli,Piotra Skargi i prymasa Stanisława Karnkowskiego umacniał się w nietolerancji wobec różnowierców.Dążył też do ściślejszej współpracy z papiestwem i katolickimi Habsburgami,w 1592 zawarł związek małżeński z arcyksiężniczką Anną z Habsburgów.W 1589 Moskwa stała się siedzibą patriarchatu,który zamierzał rozciągnąć swoją zwierzchność na biskupów prawosławnych Rzeczypospolitej.Unia kościelna miała stanowić zaporę dla tych aspiracji.W 1596 doprowadził do zawarcia unii brzeskiej pomiędzy Kościołami katolickim i prawosławnym,której wynikiem było powstanie kościoła unickiego,podporządkowanego papieżowi.Mimo częściowego zjednoczenia obu Kościołów unia spowodowała,w perspektywie czasu,dodatkowe podziały i waśnie między unitami i prawosławiem.W tymże 1596 Zygmunt III rozpoczął przeprowadzkę do Warszawy swojego dworu ze spalonego rok wcześniej Zamku Królewskiego na Wawelu.Po 1611 Warszawa stała się Miastem Rezydencjonalnym Jego Królewskiej Mości Oficjalną stolicą Królestwa Polskiego pozostał nadal Kraków,miejsce prawie wszystkich kolejnych koronacji,siedziba instytucji tj.Skarbiec Koronny,oraz depozytariusz królewskich insygniów.W 1611 wymógł na księciu Janie Zygmuncie Hohenzollernie zgodę na budowę kościoła katolickiego w Królewcu,a w 1619 kaplicy w Świętej Lipce,gdzie w 1630 osiedlili się jezuici.Podobnie pod naciskiem króla zagwarantowano swobodę religijną katolikom w Kurlandii w 1617,gdzie pierwsze kościoły katolickie po protestantyzacji kraju powstały ponownie w połowie XVII w.
Wojna z Turcją
Zygmunt III nie interesował się natomiast problemami związanymi z południowo-wschodnimi granicami Rzeczypospolitej.Pozostawił je w gestii kanclerza Jana Zamoyskiego,który w 1595,realizując stare plany Stefana Batorego,zajął zbrojnie Mołdawię jako polskie lenno.Wojskowa interwencja Turcji została odparta pod Cecorą i zależność Hospodarstwa Mołdawii od Rzeczypospolitej utrzymała się jeszcze do 1620.W kampanii mołdawskiej wziął także udział hetman Stanisław Żółkiewski,który w 1596 stłumił też powstanie kozackie Semena Nalewajki na Ukrainie.Polska doznała również niepowodzeń w konflikcie z Turcją.W rozpoczętej przez nią wojnie w Mołdawii,sprowokowanej zresztą przez wyprawę polskich lisowczyków na Siedmiogród,wojska polskie poniosły w 1620 znaczne straty w czasie oblężenia pod Cecorą,a w trakcie odwrotu,zginął hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski.Natomiast oparła się wojskom tureckim twierdza w Chocimiu.Podczas jej oblężenia zmarł hetman Chodkiewicz.Wówczas zawarty został polsko-turecki układ pokojowy,przywracający granicę na Dniestrze z okresu panowania Zygmunta II Augusta,co było równoznaczne z utratą wpływów Rzeczypospolitej w Mołdawii i Wołoszczyźnie.
Próba zamachu
15 listopada 1620 roku kalwinista polski,Michał Piekarski dokonał próby zamachu na króla,gdy cały dwór był w drodze na nabożeństwo.Po tym wydarzeniu wybudowano kryty ganek pomiędzy zamkiem a lożą królewską w kolegiacie św.Jana.
Interwencja w księstwach naddunajskich
W 1600 hetman wielki koronny Jan Zamoyski na czele 20-tysięcznej armii przeprowadził interwencję przeciwko hospodarowi wołoskiemu Michałowi Walecznemu i przywrócił tron mołdawski przychylnemu Polsce Jeremiemu Mohyle,a jego brata Szymona osadził na tronie Hospodarstwa Wołoskiego.
Wojna ze Szwecją
Gdy w 1600 Zygmunt III Waza inkorporował do Rzeczypospolitej Estonię,stało się to powodem wkroczenia wojsk szwedzkich do Inflant.Rozpoczęła się wojna,tocząca się z przerwami od 1601 do 1629.W pierwszej fazie wojny doszło do kilku spektakularnych zwycięstw:pod Kokenhausen(1601),pod Białym Kamieniem(1604) i pod Kircholmem(1605).Ostatecznie jednak pierwsza faza wojen polsko-szwedzkich okazała się dla Rzeczypospolitej niekorzystna.Szwedzi,po zawarciu w 1617"wiecznego"pokoju z Rosją,wznowili w 1621 działania wojenne przeciw Rzeczypospolitej w Inflantach,zajmując Rygę.W 1626 Szwedzi przenieśli działania zbrojne do Prus,opanowali porty w Prusach Książęcych,zablokowali ujścia Dźwiny,Wisły i Odry oraz port Gdański.28 listopada 1627 doszło do bitwy morskiej pod Oliwą,w której zwycięstwo odniosła flota polska.W 1629 wojna zakończyła się jednak niekorzystnym dla Polski rozejmem w Altmarku,przy czym już wcześniej,na mocy rozejmu w Mitawie(1622),większość Inflant przeszła na rzecz Szwecji.
Rokosz Zebrzydowskiego
W 1605 król zwołał sejm,na którym chciał uzyskać większe prerogatywy władzy królewskiej,zreformować parlament,zwiększyć podatki i liczebność wojska itp.Stronnictwo popularystów,przeciwne królowi,odpowiedziało konfederacją,zawiązaną w Sandomierzu i zbrojnym rokoszem wojewody krakowskiego,Mikołaja Zebrzydowskiego,zakończonym klęską stronnictwa w bitwie pod Guzowem 6 lipca 1607.Mimo tego nie doszło do wzmocnienia rządów królewskich.
Wojna z Rosją
W tym czasie w Rosji,po śmierci cara Fiodora I,syna i następcy Iwana Groźnego,miał miejsce kryzys władzy,określany mianem"wielkiej smuty",który trwał przez kilkanaście lat.Mieli w nim udział Polacy,gdy po śmierci cara Borysa Godunowa osadzili na tronie moskiewskim Dymitra Samozwańca I(właściwie mnicha rosyjskiego,Grigorija Otriepjewa),wykreowanego na dworze Adama Wiśniowieckiego na rzekomego syna cara Iwana IV Groźnego.Dymitr Samozwaniec I obalony został przez spisek bojarów,a carem ogłosił się ich przywódca Wasyl Szujski.W 1608 pojawił się jednak kolejny Dymitr,Dymitr Samozwaniec II,również wspomagany zbrojnie przez Polaków,głównie konfederatów sandomierskich oraz lisowczyków.Wówczas Wasyl zawarł układ o wzajemnej pomocy ze Szwecją,co stało się pretekstem do wszczęcia przez Zygmunta III Wazy kolejnej wojny z Rosją(1609-1618),jako wyprawy krzyżowej przeciwko prawosławiu,pobłogosławionej przez papieża Pawła V.Wojna rozpoczęła się od oblężenia Smoleńska,który Polacy zdobyli po dwóch latach.Wcześniej,po zwycięskiej bitwie z połączonymi siłami szwedzko-rosyjskimi pod Kłuszynem w 1610,hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski zajął Moskwę.29 października 1611 wzięty do niewoli car Wasyl IV Szujski ukorzył się przed Zygmuntem III na Zamku Królewskim w Warszawie składając hołd.Tron moskiewski zamierzał zająć Zygmunt III Waza.Bojarzy natomiast godzili się na objęcie tronu przez królewicza Władysława(miał 15 lat),syna Zygmunta III Wazy i miał on przejść na prawosławie.Po dwóch latach Polacy,pozbawieni odsieczy,zostali jednak z Moskwy wyparci.Jeszcze raz próbowali zdobyć stolicę Rosji w 1618,o co bardzo zabiegali biskupi i kler katolicki,zwłaszcza jezuici,pragnący podporządkowania prawosławnej Moskwy papieżowi.Po nieudanej próbie opanowania miasta,zawarty został w 1619 rozejm w Dywilinie,na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała Smoleńsk oraz ziemie czernihowską i siewierską.
Schyłek panowania
Zygmunt III nabył dwór Bobolich przy klasztorze bernardynów w Warszawie i przystosował na rezydencję dla najstarszego syna Władysława IV.Z powodu tego dworu,który wraz ze wspaniałym urządzeniem królewicz podarował Kazanowskiemu,wyniknął spór syna z ojcem.Zygmunt III Waza załamał się śmiercią żony Konstancji 10 lipca 1631 i ciężko zachorował.Zmarł wkrótce na udar mózgu 30 kwietnia 1632.Został pochowany w katedrze na Wawelu w Krakowie.Sejm elekcyjny 8 listopada obrał na króla jego starszego syna Władysława IV(1632-1648).
Inwestycje i fundacje

• Kościół śś.Piotra i Pawła w Krakowie z 1597 r.
• Kaplica Królewska na Wawelu z 1602 r.
• Zamek Królewski w Warszawie(przebudowa w stylu wczesnego baroku rzymskiego)
• Kościół św.Kazimierza w Wilnie z 1604 r.
• Fortyfikacje bastionowe na Zamku w Tykocinie z lat 1611-32
• Kaplica Moskiewska w Warszawie z 1620 roku
• Cytadela tzw."Fortalicja Zygmuntowska"w Smoleńsku z lat 1629-31
• Wał Zygmuntowski w Warszawie
• Willa myśliwska w Nieporęcie
• Kanał Królewski(Długa-Narew)
• praca Stanisława Łubieńskiego Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta,wyd.1672

Genealogia

Prapradziadkowie	Johan Kristiernsson Vasa(1426-1477)∞1451Birgitta Gustavsdotter Sture(-1472)	Måns Karlsson Eka∞Sigrid Eskilsdotter Banér	Abraham Kristiernsson Leijonhufvud∞Birgitta Månsdotter Natt och Dag	Erik Karlsson Vasa(1436-1491)∞Anna Karlsdotter Vinstorpaätten	król Polski Władysław II Jagiełło(1362-1434)∞1422 Zofia Holszańska(1405-1461)	król Niemiec Albrecht II Habsburg(1397-1439)∞1421 Elżbieta Luksemburska(1409-1442)	książę Mediolanu Galeazzo Maria Sforza(1444-1476)∞1468 Bona Sabaudzka(1449-1503)	król Neapolu Alfons II Aragoński(1448-1495)∞1465 Ippolita Maria Sforza(1446-1484)
Pradziadkowie	Erik Johansson Vasa(1470-1520)∞1495 Cecilia Månsdotter Eka(1476–1523)		Erik Abrahamsson Leijonhufvud(-1520)∞1512 Ebba Eriksdotter Vasa(-1549)		król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk(1427-1492)∞1454 Elżbieta Habsburg(1436-1505)		książę Mediolanu Gian Galeazzo Sforza(1469-1494)∞1488 Izabela Aragońska(1470-1524)
Dziadkowie	król Szwecji Gustaw I Waza(1496-1560)∞1536 Małgorzata Leijonhufvud(1516-1551)				król Polski Zygmunt I Stary(1467-1548)∞1518 Bona Sforza(1494-1557)
Rodzice	król Szwecji Jan III Waza(1537-1592)∞1562 Katarzyna Jagiellonka(1526-1583)
Zygmunt III Waza(1566-1632)król Polski,król Szwecji

Rodzina
31 maja 1592 w Warszawie poślubił arcyksiężniczkę Annę Habsburg(1573-1598),córkę arcyksięcia austriackiego Karola Styryjskiego i księżniczki bawarskiej Marii Anny Wittelsbach.Para miała piątkę dzieci.Anna zmarła z powodu wykrwawienia w czasie poronienia.

	Imię	Data Urodzenia	Data śmierci	Małżeństwa
	Anna Maria Waza	1593	1600
	Katarzyna Waza	1594	1594
	Władysław IV Waza	1595	1648	1.Cecylia Renata Habsburżanka. 2.Ludwika Maria Gonzaga
	Katarzyna Waza	1596	1597
	Krzysztof Waza	1598	1598

11 grudnia 1605 roku Król poślubił młodszą siostrę pierwszej żony arcyksiężniczkę Konstancję Habsburg(1588-1631).Urodziła ona siedmioro dzieci.

	Imię	Data Urodzenia	Data śmierci	Małżeństwa
	Jan Kazimierz Waza	1607	1608
	Jan Kazimierz Waza	1609	1672	1.Ludwika Maria Gonzaga
	Jan Albert Waza	1612	1634
	Karol Ferdynand Waza	1613	1655
	Aleksander Karol Waza	1614	1634
	Anna Konstancja Waza	1616	1616
	Anna Katarzyna Konstancja	1619	1651	1.Filip Wilhelm

Andrzej Kościelecki

Herbu Ogończyk(ur.ok.1522,zm.1565),dworzanin królewski,starosta bydgoski od 1545 r.kasztelan inowrocławski od 1552 r.starosta nakielski od 1553 r.wojewoda inowrocławski od 1553 r.wojewoda łęczycki od 1553 r.wojewoda kaliski od 1558 r.starosta pyzdrski od 1558 r.wojewoda poznański od 1563 r.
Biografia
Urodził się w 1522 r.w Kościelcu k.Inowrocławia gnieździe rodowym Kościeleckich.Był synem Jana Janusza,wojewody łęczyckiego i Katarzyny z Pampowskich.Wraz z młodszym bratem Janem Januszem przebywał w 1536-1537 r.na studiach w Wittenberdze.Od stycznia 1545 r.wspólnie z bratem był starostą bydgoskim.W 1547 r.znalazł się na dworze Zygmunta I.W 1548 r.wraz z wojewodą kaliskim Piotrem Służewskim,otrzymał w dożywocie królewszczyznę Murzynno w pobliżu Inowrocławia,którą po pewnym czasie objął samodzielnie.W 1550 r.został sekretarzem królewskim,posłował też do sejmiku pruskiego.Był żarliwym katolikiem,z silnym poparciem duchowieństwa ułatwiającym mu szybką karierę.6 kwietnia 1552 r.otrzymał nominację na kasztelana inowrocławskiego,a już 24 kwietnia 1553 r.awansował na tamtejszego wojewodę.W październiku 1553 r.został wojewodą łęczyckim.W 1558 r.zyskał nowe godności:wojewody kaliskiego(22 stycznia) i starosty pyzdrskiego(18 sierpnia).Od 1554 r.posiadał we wieczystym władaniu wieś Murzynno,a ponadto Nową Wieś w starostwie gniewkowskim oraz:Dulsko i Niemojonki.Andrzej Kościelecki był przeciwnikiem ruchu egzekucyjnego.Na sejmie piotrkowskim w 1558 r.po raz pierwszy wystąpił publicznie przeciw egzekucji dóbr.W 1559 r.na prośbę kapituły włocławskiej,wraz z bratem Janem Januszem interweniował u włocławskiego biskupa-nominata Jakuba Uchańskiego,by ten wstrzymał się z objęciem biskupstwa,póki nie oczyści się przed Stolicą Apostolską z podejrzeń o sprzyjanie reformacji.Na sejmie piotrkowskim 1562-1563,już jako wojewoda poznański,gotów był złożyć przywileje,ale równocześnie ostro wypowiadał się przeciw egzekucji dóbr.9 grudnia 1564 r.uzyskał potwierdzenie dożywocia na starostwie bydgoskim,w związku ze śmiercią brata.Po śmierci Jana Janusza,starosty generalnego wielkopolskiego,niektórzy wpływowi zwolennicy Kościeleckiego podjęli działania zmierzające do objęcia przez niego tej godności.Plany te przekreśliła jego nieoczekiwana śmierć 6 lutego 1565 r.
Rodzina
Andrzej Kościelecki był żonaty z Anna Łaską,wojewodzianką sieradzką,wdową po staroście opoczyńskim Odrowążu.Nie posiadał potomstwa.
Starosta bydgoski
Andrzej Kościelecki jako starosta bydgoski wraz z bratem Janem Januszem doprowadził do tego,że król Zygmunt August cofnął w 1552 r.zakaz budowania murowanego konwentu Bernardynów w pobliżu murów miejskich,wydany uprzednio ze względu na obronność Bydgoszczy(poprzedni,drewniany spłonął w 1545 r.)Wspólnie z bratem zabiegał o zapewnienie Bydgoszczy odpowiednich warunków sanitarnych,czemu miała służyć rozbudowa sieci wodociągowej w mieście.W czerwcu 1549 r.starostowie Kościeleccy oraz burmistrz i rada miejska zawarli kontrakt z łaziebnikiem Tomaszem na zbudowanie łaźni miejskiej.Można sądzić,że skutecznie zabiegał u Zygmunta Augusta o przywileje dla mieszczan bydgoskich po pożarze miasta w 1545 r.dzięki czemu otrzymali ono m.in.kilkuletnie zwolnienie od podatków na rzecz państwa.

Krzysztof Kobylański

Inne formy nazwiska:Cobylenius,Kobyleński,Kobyliński,herbu Grzymała,(ok.1520,zm.1565)magnat,poeta renesansowy(wczesnohumanistyczny)polsko-łaciński,podkomorzy wieluński.
Życiorys
Pochodził z rodu szlacheckiego,osiadłego w ziemi sieradzkiej.Ojcem jego był Mikołaj Kobylański(zm.1540)kasztelan rozpierski,matką Anna(zwaną przez niego Zofią)z Pileckich,a bratem Jan Kobylański.Jego ojczymem był Andrzej Bzicki(zm.1567)kasztelan chełmski.Wedle własnego świadectwa studiował poza Polską teologię,prawdopodobnie był kalwinem.Wykształcenie Kobylańskiego podnosił Piotr Roizjusz,Andrzej Trzecieski natomiast jego talent poety.Prawdopodobnie należał do dworzan hetmana Jana Tarnowskiego.W roku 1551 został podkomorzym wieluńskim.Właściciel rozległych dóbr w ziemi wieluńskiej,w tym Dankowa oraz Dukielszczyzny.Sąsiadował i przyjaźnił się z Marcinem Bielskim.Zmarł w roku 1565.
Spadkobiercy
Po Krzysztofie Kobylańskim,w roku 1566,dobra odziedziczyły jego 3 siostry:

• Jadwiga,żona Jana Lubnickiego
• Anna,żona Stanisława Spinka
• Dorota,żona Jana Latalskiego
• oraz Andrzej,Jan i Anna dzieci nieżyjącej Barbary Męcińskiej z Kobylańskich,żony Alberta Męcińskiego.

Twórczość
Autor m.in.epigramatów.Należy do ciekawszych w skali krajowej poetów renesansowych,którzy pisali po łacinie.W roku 1558 wydał w Krakowie(drukarnia Ł.Andrysowic)zbiór swoich utworów pt.Variorum epigrammatum ad Stanislaum Rozimontanum libellus(w zbiorze m.in.bajka ludowa poemacik łaciński Metamorphoseon parvuli et puellae liber unus z najstarszym w dziejach baśni europejskiej przekazem motywu o"brat baranek",o metamorfozie dziewczyny i chłopca).Wydanie krytyczne L.Winniczuk,Warszawa 1961,Bibliotheca Latina Medii et Recentioris Aevi,t.4.

Wojciech Łubieński

Herbu Pomian(ur.w 1565 r.w Łubnej,(obecnie Łubna-Jakusy),zm.w 1640 r.)Był kanonikiem gnieźnieńskim,krakowskim i płockim,także sekretarzem królewskim i długoletnim proboszczem pułtuskim.

Stanisław Kołakowski

Inne formy nazwiska:Jaćwiezjusz,Kułakowski,(ur.ok.1565 w Przasnyszu,zm.1622 w Warszawie)polski doktor medycyny i filozofii oraz poeta.
Życiorys
Pochodził z rodziny mieszczańskiej.Studiował na Akademii Krakowskiej,uzyskując w 1589 tytuł bakałarza.Był wychowawcą synów kasztelana czerskiego,Jana Leśnowolskiego.Razem ze swymi wychowankami już jako doktor filozofii wpisał się w 1546 na uniwersytet w Ingolstadzie i studiował tam medycynę.Kontynuował następnie studia medyczne na Uniwersytecie w Padwie.Jako doktor medycyny osiadł w 1607 w Warszawie.Z mieszczanami warszawskimi powiązany był rozmaitymi interesami(udzielał im pożyczek,na co wskazywały sprawy sądowe,które prowadził w sądach miejskich).Pozostawił bogatą bibliotekę z zakresu nauk przyrodniczych i medycznych,świadczącą o tym,że poza praktyką lekarską kontynuował studia teoretyczne.Duży majątek przeznaczył na cele filantropijne i religijne.Największa część majątku,w tym księgi ad medicinam należące,przypadła dla Kościoła św.Ducha w Przasnyszu,gdzie pochowani byli jego rodzice.
Twórczość
Ważniejsze utwory

• Wiek ludzki albo krótkie opisanie wieku człowieczego,1584
• Wóz niebieski albo elegie o trzech cnotach teologicznych i czterech kardynalnych,Wilno 1586
• O prawdziwej szczęśliwości i błogosławieństwie,Wilno 1593,drukarnia J.Markowicz
• Cathemerinon,Wilno 1593,drukarnia Mamoniczów
• Zegar Achasów,Kraków 1612
• Wieża Dawidowa ze wszelaką armaturą ku przyzbrojeniu wojownikowi chrześcijańskiemu.Xiążka z Pisma Świętego wybrana i na wojnę teraźniejszą turecką nowo wydana(wiersz),brak miejsca wydania i roku

Przekłady

• Theognides Megarensis Wybranych zdań księga,Wilno 1592,drukarnia Daniel z Łęczycy,(zaginione);fragm.podał H.Juszyński Dykcjonarz poetów polskich,t.1,Kraków 1820,s.197